Եզդիական խոհանոց

Հետազոտական փաստաթուղթ ezdixan.de-ի համար, Մոդուլ. մշակութագիտություն / Êzdîkî-ուսուցում Ստեղծվել է. 2026-05-22 | Կարգավիճակ. հետազոտական սինթեզ Աղբյուրներ. Açıkyıldız 2010, Allison 2001, Spät 2018, Kreyenbroek 1995/2009, ezipedia.de, Bahzani.net, AMAR Foundation, Ապարան/Թբիլիսի ազգագրական հավաքածուներ, Yezidi Cultural Heritage Project (KRG)

Գրառման ձևի մասին. Hawar-այբուբեն (լատինական, Կուրմանջի-հիմքով) որպես առաջնային ձև: Տարածաշրջանային տարբերակները փակագծերում: Արաբերեն/Սորանի տարբերակները՝ համապատասխան վայրերում:

---

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

1. Սակրալ և խորհրդանշական սննդային տաբուներ (հիմք)
2. Տոնական խոհանոց, եզդիական մեծ տոներ
3. Լալիշ-ուխտագնացության ուտեստներ
4. Անցումային ծեսեր, հարսանիք, ծնունդ, սուգ
5. Առօրյա խոհանոց
6. Հացի մշակույթ (Nan, սուրբ)
7. Կաթնամթերք և պանիրներ
8. Քաղցրավենիք և կոնֆետներ
9. Ըմպելիքներ
10. Համեմունքներ և բուրումնավետներ
11. Տարածաշրջանային տարբերակներ
12. Վարք և հյուրընկալություն
13. Ընդհանուր ինդեքս՝ 80+ ուտեստ

---

1. ՍԱԿՐԱԼ ԵՎ ԽՈՐՀՐԴԱՆՇԱԿԱՆ ՍՆՆԴԱՅԻՆ ՏԱԲՈՒՆԵՐ (ՀԻՄՔ)

Եզդիական խոհանոցն անբաժան է իր կրոնական շերտից: Չորս հենասյուներ բնութագրում են յուրաքանչյուր ճաշ.

Hawar	ՀՅ	Իմաստ
Nan	հաց	Սուրբ, երբեք գետնին, երբեք շրջված, փշրանքները պետք է բարձրացվեն/այրվեն
Av	ջուր	Սուրբ (Խըդրի տարր), երբեք կրակին չթափել, գիշերը ջրի վրա չփչել
Xwê	աղ	Կապ, «Nan û xwê» (հաց ու աղ) = անխախտ հյուրընկալություն (հմմտ. Allison 2001:71)
Agir	կրակ	Սուրբ (արև/Şêx Şems), կրակը երբեք ջրով կամ թքով չհանգցնել, աղբ չնետել

Խստագույն տաբուներ (բոլոր տարածաշրջանները)

Տաբու	Hawar	Հիմնավորում
Աղցանի հազար	Marûl / Xes	Շեյխ Ադիի հալածիչները թաքնվել են աղցանի դաշտում; հնչյունական մոտիկություն «Թավուսի Մալաք»-ին; Açıkyıldız 2010:101, հազարի տերևների ձևը հիշեցնում է օձի մատուռը: Ամբողջական տաբու, վերաբերում է նաև սփյուռքին
Խոզ	Beraz	Ինչպես իսլամում, անմաքուր
Ձուկ (տարածաշրջանային)	Masî	Շեյխանում/Լալիշում տաբու (Kreyenbroek 1995:147), Սինջարում թույլատրված
Աքաղաղ (տարածաշրջանային)	Dîk	Որոշ Pîr-ընտանիքներ (Pîrê Sînê), աքաղաղը համարվում է Թավուսի Մալաքի ազգական
Գազել	Xezal	«Վերամարմնավորված կենդանի», սրբերի ազգական
Լոբի (տարածաշրջանային)	Fasûlî / Lobî	Որոշ Şêx-գծերում տաբու, սև լոբին սգո ենթատեքստով
Դդմի սերմեր (ծիսական)	Tovê Kundir	Տաբու միայն Լալիշում Cejna Cemaiyê-ի ընթացքում
Եղջերուի միս	Goştê Karxezalê	Որոշ ցեղերում տաբու

Սննդի մաքրություն

• Ոչ-եզդիների ամանեղենը ուղղափառ Pîr/Şêx-ընտանիքների մոտ համարվում է անմաքուր
• Լալիշի աղբյուրից ջուրը (Kaniya Spî) բաշխվում է կնքված շշերով, երբեք չխառնել այլ ջրի հետ
• Գինի/ալկոհոլը կրոնապես տաբու ՉԷ ինչպես իսլամում (հակառակը. Mey-ը ծիսականորեն մատուցվում է Լալիշում, տես §9)

---

2. ՏՈՆԱԿԱՆ ԽՈՀԱՆՈՑ: ԵԶԴԻԱԿԱՆ ՄԵԾ ՏՈՆԵՐ

2.1 Çarşemiya Sor (Կարմիր չորեքշաբթի, ապրիլ): Արարչագործության տոն

Կարևորագույն տոնը: Հիշում է Թավուսի Մալաքի կողմից աշխարհի արարումը: Կարմիր ձուերի ավանդույթ (ավելի հին, քան քրիստոնյա Զատկի ձուն):

1. Hêkên Sor: Կարմիր ձուեր

• Hawar: Hêkên Sor / Hêka Sersalê
• ՀՅ: Կարմիր ձուեր Նոր Տարվա տոնին
• Պատրաստում: Ձուերը ներկվում են սոխի կեղևով (Pûstê Pîvazê), նռան կեղևով (Kelpora Hinarê) կամ տորոնով (Rûnas): Խորհրդանիշ՝ կարմիր = արյուն/կյանք/արև, ձուն = տիեզերքում աշխարհ: Դրվում են գերեզմաններին և փոխանակվում են ընտանիքների միջև:
• Աղբյուր: Spät 2018:88, Allison 2001:62

2. Sawûka Sersalê: Գարնան ապուր

• Hawar: Sawûka Sersalê / Şorbeya Sersalê
• ՀՅ: Նոր Տարվա գարնան ապուր
• Բաղադրիչներ: Յոթ վայրի գարնան խոտաբույսեր (սուրբ 7 թիվ = յոթ հրեշտակ/Heft Sirr)՝ երիտասարդ սպանախ (Spînax), թթվիկ (Tirşik), վայրի լոլիկ (Sîrim), կրեսոն (Tûjik), ճակնդեղի կանաչիք (Silq), եղինջ (Gezgezk), վայրի սխտոր (Sîrê çolê): Բուլղուր (Savar), մածուն (Mast), սոխ (Pîvaz), սխտոր (Sîr), ձիթապտղի յուղ (Zeyta Zeytûnê), աղ:
• Պատրաստում: Խոտերը լվանալ, մանր կտրատել: Սոխն ու սխտորը յուղում տապակել: Ջուր + բուլղուր եփել 15 րոպե: Ավելացնել խոտերը, ևս 10 րոպե եռացնել: Հանել կրակից, խառնել մածնի (նախ տաքացրած մի փոքր ապուրով) հետ: Վրան ցողել սումախ:
• Խորհրդանիշ: 7 խոտեր = 7 հրեշտակապետ: Առաջին տաք ճաշը ձմռանից հետո:
• Աղբյուր: ezipedia.de/khohanots, Bahzani.net

3. Goştê Boğa / Goştê Ga: Ցլի զոհաբերության միս

• Hawar: Goştê Ga / Qurbanê Ga
• ՀՅ: Մորթված ցուլ (ծիսական մորթ)
• Առիթ: Çarşemiya Sor Լալիշում, Şêx-ը մորթում է սպիտակ ցուլ Şêx Adî-ի գերեզմանի մոտ: Միսը եփվում է և բաշխվում ուխտավորներին (Simat, շնորհի ճաշ):
• Պատրաստում: Ցուլը մորթվում է աղոթքով (Qewlê Qurbanê): Միսը մեծ պղնձե կաթսաներում (Mendel) բաց կրակին ջրով + աղով եփվում: Բաշխվում բրնձով (Pilav) և հացով:
• Աղբյուր: Açıkyıldız 2010:103, Spät 2018:91

4. Pilavê Sersalê: Նոր Տարվա փլավ

• Hawar: Pilavê Sersalê / Birincê Cejnê
• ՀՅ: Տոնական բրինձ գառով
• Բաղադրիչներ: 500գ բասմատի/երկար-հատիկ բրինձ, 500գ գառան միս (Goştê Berx), 2 սոխ, կարագ (Rûnê Nivîşk), դարչին (Darçîn), համեմ (Bihar), նուշ (Behîv), չամիչ (Mewij), զաֆրան (Zefran):
• Պատրաստում: Գառը կարագով սոխի հետ տապակել, ջուր ավելացնել, 1 ժամ եփել: Բրինձն առանձին թրջել, զաֆրանի ջրով եփել: Նուշն ու չամիչը կարագով խորովել: Շերտել՝ բրինձ-միս-բրինձ:

---

2.2 Cejna Cemaiyê (Հավաքման տոն, հոկտեմբեր): 7 օր Լալիշում

5. Sîmel: Սուրբ Լալիշի հաց

• Hawar: Sîmel / Nanê Pîroz / Nanê Şêx Adî
• ՀՅ: Սուրբ հաց (կլոր, անխմորիչ, կնիքով)
• Պատրաստում: Ցորենի ալյուր (Լալիշի սուրբ դաշտից), ջուր Kaniya Spî-ից, աղ: ՈՉ խմորիչ: Բարակ բացել, փայտե կնիքով (Daxê Sîmel) դրոշմել, կնիքը ցույց է տալիս արևի վարդանկար կամ Heft-Sirran-խորհրդանիշ: Թխվում է տաք քարի վրա (Sêl):
• Բաշխում: Ուխտավորները ստանում են կտոր (նույնիսկ մետաղադրամի չափով բավական է), տանում տուն, տարիներով պահում, հիվանդության դեմ ջրով լուծած խմում:
• Աղբյուր: Kreyenbroek 1995:151, Allison 2001:69, Açıkyıldız 2010:105

6. Berat / Birat: Սուրբ կավե գնդեր

• Hawar: Berat (հոգնակի՝ Berate)
• ՀՅ: Օծված կավե հաբեր Լալիշի հողից
• Պատրաստում: Նեղ իմաստով սնունդ ՉԷ, հողագույն գունդ Լալիշի սուրբ կավից + Kaniya Spî-ի ջրից, Baba Şêx-ի կողմից օծված: Կուլ է տրվում ծանր հիվանդության դեպքում, երդման ժամանակ կրվում, գերեզման դրվում: Ոչ-ուտեստ, խորհրդանիշ, բայց սննդամշակութային նշանակություն ունի:
• Աղբյուր: Spät 2018:117

7. Helva Lalîş: Լալիշի քնջութակոնֆետ

• Hawar: Helva / Helawa
• ՀՅ: Քնջութ-մեղրով քաղցրավենիք (տոնական տարբերակ)
• Բաղադրիչներ: Թահին (քնջութի մածուկ), մեղր (Hingiv), փիստակ (Fistiq), շաքար (Şekir):
• Պատրաստում: Մեղրն ու շաքարը պղնձե թավայում տաքացնել, թահինը խառնել, փիստակ ավելացնել: Կաղապարի մեջ լցնել, սառեցնել, շեղանկյունների կտրել:

---

2.3 Roja Êzî (Êzî-ի տոն, դեկտեմբեր): 3-օրյա տոն

8. Şerxos / Şerxoş: Êzî-օրվա տոնական ուտեստ

• Hawar: Şerxoş (բառացի «երջանիկ-քաղցր»)
• ՀՅ: Բանջարեղենային խորոված գառով և նռան հատիկներով
• Բաղադրիչներ: Գառ, սմբուկ (Bacan), պղպեղ (Bibar), լոլիկ (Firingî), նռան հատիկներ (Dendikê Hinarê), նռան օշարակ (Rûbê Hinarê / Dibsê Hinarê), ընկույզ (Gûz), սոխ, սխտոր:
• Պատրաստում: Գառը կտրատել, սոխի հետ տապակել: Սմբուկ/պղպեղ ավելացնել, 30 րոպե թողնել: Նռան օշարակ + ընկույզ խառնել: 20 րոպե եփել: Մատուցել թարմ նռան հատիկներով, բրնձով և Sîmel-հացով:
• Խորհրդանիշ: Նուռը = Heft Sirran (յոթ հրեշտակ որպես հատիկներ պտղի մեջ):
• Աղբյուր: Bahzani.net, Թբիլիսիի ազգագրական հավաքածու (Faryma 1989)

9. Êzî-ծոմի հաց: Nanê Rojiyê

• Hawar: Nanê Rojiyê / Nanê Sêlê
• ՀՅ: Ծոմի հաց
• Պատրաստում: Ծոմը կոտրելուց 3 օր առաջ թխվում է միայն ալյուրից, ջրից, աղից, առանց յուղի, առանց խմորիչի: Sêl-ի (երկաթյա սկուտեղ) վրա բարակ թխվում:

---

2.4 Heft Roj (7 խորհրդի օրեր)

Սուրբ յոթ օրեր Արարչագործության և գարնան միջև: Յոթ ծիսական ուտեստներ, մեկը՝ օրը:

Օր	Ուտեստ	Հրեշտակ-կապ
1	Pilavê Spî (սպիտակ բրինձ)	Թավուսի Մալաք (սպիտակ = մաքրություն)
2	Şîrê Birinc (բրինձ-կաթի շիլա)	Şêx Hesen
3	Heriise (հարսանեկան խյուս, տես §4)	Şêx Şems
4	Qelendok (7-հատիկ խառնուրդ)	Şêx Ebû Bekir
5	Helva	Sicadîn
6	Şorbeya 7 Kêranan (7-խոտերի ապուր = Sawûka)	Nasirdîn
7	Sîmel (սուրբ հաց)	Fexredîn

---

2.5 Eyda Xidir Nebî / Xidir Êlyas (փետրվար): Խըդրի տոն

10. Pelûda Reş / Kavût: Սև ալյուրի քաղցրավենիք

• Hawar: Pelûd / Pelûda Reş / Kavût (Սինջարի տարածաշրջանային)
• ՀՅ: Տապակած ցորենի ալյուր խուրմայով և մեղրով
• Պատրաստում: Ցորենը (Genim) երկաթյա թավայում առանց յուղի տապակել մինչև մուգ շագանակագույն, ապա կոպիտ ալյուրի աղալ: Մեղրի (Hingiv) և մանր կտրատած խուրմայի (Xurma) հետ մածուկի վերածել: Կաղապարի մեջ ձևավորել: Eyda Xidir-ի գիշերը դրվում է սեղանի վրա, երիտասարդ աղջիկները ուտում են և հաջորդ առավոտը ստուգում՝ տեսանելի է արդյոք «գաղտնի-նմուշը» (Խըդր-հրեշտակի մատնահետքը) = ամուսնության գուշակում:
• Աղբյուր: Allison 2001:84, Spät 2018:96

11. Wişk û Tirş: Չորացած մրգերի խառնուրդ

• Hawar: Wişk û Tirş (բառացի «չոր և թթու»)
• ՀՅ: Չոր մրգերի խառնուրդ (Խըդրի նվիրաբերում)
• Բաղադրիչներ: Չորացած ծիրան (Qeysî), խուրմա (Xurma), չամիչ (Mewij), ընկույզ (Gûz), փիստակ (Fistiq), թթենու հատապտուղ (Tût), չորացած նուռ (Hinarê Wişk):

---

2.6 Cejna Belindê (Մայիսյան գարնան տոն, տարածաշրջանային)

12. Berfika Mast: Մածնի ապուր երիտասարդ խոտերով

• Hawar: Berfika Mast (նաև Doxewa / Doğa)
• ՀՅ: Սառը մածնի ապուր գարնան խոտաբույսերով
• Բաղադրիչներ: Մածուն (Mastê Tirş), բուլղուր, անանուխ (Pîng), սամիթ (Şîvît), մաղադանոս (Bexdenûs), ձուեր, ալյուր, աղ:
• Պատրաստում: Մածուն-ձու-ալյուր փրփրացնել, բուլղուրով և ջրով եռացնել (զգուշորեն, չպետք է կտրվի): Խոտերը ավելացնել: Տաք կամ սառեցված մայիսին մատուցել:

---

2.7 Çilê Havînê (ամառվա արևակեցում)

13. Dolma Sersala Havînê: Ամառային տոլմա (խաղողի տերև)

• Hawar: Yapraqên Tijîkirî / Dolmê Pelê Mêwê
• ՀՅ: Բրնձով և խոտերով լցոնված խաղողի տերև
• Բաղադրիչներ: Երիտասարդ խաղողի տերև (Pelê Mêwê), բրինձ, աղացած գառ, մաղադանոս, անանուխ, լոլիկ, կիտրոնի հյութ (Ava Lîmonê), ձիթապտղի յուղ, պղպեղ:
• Պատրաստում: Տերևները բլանշավորել: Լցոնում՝ բրինձ + աղացած միս + խոտեր: Տերևները փաթաթել, շերտել կաթսայում, լցնել կիտրոնի ջրով, ծանր ափսեով 1,5 ժ եփել:

---

3. ԼԱԼԻՇ-ՈՒԽՏԱԳՆԱՑՈՒԹՅԱՆ ՈՒՏԵՍՏՆԵՐ

14. Simat: Սուրբ ուխտավորների ճաշ

• Hawar: Simat (արաբերեն سماط, «սեղան»)
• ՀՅ: Լալիշի ուխտավորների համայնքային ճաշ
• Բովանդակություն: Pilav + եփած ցլի միս + Sîmel-հաց + աղցան (ՈՉ Marûl, միայն մաղադանոս, կանաչ սոխ, բողկ):
• Ծես: Ուխտավորները նստում են գետնին կտորի շուրջը, Baba Çawûş-ը ասում է Bismê Xwedê, ապա միասին ուտում: Ոչ ոք չի կարող սկսել աղոթքից առաջ, ոչ ոք չի կարող ձախ ձեռքով հաց ջարդել:
• Աղբյուր: Açıkyıldız 2010:104

15. Av-Kaniya Spî: Սպիտակ աղբյուրի ջուր

• Hawar: Ava Kaniya Spî / Ava Zemzem
• ՀՅ: Լալիշի սուրբ աղբյուրի ջուր
• Օգտագործում: Բուժիչ խմիչք, մկրտության ծես (Mor-Kirin), որպես պարգև: Շշերով տուն բերվում: Կաթիլներ հիվանդի անկողնու վրա:

16. Hênika Berf: Ձյունի ջուր (Çilê Zivistanê)

• Hawar: Hênika Berf / Berfa Pîroz
• ՀՅ: Հալված ձյունը որպես բուժիչ խմիչք
• Օգտագործում: Ձմռան առաջին ձյունը հավաքվում է կաթսաներում, դանդաղ հալվում: Ջուրը համարվում է բուժիչ, հատկապես աչքի հիվանդությունների դեմ:

---

4. ԱՆՑՈՒՄԱՅԻՆ ԾԵՍԵՐ: ՀԱՐՍԱՆԻՔ, ԾՆՈՒՆԴ, ՍՈՒԳ

4.1 Հարսանիք (Dawat)

17. Heriise: Հարսանեկան խյուս

• Hawar: Heriise / Harisa / Herîse
• ՀՅ: Բուլղուր-գառան խյուս (12+ ժամ եփած)
• Բաղադրիչներ: 1 կգ կարծր ցորեն (կամ կոպիտ բուլղուր), 1 կգ գառ/ոչխար (ոսկորով), 3 մեծ սոխ, կարագ (Nivîşk), աղ, չաման (Zîre), դարչին (Darçîn), սև չաման (Reşke):
• Պատրաստում: Գառ + ցորեն + ջուր + սոխ ողջ գիշերը (12-15 ժ!) ամենափոքր կրակին եփել: Փայտե գդալով անընդհատ խփել, մինչև խյուսի հետևողականություն, միսն ամբողջովին քայքայվում է: Մատուցել հալած կարագով և դարչինով:
• Խորհրդանիշ: Երկար պատրաստման ժամանակը = ամուսնության համբերություն: Որոշ տարածաշրջաններում փեսան նստում է կաթսայի մոտ և օգնում խփել:
• Աղբյուր: Allison 2001:81, Bahzani.net

18. Qelî / Qelî-Heriise: Կոնսերվացված ճարպային միս

• Hawar: Qelî (Qawirme)
• ՀՅ: Կոնսերվացված գառ սեփական ճարպում, ՈՉ խոզի, այլ ոչխարի ճարպ (Bezê Berx)!
• Պատրաստում: Գառը փոքր կտորներով սեփական ճարպում 4 ժ պատրաստել, ապա կավե կժերում կնքել հալած ոչխարի ճարպով: Ամիսներով պահպանվում: Հարսանեկան ընտանիքները դրանով ցուցադրում են բարեկեցությունը:

19. Pilavê Dawatê: Հարսանեկան փլավ

• Ինչպես §4, բայց ծորենիով (Şinghêr/Zerê) և տապակած սոճու ընկույզներով (Çêrş):

20. Şîrîn û Şekir: Քաղցրավենիքների բաշխում

• Birîna Sûr (հարսի վերադարձ-ծես)-ի ժամանակ՝ կոնֆետներ, չորացած ծիրաններ, ընկույզներ նետվում են հարսի և փեսայի վրա, քաղցրության և պտղաբերության խորհրդանիշ:

---

4.2 Ծնունդ

21. Pelûda Şîrê Dayikê: Ծննդկանի ուժեղացում

• Hawar: Pelûd-Şîrîn
• ՀՅ: Տապակած ալյուր կարագով և մեղրով
• Պատրաստում: Տապակած ցորենի ալյուր + տաք կարագ + մեղր + դարչին + ընկույզ, որպես խյուս մոր ուժեղացման համար ծնունդից հետո 7 օր: Կաթ խթանելու համար:

22. Şîr û Birinc: Բրնձակաթ

• Hawar: Şîr û Birinc / Mahlebî
• ՀՅ: Քաղցր կաթնակորկոտ (Mor-Kirin մկրտություն)
• Բաղադրիչներ: Լրիվ կաթ, կլոր-հատիկ բրինձ, շաքար, մաստիկ (Misqe), փիստակ, վարդաջուր (Ava Gulê):
• Պատրաստում: Բրինձը կաթով 1 ժ եփել, շաքար ավելացնել, մաստիկ խառնել, սառեցված մատուցել փիստակով:

---

4.3 Սուգ (Şîn / Pirsa)

23. Kutilk: Սգո կլորակներ

• Hawar: Kutilk / Kûtilk (հարավային ձև՝ Kibbeh)
• ՀՅ: Լցոնված բուլղուր-գառան կլորակներ (սգո ուտեստ)
• Բաղադրիչներ: Արտաքին պատյան: մանր բուլղուր + աղացած միս + աղ + պղպեղ + չաման, շաղախած: Լցոնում: տապակած աղացած միս + սոխ + սոճու ընկույզ + մաղադանոս + նռան օշարակ:
• Պատրաստում: Խմորից կլորակ պատրաստել, լցոնել, փակել, ձևավորել կաթիլի նման: Եռացող ջրում կամ ապուրում եփել:
• Սգո-կապ: Դասական ուտեստ թաղումից հետո, քանի որ պատրաստումը համայնքային է (ընտանիքի կանայք միասին նստում են):
• Աղբյուր: Bahzani.net, Sinjar-Kochsammlung 2019

24. Şorbeya Şînê: Սգո ապուր

• Hawar: Şorbeya Şînê / Şorbeya Reş
• ՀՅ: Սև ոսպի ապուր (սուգ)
• Բաղադրիչներ: Սև ոսպ (Nîska Reş), սոխ, չաման, ոչ միս:
• Խորհրդանիշ: Բուսակեր (հրաժարում), սև գույն = սուգ:

25. Helva-Mirîya: Հանգուցյալի հալվա

• 40 օր թաղումից հետո: կանայք պատրաստում են հալվա և բաշխում հարևաններին («որպեսզի մահացածը անդրաշխարհում քաղցրություն գտնի»): Աղբյուր՝ Spät 2018:127:

---

5. ԱՌՕՐՅԱ ԽՈՀԱՆՈՑ

5.1 Բրինձ և ընդեղեն

26. Pilav / Pilavê Sade: Պարզ բրինձ

• Hawar: Pilav / Birincê Sade
• ՀՅ: Կարագով բրինձ (ստանդարտ կողքի ուտեստ)

27. Birinc bi Şîr: Բրինձ կաթով

• Քաղցր կաթնակորկոտ (նախաճաշ):

28. Nîsk: Ոսպի խորոված

• Hawar: Nîska Sor (կարմիր ոսպ) / Nîska Spî (դեղին)
• Ոսպ, սոխ, լոլիկ, չաման, սխտոր:

29. Mêşewa: Ոսպ-բրինձ (Mujadara-տարբերակ)

• Hawar: Mêşewa / Mucadere
• Բրինձ + շագանակագույն ոսպ + կարամելացված սոխ:

30. Genimê Kelandî: Եփած ցորեն

• Ամբողջական ցորեն, մածնի հետ: շատ հին ուտեստ:

31. Bulgurê Goştî: Բուլղուր մսով

• Կոպիտ բուլղուր + գառան միս + լոլիկ + սոխ:

32. Kelle Paça: Ոչխարի գլխի-ոտքի ապուր

• Hawar: Kelle Paça / Serpê
• ՀՅ: Ապուր ոչխարի գլխից և ոտքերից
• Բաղադրիչներ: Ոչխարի գլուխ (Sere Pez), 4 ոտք, սխտոր, կիտրոն, քացախ (Sirke), չաման:
• Պատրաստում: Գլուխը կրակել (մազերը այրել), ոտքերը քերել: Սխտորով և աղով 6-8 ժ եփել, մինչև միսը ոսկորից թափվի: Ուղեղն առանձին մատուցել, դելիկատես է, տրվում ամենամեծ հյուրին:
• Առիթ: Ձմեռային նախաճաշ, հարսանեկան առավոտ:

---

5.2 Մսի ուտեստներ

33. Goştê Berx ya Sêl: Գառ Sêl-ից

• Գառը բարակ կտորներով, կարճ տաք Sêl-ի վրա, սումախով:

34. Kebabê Kurdî: Շամփուր քյաբաբ

• Գառան աղացած միս սոխով, մաղադանոսով, սումախով, պղպեղով, շամփուրների վրա ածուխի վրա:

35. Tişkebab: Շաշլիկի ոճ

• Գառան կտորներ մարինացված մածնով + սխտորով + պղպեղով:

36. Tepsî: Թավայով գառ

• Hawar: Tepsî / Sînî
• Գառ + կարտոֆիլ + սմբուկ + լոլիկ, շերտված թավայում լոլիկի մածուկով, թոնրում (Tendûr) թխած:

37. Pîrzola: Գառան կողիկ

• Մարինադ ձիթապտղի յուղից, կիտրոնից, ուրցից: խորոված:

38. Mîqirme / Qawirme: Կոնսերվացված ճարպային միս

• Տես §18 (Qelî):

39. Şîvê Kebab: Սմբուկ + աղացած մսի շամփուր

• Սմբուկը կտորներով, արանքում մսի կլորակներ, ջեռոցում:

40. Goştê Bizinê: Այծի միս

• Սինջարի մասնագիտացում, լոլիկով և նռան օշարակով:

---

5.3 Բանջարեղեն և խորովածներ

41. Dolma: Լցոնված բանջարեղեն

• Hawar: Dolme / Yapraq
• Խաղողի տերև, պղպեղ, լոլիկ, սմբուկ, ձմերուկիկ: լցոնված բրնձով/մսով:
• Եզդիական տարբերակ՝ առանց շաքարի (թուրքականից տարբերվում է):

42. Bademcanê Tijîkirî: Լցոնված սմբուկ

43. Sebzeyê Tirş: Թթու բանջարեղենի թավա

• Ճակնդեղի կանաչիք, սպանախ, սումախ, սոխ, սխտոր: կարճ տապակած, ոսպ-բուլղուր կողքով:

44. Fasoliya bi Goşt: Լոբի մսով

• Սպիտակ լոբի + գառ + լոլիկ + սոխ: (Սև լոբին որոշ ընտանիքներում տաբու է, տես §1:)

45. Şorbeya Beyaz: Սպիտակ մածնի ապուր

• Մածուն + ձու + ալյուր + բուլղուր + անանուխ:

46. Yexne: Շոգեխորոված

• Գառ + բանջարեղեն (սեզոնային) + սիսեռ + լոլիկ:

47. Bamye: Բամիա խորոված

• Բամիա, գառ, լոլիկ, կիտրոնի հյութ:

48. Kelm-Tirşî: Թթու կաղամբի փաթաթ

• Դոլմայի տարբերակը խմորած կաղամբով (Kelma Tirş), ձմեռային պաշարի:

---

5.4 Ձուեր և նախաճաշ

49. Hêkê û Pîvaz: Ձուեր սոխով

• Դասական նախաճաշ՝ սոխ կարագով տապակած + ձուեր վրայից:

50. Hêka Bi Goşt: Ձուեր գառան աղացած մսով

• Մանր գառ + ձուեր + սխտոր:

51. Çîlik / Çîlkê: Պանիր-ձուեր

• Ձուեր ոչխարի պանրի կտորներով + լոլիկ:

52. Sucuk: Չոր երշիկ

• Գառան չոր երշիկ սխտորով և շամբալայով:

---

6. ՀԱՑԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹ (NAN: ՍՈՒՐԲ)

Հացը եզդիական ավանդույթում երբեք միայն սնունդ չէ: այն մաքրության կրողն է: Կանայք ամեն առավոտ թարմ թխում են Sêl-ի վրա կամ Tendûr-ում:

53. Nanê Sêlê: Sêl-հաց

• Hawar: Nanê Sêlê / Lavaş
• ՀՅ: Բարակ լավաշ երկաթյա սկուտեղի վրա
• Ալյուր, ջուր, աղ, ոչ խմորիչ: 2 մմ բարակ, հսկայական (60 սմ տրամագիծ), վայրկյաններում թխվում: Փաթաթված պահվում:

54. Nanê Tendûrê: Թոնրի հաց

• Hawar: Nanê Tendûr / Saca
• Կպցվում է կավե թոնրի տաք ներքին պատին, պղպջակներով թխվում:

55. Nanê Garis: Կորեկի հաց

• Սինջարի լեռնային շրջանում՝ կորեկ + ցորենի խառն ալյուր:

56. Nanê Genimê Reş: Սև ցորենի հաց

• Ամբողջական-տարեկանի խառնուրդ, ձմռանը:

57. Sîmel: Սուրբ Լալիշի հաց (տես §5)

58. Kuluçe / Kulîçe: Քաղցր տոնական հաց

• Խուրմայով լցոնված, անիսոնով և քնջութով, Çarşemiya Sor-ին:

59. Çörek / Çorek: Փափուկ հաց

• Սև չամանով, քնջութով, անիսոնով, սփյուռքում հաճախ:

60. Nanê Sêbêr: «Ստվերի-հաց»

• Ստվերում չորացած հաց: ճանապարհորդական պաշար, շաբաթներով պահպանվում:

---

7. ԿԱԹՆԱՄԹԵՐՔ ԵՎ ՊԱՆԻՐՆԵՐ

61. Mast: Մածուն

• Hawar: Mast / Mastî
• Լրիվ կաթ, խմորած նախորդ մածնով: հիմնական սննդամթերք:

62. Dew / Doxewa: Թանի խմիչք

• Hawar: Dew / Dau / Çelpe
• Մածուն + ջուր + աղ + անանուխ թափահարված, սառեցնող (ամառային խմիչք):

63. Nivîşk: Կարագ

• Մաքրած կարագը (գհի) կազմվում է ոչխարի կաթից:

64. Çortan: Չորացած մածուն

• Hawar: Çortan / Kişk / Kashk
• Մածուն բուլղուրի հետ խմորած, չորացված ամուր գնդերի, ձմեռային պաշար: Ջրով լուծվում → ապուրի հիմք:

65. Penir: Պանիր (հավաքական անվանում)

• Penîrê Şîn: ոչխարի կապտանյութ պանիր (կաղնու բորբոսով):
• Penîrê Berx: երիտասարդ գառան կաթի թարմ պանիր:
• Penîrê Şanidîn / Penîrê Şangal: Սինջարի մասնագիտացում՝ ոչխարի պանիր սև չամանով և սումախով (ոչխարի կաշվի տոպրակում / Meşk հասունացած):
• Penîrê Nehrê: հովվի կարծր պանիր, աղաջրում:
• Penîrê Topê: գնդաձև պանիր սխտորով և վայրի խոտերով (Bahzani):

66. Lor / Lorik: Թարմ պանիր (քվարկ-ոճ)

• Շիճուկից, մեղմ, հաճախ մեղրով նախաճաշին:

67. Kerê / Kerê Reş: Ապխտած պանիր

• Կաղնու ծխով չորացված: լեռնային-եզդիների ավանդույթ:

68. Tarxana: Չոր ապուրների խառնուրդ

• Մածուն + ալյուր + լոլիկ + պղպեղ, չորացված փշրանքների, ձմեռային ապուրի հիմք:

---

8. ՔԱՂՑՐԱՎԵՆԻՔ ԵՎ ԿՈՆՖԵՏՆԵՐ

69. Helva: Քնջութի քաղցրավենիք

• Տես §7: Տարբերակներ՝ Helva Spî (սպիտակ, թահինի հիմքով), Helva Reş (կարամելով և ընկույզով), Helva Şîranî (փիստակով):

70. Baqlawa Şingalî: Սինջարի փախլավա

• Hawar: Baqlawa / Baklawa Şangal
• Ֆիլո-խմոր, ընկույզ-փիստակ լցոնում, մեղր-վարդաջրի օշարակ: Սինջարի տարբերակ՝ ավելի շատ ընկույզով, պակաս քաղցր, քան թուրքականը:

71. Kadayîf: Հրեշտակի-մազի քաղցրավենիք

• Քերած խմոր ընկույզի լցոնումով, օշարակով:

72. Pelûd / Pelûda Şîrîn: Քաղցր ալյուր (տես §10)

73. Xawora / Xewora: Սինջարի քաղցրավենիք

• Hawar: Xawora / Xewora (Bahzani-արտաբերում)
• ՀՅ: Խուրմա-թահին-ընկույզ կոնֆետ
• Բաղադրիչներ: Կորիզազատ խուրմա (Xurma), թահին (Tehîn), ընկույզի կորիզ (Gûz), անիսոն (Banîs), քնջութի հատիկներ:
• Պատրաստում: Խուրման թահինով մածուկի, ընկույզը մանր կտրատել, ամեն ինչ անիսոնով խառնել: Կլորակ ձևավորել, քնջութի մեջ գլորել: Սինջարի հարսանեկան քաղցրավենիք:
• Աղբյուր: Bahzani.net, Sinjar-Kochsammlung 2019

74. Konjk: Bahzani մասնագիտացում

• Hawar: Konjk / Konjqe (Bahzani-Bashiqa)
• ՀՅ: Քաղցր պուդինգ բրնձալյուրից, ծիրանից և վարդաջրից
• Բաղադրիչներ: Բրնձալյուր (Ardê Birinc), կաթ, շաքար, ծիրանի մածուկ (Pelîda Qeysî), վարդաջուր (Ava Gulê), կտրատած նուշ:
• Պատրաստում: Կաթ + բրնձալյուր + շաքար պուդինգի վերածել, ծիրանի մածուկ խառնել, վարդաջրով բուրումնավորել, սառեցված մատուցել:
• Առիթ: Bahzani-հարսանիքներ, ծննդյան օրեր:

75. Qeyîsî bi Bademê: Ծիրան մարցիպանով

• Չորացած ծիրան, նուշի մածուկ-լցոնումով, օշարակում ընկղմված:

76. Reçel: Մուրաբաներ

• Reçela Hinarê: նռան մուրաբա:
• Reçela Gûzê: ընկույզի կանաչ կեղևի մուրաբա:
• Reçela Bademê: նուշի ծաղկի մուրաբա:

77. Mast û Hingiv: Մածուն մեղրով

• Պարզ՝ մածուն + լեռնային ծաղկի մեղր + ընկույզ:

78. Şîrazî / Mehlebi: Մաստիկի պուդինգ

• Բրնձակաթ + մաստիկ + փիստակ:

---

9. ԸՄՊԵԼԻՔՆԵՐ

9.1 Թեյ

79. Çay: Սև թեյ (քրդական-ուժեղ)

• Hawar: Çay
• Պատրաստում: Կրկնակի թեյնիկ (Çaydanlik). ներքևի ջուրը եռում է, վերևի թեյնիկը թեյի տերևներով քաշվում է գոլորշում: Շատ ուժեղ, կակաչաձև բաժակներով (Stîkanê Çayê), տաք, 2-3 կտոր շաքարով: Երբեք կաթ չավելացնել թեյին (դա կլիներ թուրքական/եվրոպական խախտում եզդիական վարքի մեջ):

80. Çaya Cetir: Ուրցի թեյ

• Վայրի ուրց (Cetir/Zatar), բուժիչ:

81. Çaya Pîng / Mêwjik: Անանուխի թեյ

• Թարմ կամ չորացած անանուխ:

82. Çaya Hinarê: Նռան թեյ

• Չորացած նռան կեղև, շատ դառը: ստամոքսային խնդիրների դեմ:

9.2 Կաթի խմիչքներ

83. Dew: Թան (տես §62)

84. Şîrê Sar: Սառը կաթ

• Ոչխարի կաթ, ամառը հորից սառեցված:

9.3 Հյութեր և օշարակներ

85. Şerbet: Օշարակային խմիչքներ

• Hawar: Şerbet / Şîranî
• Şerbeta Hinarê: նռան օշարակ ջրով:
• Şerbeta Gulê: վարդի օշարակ:
• Şerbeta Demîrhindî: թամարինդի օշարակ (Սինջար):
• Şerbeta Lîmonê: կիտրոնի օշարակ անանուխով:

9.4 Ալկոհոլ (կրոնապես ՏԱԲՈՒ ՉԷ!)

86. Mey: Գինի

• Hawar: Mey / Şerab / Bade
• ՀՅ: Գինի (ծիսական և առօրյա)
• Օգտագործում: Գինին կրոնապես թույլատրված է և նույնիսկ ծիսականորեն օգտագործվում, Şêx-ը Լալիշում հավաքման տոնին գինի է մատուցում (Allison 2001:74, Açıkyıldız 2010:103): Սա հստակորեն տարբերում է եզդիական մշակույթը իսլամից: Cejna Şêxadî և Cejna Cemaiyê ճանաչում են ծիսական գինու ընդունում:
• Արտադրում: Ավանդական Լալիշի գինի սուրբ խաղողագործությունների խաղողից (Tirî), սորտերը հաճախ ինքնակեն (օր.՝ Mirayî):

87. Erq: Անիսոնի օղի (Սինջարի ոճ)

• Hawar: Erq / Araq
• ՀՅ: Մաքուր անիսոնի օղի (Arak/Ouzo-ի ազգական)
• Արտադրում: Խաղողից կամ խուրմայից թորած, անիսոնով թորած: Սինջարում տղամարդկանց հավաքներում խմվում է:

88. Mey Tirî Reş: Սև խաղողի գինի

• Սինջարի լեռնային շրջան:

89. Bira / Mey Garis: Կորեկի գարեջուր (հազվադեպ, արխայիկ)

• Spät 2018:114-ում նշված: այլևս հազիվ արտադրվում:

9.5 Ծիսական-չխմվող

90. Ava Kaniya Spî (տես §15): առօրյա խմիչք չէ, բայց բուժիչ:

---

10. ՀԱՄԵՄՈՒՆՔՆԵՐ ԵՎ ԲՈՒՐՈՒՄՆԱՎԵՏՆԵՐ

Hawar	ՀՅ
Sumaq	սումախ (թթու, կարմիր), գրեթե բոլոր ուտեստներում
Zîre	չաման
Bihar	համեմ
Reşke	սև չաման (Nigella)
Darçîn	դարչին
Hindiba	քրքում
Banîs	անիսոն
Cetir / Zatar	ուրց
Pîng	անանուխ
Şîvît	սամիթ
Bexdenûs	մաղադանոս
Gîya / Riyan	գինձ
Sîr	սխտոր
Pîvaz	սոխ
Çelem	կանաչ սոխ
Sîrim	վայրի լոլիկ / վայրի սխտոր
Bibar	պղպեղ (փոշի/թարմ)
Bibara Sor	չիլի / կարմիր պղպեղ
Helbî	շամբալա
Rûnê Nivîşk	մաքրած կարագ
Zeyta Zeytûnê	ձիթապտղի յուղ (ծիսական!)
Rûnê Kunêr	քնջութի յուղ
Rûnê Tov-Kundir	դդմի սերմի յուղ (որոշ տարածաշրջաններում սուրբ)
Sirke	քացախ
Rûbê Hinarê	նռան օշարակ
Dibsê Tirî	խաղողի օշարակ
Hingiv	մեղր (սուրբ)
Tehîn	թահին

---

11. ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ ՏԱՐԲԵՐԱԿՆԵՐ

11.1 Սինջար (Şingal): Իրաք/Սիրիա սահման

• Բնութագիր: ավելի շատ խուրմա, քնջութ, թահին: Կորեկը՝ ցորենի այլընտրանք: Ոչխարի միսը գերակայող:
• Մասնագիտացում: Xawora (§73), Erq (§87), Penîrê Şangal (§65), Pelûda Reş (§10), Սինջարի փախլավա (§70):

11.2 Շեյխան և Լալիշ (Իրաք: Շեյխան-շրջան, Նինվեի նահանգ)

• Բնութագիր: ծիսական խստություն, ձկան տաբու, շատ հացի պաշտամունք:
• Մասնագիտացում: Sîmel (§5), Simat (§14), սուրբ ջրի ծեսեր:

11.3 Bahzani և Bashiqa (Իրաքյան-ուղղափառ եզդիներ)

• Բնութագիր: միջերկրածովյան ազդեցություններ, ավելի շատ ձիթապտուղ, ավելի շատ պանիր:
• Մասնագիտացում: Konjk (§74), Penîrê Topê (§65), հատուկ ձիթապտղի յուղի արտադրություն:

11.4 Çolemêrg / Hakkari (Թուրքիա, լեռնային ոճ)

• Բնութագիր: Նռան օշարակը կիտրոնի փոխարեն, շատ վայրի խոտաբույսեր, որսի միս:

11.5 Tur Abdin / Mardin (Թուրքիա)

• Բնութագիր: մոտ սիրիա-ուղղափառ խոհանոցին, բուլղուր գերակայող:

11.6 Ապարան և Հայաստան-սփյուռք

• Բնութագիր: Գառան շամփուրներ (հմմտ. Խորոված), բայց եզդիա-հատուկ լոբու տաբու չկա: Աքնալիչի տաճարի մերձավորության պատճառով Ապարան-Թբիլիսի-ավանդույթը կենտրոնական է կովկասյան եզդիների սննդամշակույթի համար:
• Մասնագիտացում: Cahcahi (պանիր շամբալայով), Tan (Doxewa-տարբերակ), Lavaş (Sêl-հաց):

11.7 Կրասնոդար / Ստավրոպոլ-սփյուռք (Ռուսաստանի եզդիներ)

• Բնութագիր: ռուսական ազդեցություններ, Pelmeni-ի նման Kutilk-տարբերակներ:

11.8 Թբիլիսի / Վրաստան-սփյուռք

• Բնութագիր: Խինկալիի ազդեցությունը Kutilk-ի վրա, շատ գինձ, վրացական համեմունքներ:

11.9 Գերմանիա-սփյուռք (Ստորին Սաքսոնիա: Չելլե, Հանովեր)

• Բնութագիր: հարմարեցում գերմանական մթերքին, բայց տաբուների (Marûl, խոզ) հետևողական պահպանում: Գառան միսը հաճախ դժվարությամբ ձեռք բերվող → փոխարկում՝ ոչխար թուրքական մսավաճառներից: Sîmel-հացը ընտանեկան հանդիպումներին թխվում է բերված Լալիշ-ջրով (գոնե խորհրդանշորեն):

---

12. ՎԱՐՔ ԵՎ ՀՅՈՒՐԸՆԿԱԼՈՒԹՅՈՒՆ

12.1 Հյուրի ընդունում

1. Ջուր և աթոռ: Հյուրը նախ ստանում է ջուր/թեյ, երբեք դատարկ չընդունել:
2. Çay + Şîrîn: Թեյ փոքր քաղցրավենիքներով (կոնֆետ, խուրմա, ընկույզ) սկուտեղին:
3. Sofra / Sifre: Սփռոցը գետնին, հյուրը նստում է դռան կողմ ուղղված (պատվավոր տեղ):
4. Հերթականություն: Նախ հայրը/մեծը հաց է վերցնում, ապա մյուսները:
5. Nan û Xwê: Ով քեզ հետ հաց ու աղ կիսել է, անխոցելի է:

12.2 Տաբու-վարք

• Երբեք ձախ ձեռքով հաց չջարդել (ձախը = անմաքուր, Khidir-հրեշտակի վիրավորանք):
• Հացի փշրանքները երբեք չթափել: բարձրացնել, այրել կամ թռչուններին տալ:
• Ջուրը կրակին չթափել:
• Սեղանին չվիճել:
• Աղցան (Marûl) երբեք չառաջարկել, սեղանին չդնել:

12.3 Կրոնական սննդի սովորույթներ

• Pîr/Şêx-ը հաճախ առանձին ուտում են կամ սեղանի գլխին, առաջինը ընտրում են:
• Faqra (ճգնավորներ) ուտում են ծիսականորեն-մաքուր, սեփական ամանեղենով:
• Ծոմ պահելիս (դեկտեմբերի Êzî-ծոմ, Mîrza/Mîr-ծոմ)՝ ոչ միս, ոչ կաթ, ոչ գինի 3 օր:

12.4 Հարսանիք / Սուգ

• Հարսանիք՝ 3-7 օր տոնական ճաշ, կենտրոնական ուտեստ Heriise:
• Սուգ (Şîn)՝ 40 օր ոչ տոնական սնունդ, բուսակեր սգո ապուրներ (§24), 40-րդ օրը Helva-Mirîya (§25):

12.5 Կիրակի (Roja Yekşemê)

• Լալիշում և ուղղափառ ընտանիքներում չորեքշաբթին (Çarşem) կարևորագույն շաբաթվա օրն է, որոշ ընտանիքներ չորեքշաբթի մսից խուսափում են: Կիրակի-հատուկ ավանդույթ՝ Շեյխանի որոշ ընտանիքներում կիրակիները հատկապես բրինձ և մածուն են ուտում, քանի որ կիրակին արևի (Şêx Şems) օրն է:

---

13. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՆԴԵՔՍ (97 մուտք)

Թիվ	Hawar	ՀՅ	Կարգ
1	Nan	հաց	սուրբ
2	Av	ջուր	սուրբ
3	Xwê	աղ	սուրբ
4	Agir	կրակ	սուրբ
5	Hêkên Sor	կարմիր ձուեր	Çarşemiya Sor
6	Sawûka Sersalê	գարնան 7-խոտի ապուր	Çarşemiya Sor
7	Goştê Ga	ցլի զոհաբերության միս	Çarşemiya Sor / Լալիշ
8	Pilavê Sersalê	Նոր Տարվա փլավ	Çarşemiya Sor
9	Sîmel	Լալիշի սուրբ հաց	ուխտագնացություն
10	Berat	օծված կավե հաբեր	ուխտագնացություն
11	Helva Lalîş	Լալիշի քնջութակոնֆետ	Cejna Cemaiyê
12	Şerxoş	նռան-գառան խորոված	Roja Êzî
13	Nanê Rojiyê	ծոմի հաց	Roja Êzî
14	Pelûda Reş	սև ալյուրի քաղցրավենիք	Eyda Xidir
15	Wişk û Tirş	չոր մրգերի խառնուրդ	Eyda Xidir
16	Berfika Mast	մածնի-գարնան ապուր	Cejna Belindê
17	Dolma Pelê Mêwê	խաղողի տերև տոլմա	ամառ
18	Simat	ուխտավորների ճաշ	Լալիշ
19	Ava Kaniya Spî	սուրբ աղբյուրի ջուր	Լալիշ
20	Hênika Berf	ձյունի բուժիչ ջուր	Çilê Zivistanê
21	Heriise	հարսանեկան բուլղուր-խյուս	հարսանիք
22	Qelî	պահպանված գառ	պաշար
23	Pilavê Dawatê	հարսանեկան փլավ	հարսանիք
24	Şîrîn û Şekir	քաղցրավենիքների նետում	հարսանիք
25	Pelûda Şîrê Dayikê	ծննդկանի ուժեղացում	ծնունդ
26	Şîr û Birinc	բրնձակաթ	Mor-Kirin
27	Kutilk	բուլղուր-կլորակներ	սուգ
28	Şorbeya Şînê	սև ոսպի ապուր	սուգ
29	Helva-Mirîya	հանգուցյալի հալվա	40-րդ-օր-սուգ
30	Pilav	կարագով բրինձ	առօրյա
31	Birinc bi Şîr	բրինձ կաթով	նախաճաշ
32	Nîsk	կարմիր ոսպ	առօրյա
33	Mêşewa	ոսպ-բրինձ	առօրյա
34	Genimê Kelandî	եփած ցորեն	առօրյա
35	Bulgurê Goştî	բուլղուր մսով	առօրյա
36	Kelle Paça	ոչխարի գլխի ապուր	ձմեռ/հարսանիք
37	Goştê Berx ya Sêl	գառ-Sêl	առօրյա
38	Kebabê Kurdî	շամփուր-քյաբաբ	տոն/առօրյա
39	Tişkebab	շաշլիկ	առօրյա
40	Tepsî	թավայով գառ	կիրակի
41	Pîrzola	գառան կողիկ	առօրյա
42	Şîvê Kebab	սմբուկ-մսի շամփուր	առօրյա
43	Goştê Bizinê	այծի միս	Սինջար
44	Dolma	լցոնված բանջարեղեն	առօրյա/տոն
45	Bacanê Tijî	լցոնված սմբուկ	առօրյա
46	Sebzeyê Tirş	թթու բանջարեղենի թավա	առօրյա
47	Fasoliya bi Goşt	լոբի մսով	առօրյա
48	Şorbeya Beyaz	մածնի ապուր	առօրյա
49	Yexne	շոգեխորոված	առօրյա
50	Bamye	բամիա խորոված	առօրյա
51	Kelm-Tirşî	թթու կաղամբի փաթաթ	ձմեռ
52	Hêkê û Pîvaz	ձուեր սոխով	նախաճաշ
53	Hêka bi Goşt	ձուեր գառով	նախաճաշ
54	Çîlik	պանիր-ձուեր	նախաճաշ
55	Sucuk	չոր երշիկ	առօրյա
56	Nanê Sêlê	Sêl-հաց (լավաշ)	առօրյա
57	Nanê Tendûrê	թոնրի հաց	առօրյա
58	Nanê Garis	կորեկի հաց	Սինջար
59	Nanê Genimê Reş	տարեկանի հաց	ձմեռ
60	Kuluçe	քաղցր տոնական հաց	Çarşemiya Sor
61	Çörek	փափուկ հաց	առօրյա
62	Nanê Sêbêr	ստվերի-հաց (պաշար)	ճանապարհ
63	Mast	մածուն	առօրյա
64	Dew	թան	ամառ
65	Nivîşk	կարագ	առօրյա
66	Çortan	չոր-մածուն	ձմեռային պաշար
67	Penîrê Şîn	կապտանյութ պանիր	մասնագիտացում
68	Penîrê Berx	գառան կաթի թարմ պանիր	առօրյա
69	Penîrê Şangal	Սինջարի պանիր	Սինջար
70	Penîrê Nehrê	հովվի աղի պանիր	լեռնային
71	Penîrê Topê	գնդաձև պանիր	Bahzani
72	Lor	թարմ պանիր	նախաճաշ
73	Kerê Reş	ապխտած պանիր	լեռնային
74	Tarxana	չոր ապուրների խառնուրդ	ձմեռային պաշար
75	Helva	քնջութակոնֆետ	առօրյա/սուգ
76	Baqlawa Şingalî	Սինջարի փախլավա	տոն
77	Kadayîf	հրեշտակի-մազի քաղցրավենիք	տոն
78	Pelûda Şîrîn	քաղցր տապակած ալյուր	տոն
79	Xawora	խուրմա-թահին-կոնֆետ	Սինջար/հարսանիք
80	Konjk	բրնձալյուր-ծիրան պուդինգ	Bahzani
81	Qeyîsî bi Bademê	ծիրան-մարցիպան	տոն
82	Reçela Hinarê	նռան մուրաբա	պաշար
83	Reçela Gûzê	ընկույզի կանաչ մուրաբա	պաշար
84	Mast û Hingiv	մածուն-մեղր	նախաճաշ
85	Şîrazî / Mehlebi	մաստիկ-պուդինգ	քաղցրավենիք
86	Çay	սև թեյ	ամեն օր
87	Çaya Cetir	ուրցի թեյ	բժշկություն
88	Çaya Pîng	անանուխի թեյ	առօրյա
89	Çaya Hinarê	նռան կեղևի թեյ	բժշկություն
90	Şîrê Sar	սառը ոչխարի կաթ	ամառ
91	Şerbeta Hinarê	նռան օշարակ	տոն
92	Şerbeta Gulê	վարդի օշարակ	տոն
93	Şerbeta Lîmonê	կիտրոնի օշարակ անանուխով	ամառ
94	Mey	գինի (ծիսական!)	Լալիշ/տոն
95	Erq	անիսոնի օղի	Սինջար
96	Mey Tirî Reş	սև խաղողի գինի	Սինջար
97	Bira Garis	կորեկի գարեջուր (արխայիկ)	պատմական

Ընդհանուր՝ 97 մուտք.

---

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ ԵՎ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

• Açıkyıldız, Birgül (2010): The Yezidis. The History of a Community, Culture and Religion. I.B. Tauris, Լոնդոն: Սննդի սոցիոլոգիա էջ 99-108:
• Allison, Christine (2001): The Yezidi Oral Tradition in Iraqi Kurdistan. Curzon Press: Հարսանիքի/սուգի ուտեստներ էջ 71-84:
• Spät, Eszter (2018): Hola Hola Tawûsî Melek: The Religion of the Yezidis., Տոնական օրացույց և սննդային տաբուներ էջ 88-127:
• Kreyenbroek, Philip G. (1995): Yezidism, Its Background, Observances and Textual Tradition., Sîmel և Լալիշի ծեսեր էջ 145-160:
• Kreyenbroek, Philip G. & Rashow, Khalil Jindy (2005): God and Sheikh Adi are Perfect. Harrassowitz:
• ezipedia.de: Եզդիական մշակութային վիքի, «Խոհանոց և սննդամշակույթ» բաժին:
• Bahzani.net: Bashiqa/Bahzani-եզդիների առցանց հարթակ, Bahzani-կանանց բաղադրատոմսեր:
• AMAR Foundation (2018-2022): Yezidi Cultural Heritage Project:
• Faryma, Şikoyê Hasan (1989): Êzdîyên Kavkazê û Welatê Wan (Ապարան/Թբիլիսի), ազգագրական գիրք բաղադրատոմսերով:
• Yezidi Cultural Heritage Project (KRG, 2017-ից):
• Sinjar-Kochsammlung 2019 (Խալիդա Խալիլ).

---

Փաստաթղթի վերջ: Վիճակ 2026-05-22:

---

Առնչվող հոդվածներ՝ Կրոն և մշակույթ · Տոների օրացույց · Ժողովրդական բժշկություն · Բանահյուսական կորպուս · Ավանդույթներ