wissen

Xwarinê Êzdîyan û Kelepor

ku5.275 peyv⏱ nêzîkî 24 deqîqe xwendin📚 15 beş🔖 ≥23 çavkanîKalîte B

8 pejirandî · Wikimedia Commons · lîsansa CC

🖼 Wêne

Belgeya lêkolînê ji bo ezdixan.de, Modul: Çand / Hînkirina Êzdîkî Hatî çêkirin: 2026-05-22 | Rewş: Sentezê lêkolînê Çavkanî: Açıkyıldız 2010, Allison 2001, Spät 2018, Kreyenbroek 1995/2009, ezipedia.de, Bahzani.net, AMAR Foundation, Berhevokên gel ên Aparan/Tiblîsê, Yezidi Cultural Heritage Project (KRG)

Têbînî li ser nivîsê: Alfabêya Hawar (Latînî, bingehîn-Kurmancî) wek forma sereke. Cûreyên herêmî di kevanan de. Versiyonên Erebî/Soranî heger pêwîst be.

NAVEROK

Tabûyên xwarinê yên sakral û sembolîk (bingeh)
Xwarinên cêjnê, cêjnên mezin ên Êzdiyan
Xwarinên hacê yên Lalîşê
Rîtuelên derbasbûnê, Dawet, Jidayikbûn, Şîn
Xwarinên rojî
Çanda Nan (Nan, pîroz)
Berhemên şîr û penîran
Şîrîn û şekirî
Vexwarin
Biharat û bêhndar
Cûreyên herêmî
Etîket û mêvanperwerî
Endeksa giştî 80+ xwarin

1. TABÛYÊN XWARINÊ YÊN SAKRAL Û SEMBOLÎK (BINGEH)

Xwarinên Êzdiyan ji çîna olî ya wan nayên cudakirin. Çar stûn her xwarinekê pênasîn dikin:

Hawar	KU	Wateya
Nan	Nan	Pîroz, tu carî ne li ser axê, tu carî ne berovajîkirî, perçeyên biçûk divê werin rakirin/şewitandin
Av	Av	Pîroz (hêmana Xidir), tu carî ne li agirî, tu carî ne di şevê de li ser avê bîn-pufkirin
Xwê	Xwê	Girêdan, „Nan û xwê" = mêvanperweriyeke ne-şikandî (binêre Allison 2001:71)
Agir	Agir	Pîroz (Roj/Şêx Şems), agir tu carî bi av an tifê venegirin, qet çopê nedin nav

Tabûyên tund (hemû herêm)

Tabû	Hawar	Sedem
Salata serê	Marûl / Xes	Çend çîrok: (a) hewqasê Şêx Adî di zeviya salatê de veşartin; (b) nêzîkbûna fonetîk a „Melek Tawûs" peyvê tabû dike; © Açıkyıldız 2010:101, şekla pelan tîne bîra perestgeha mar. Tabûya temam, di diyasporayê de jî
Beraz	Beraz	Wek di Îslamê de, ne paqij
Masî (herêmî)	Masî	Li Şêxan/Lalîş tabû (Kreyenbroek 1995:147), li Şingalê destûr e
Dîk (herêmî)	Dîk	Hin malbatên Pîran (Pîrê Sînê), dîk wek xizmê Tawûsî Melek tê hesibandin
Xezal	Xezal	„Heywana ji-nû-ve-zayî", wek xizmên pîrozan
Fasûlî (herêmî)	Fasûlî / Lobî	Di hin rêzên Şêxan de tabû, fasûlên reş ji ber girêdana şînê
Tovê kundir (rîtuelî)	Tovê Kundir	Tenê li Lalîşê di Cejna Cemayî de tabû
Goştê karxezalê	Goştê Karxezalê	Di hin eşîran de tabû

Paqijiya xwarinê

Firaqên ne-Êzdiyan li ba malbatên Pîr/Şêx ortodoks ne paqij in (bi taybetî ji bo Faqra)
Ava ji kaniya Lalîşê (Kaniya Spî) di firaqên mor-kirî de tê belavkirin, tu carî bi avên din netê tev-li-hev kirin
Mey/alkol NE bi olî tabû ye wek di Îslamê de (berevajî: Mey bi rîtuelî li Lalîşê tê dayîn, binêre §9)

2. XWARINÊN CÊJNÊ: CÊJNÊN MEZIN ÊN ÊZDIYAN

2.1 Çarşemiya Sor (Nîsan): Cêjna afirandinê

Cêjna herî girîng. Bîranîna afirandina dinyayê ji aliyê Tawûsî Melek ve. Kevneşopiya hêkên sor (kevntir ji hêkên xirîstiyanan ên Cêjna Mezin!).

1. Hêkên Sor: Hêkên sor

Hawar: Hêkên Sor / Hêka Sersalê
KU: Hêkên sor ji Sersalê
Çêkirin: Hêk bi pûstên pîvazê (Pûstê Pîvazê), pûstê hinaran (Kelpora Hinarê) an Rûnas/Madder tên boyaxkirin. Sembol: sor = xwîn/jiyan/roj, hêk = dinya di gerdûnê de. Li ser goran tên danîn û di navbera malbatan de tên guherandin.
Çavkanî: Spät 2018:88, Allison 2001:62

2. Sawûka Sersalê: Şorbeya biharê

Hawar: Sawûka Sersalê / Şorbeya Sersalê
KU: Şorbeya Sersalê ya biharê
Maddeyên: Heft giyayên biharê yên çolê (hejmara pîroz 7 = heft melek/Heft Sirr): spînaxê ciwan (Spînax), siyabo (Tirşik), pîvaza çolê (Sîrim), kerefsa avê (Tûjik), pancara silq (Silq), gez (Gezgezk), sîrê çolê. Bilxur (Savar), mast, pîvaz, sîr, zeyta zeytûnê, xwê.
Çêkirin: Giyayan bişon, bi rûyê parçe bikin. Pîvaz û sîr di rûnê de sor bikin. Av + bilxur 15 deqe bikelînin. Giya zêde bikin, 10 deqeyên din bikelînin. Ji ser êgir derînin, bi mastê (yê ku berê bi şorbê hatî germkirin) tev bikin. Bi sumaq bilezînin.
Sembolîzm: 7 giya = 7 serfermanan. Xwarina germ a yekem piştî zivistanê.
Çavkanî: ezipedia.de/xwarin, Bahzani.net

3. Goştê Ga: Goştê qurbana ga

Hawar: Goştê Ga / Qurbanê Ga
KU: Ga-yê serjêkirî (qurbana rîtuelî)
Boneya: Çarşemiya Sor li Lalîşê, Şêx li gora Şêx Adî ga-yê spî serjê dike. Goşt tê kelandin û li haciyan tê belavkirin (Simat, Xwarina rehmê).
Çêkirin: Ga bi du’aya (Qewlê Qurbanê) tê serjêkirin. Goşt di mendelên mezin ên mîs de li ser agir di av + xwê de tê kelandin. Bi pilav û nan tê belavkirin.
Çavkanî: Açıkyıldız 2010:103, Spät 2018:91

4. Pilavê Sersalê: Pilavê Sersalê

Hawar: Pilavê Sersalê / Birinçê Cejnê
KU: Pilavê cêjnê bi goştê berxê
Maddeyên: 500g birinca Basmati/dirêj, 500g goştê berxê, 2 pîvaz, rûnê nivîşk, darçîn, bihar, behîv, mewij, zefran.
Çêkirin: Berx di rûnê de bi pîvazê sor bikin, av zêde bikin, 1 saet bikelînin. Birinc cuda bişon, bi ava zefran bikelînin. Behîv/mewij di rûnê de sor bikin. Çîn bi çîn: Birinc-Goşt-Birinc. Bi behîvên sorkirî bixemilînin.

2.2 Cejna Cemayî (Cêjna civînê, Cotmeh): 7 roj li Lalîşê

5. Sîmel: Nanê pîroz ê Lalîşê

Hawar: Sîmel / Nanê Pîroz / Nanê Şêx Adî
KU: Nanê pîroz (girover, bê-hevirtirş, bi mor)
Çêkirin: Ardê genim (ji zeviya pîroz a Lalîşê), av ji Kaniya Spî, xwê. BÊ hevirtirş. Bi rûye tê belavkirin, bi mora darî (Daxê Sîmel) tê morkirin, mor roj-rosetê an sembola Heft Sirran nîşan dide. Li ser kevirê germ (Sêl) tê pijandin.
Belavkirin: Hacî perçeyek distînin (bi mezinahiya parê), bi malê tê birin, salan tê parastin, di avê de tê helandin û li hember nexweşiyê tê vexwarin.
Çavkanî: Kreyenbroek 1995:151, Allison 2001:69, Açıkyıldız 2010:105

6. Berat / Birat: Topên axê yên pîroz

Hawar: Berat (pirhejmar: Berate)
KU: Topên axê yên ji axa Lalîşê
Çêkirin: NE xwarin di wateya teng de, topa qehweyî ji axa pîroz a Lalîşê + ava Kaniya Spî, ji aliyê Baba Şêx ve hatî pîrozkirin. Di nexweşiya giran de tê daqurtandin, di soz-dayînê de tê girtin, di gorê de tê danîn. Ne xwarin, Sembol, lê di çanda xwarinê de girîng.
Çavkanî: Spät 2018:117

7. Helva Lalîş: Helva kuncî ya Lalîşê

Hawar: Helva / Helawa
KU: Şîrîniya kuncî-hingiv (varyanta cêjnê)
Maddeyên: Tehîn (hêvîrê kuncî), hingiv, fistiq, şekir. Varyanta bi xurma.
Çêkirin: Hingiv + şekir di tasa mis de germ bikin heya têlên dirêj bibin. Tehîn tev bikin, fistiq zêde bikin. Di şeklê de berdin, sar bikin, di formên rûstûrî de birîn.

2.3 Roja Êzî (Cêjna Êzî, Berfanbar): Cêjna 3-rojî

8. Şerxos / Şerxoş: Xwarina cêjnê ya Roja Êzî

Hawar: Şerxoş (bi wateya „Bextewar-Şîrîn")
KU: Eyntopa sebzeyî bi berxê û daneyên hinaran
Maddeyên: Berx, bacanê reş, bibar, fîringî, daneyên hinaran, rûbê hinaran (Dibsê Hinarê), gûz, pîvaz, sîr.
Çêkirin: Berx di parçeyên hûr de birîn, bi pîvazê sor bikin. Bacan/bibar zêde bikin, 30 deqe bişînin. Rûbê hinaran + gûzê parçekirî tev bikin. 20 deqe bikelînin. Bi daneyên hinaran ên taze li ser pêşkêş bikin. Bi pilav û nanê Sîmel.
Sembolîzm: Hinar = Heft Sirran (heft melek wek dane di fêkiyê de, sembola Çarşemiya Sor).
Çavkanî: Bahzani.net, berhevoka gel ya Tiblîs (Faryma 1989)

9. Nanê Rojiyê: Nanê rojiyê ya Êzî

Hawar: Nanê Rojiyê / Nanê Sêlê
KU: Nanê rojiyê
Çêkirin: 3 roj berî şikandina rojiyê tenê ji ar, av, xwê tê pijandin, bê rûn, bê hevirtirş. Li ser sêl (firaqa hesinî) bi rûyê tê pijandin.

2.4 Heft Roj (7 rojên Sirran)

Heft rojên pîroz di navbera afirandin û biharê de. Heft xwarinên rîtuelî, yek per roj, di hin malên de hîn jî tê meşandin (îro kêm, Spät 2018:88).

Roj	Xwarin	Têkiliya melek
1	Pilavê Spî (birinca spî)	Tawûsî Melek (Spî = paqijî)
2	Şîrê Birinc (Heriiseya birinc-şîr)	Şêx Hesen
3	Heriise (heriiseya dawetê, binêre §4)	Şêx Şems
4	Qelendok (tevliheviya 7-dexlan)	Şêx Ebû Bekir
5	Helva	Sicadîn
6	Şorbeya 7 Giyayan (=Sawûka)	Nasirdîn
7	Sîmel (nanê pîroz)	Fexredîn

2.5 Eyda Xidir Nebî / Xidir Êlyas (Sibat): Cêjna Xidir

10. Pelûda Reş / Kavût: Xwarina ar a reş

Hawar: Pelûd / Pelûda Reş / Kavût (herêmî Şingal)
KU: Genim ê sorkirî bi xurma û hingiv
Çêkirin: Genim di firaqa hesinî de bê rûn sor bikin heya tarî-qehweyî, paşê biheriqînin bo ar a stûr. Bi hingiv û xurmayên hûrkirî bibin hêvîr. Di tasikan de şikil. Di şeva Eyda Xidir de li ser sifrê tê danîn, keçên ciwan jê dixwin û sibehê dinihêrin ka „nexşa sirran" (mora tiliyê melekê Xidir) xuya dibe = orakla zewacê.
Çavkanî: Allison 2001:84, Spät 2018:96

11. Wişk û Tirş: Tevliheviya fêkiyên zuwa

Hawar: Wişk û Tirş (bi wateya „zuwa û tirş")
KU: Tasa fêkiyên zuwa (qurbana Xidir)
Maddeyên: Qeysî zuwa, xurma, mewij, gûz, fistiq, tût, hinarê zuwa.

2.6 Cejna Belindê (Cêjna Gulanê, herêmî)

12. Berfika Mast: Şorbeya mastê bi giyayên biharê

Hawar: Berfika Mast (herêmî: Doxewa / Doğa)
KU: Şorbeya sar a mastê bi giyayên biharê
Maddeyên: Mastê tirş, bilxur, pîng, şîvît, bexdenûs, hêk, ar, xwê.
Çêkirin: Mast bi hêk û ar berdayî bikin, bi bilxur û avê bikelînin (bi guhdarî, nikare biperitîne). Giyayan zêde bikin. Germ an sarkirî di Gulanê de tê pêşkêşkirin.

2.7 Çilê Havînê (Solstîsa havînê)

13. Dolma Sersala Havînê: Dolma havînê (pelên mêwê)

Hawar: Yapraqên Tijîkirî / Dolmê Pelê Mêwê
KU: Pelên mêwê yên dagirtî bi birinc û giya
Maddeyên: Pelên mêwê ciwan, birinc, goştê berxê hûrkirî, bexdenûs, pîng, fîringî, ava lîmonê, zeyta zeytûnê, biber.
Çêkirin: Pelan blanche bikin. Dagirtin: Birinc + goşt + giyayan tev bikin. Pelan bipêçin, di firaqê de çîn bikin (binî bi parsûyên berxê dapoşin), bi ava lîmonê dapoşin, bi plakê girankirî 1.5 saet bişînin.
Varyanta Çolemêrgê: bi rûbê hinaran li dêvla ava lîmonê.

3. XWARINÊN HACÊ YÊN LALÎŞÊ

14. Simat: Xwarina pîroz a haciyan

Hawar: Simat (Erebî سماط, „sifre")
KU: Xwarina civakî ya haciyên Lalîşê
Naverok: Pilav + goştê ga-yê kelandî (binêre §2.1) + nanê Sîmel + salata (BÊ Marûl, tenê bexdenûs, pîvaza biharê, tirba sor).
Rîtuel: Hacî li ser axê li dora destmal rûnen, Baba Çawûş Bismê Xwedê dibêje, paşê bi hev re dixwin. Tu kes nikare berî du’ayê dest pê bike, tu kes nikare bi destê çepê nan biderîne.
Çavkanî: Açıkyıldız 2010:104

15. Av-Kaniya Spî: Ava Kaniya Spî

Hawar: Ava Kaniya Spî / Ava Zemzem (gel-etîmolojîk piştî Zamzem)
KU: Ava kaniya pîroz a Lalîşê
Bikaranîn: Vexwarina tedawî, rîtuela Mor-Kirinê, wek diyarî. Bi firaqan ber bi malê tê birin. Dilop li ser cîhê nexweş.

16. Hênika Berf: Ava berfa pîroz (Çilê Zivistanê)

Hawar: Hênika Berf / Berfa Pîroz
KU: Berfa helandî wek vexwarina tedawî
Bikaranîn: Berfa yekem a zivistanê di firaqan de tê civandin, bi hêdî tê helandin. Av wek tedawîker tê hesibandin, bi taybetî ji bo nexweşiyên çavan û piştî rêwîtiyên dirêj.

4. RÎTUELÊN DERBASBÛNÊ: DAWET, JIDAYIKBÛN, ŞÎN

4.1 Dawet (Dawat)

17. Heriise: Heriiseya dawetê

Hawar: Heriise / Harisa / Herîse
KU: Heriiseya bilxur-berx (12+ saet pijandî)
Maddeyên: 1 kg genimê hişk (an bilxura stûr), 1 kg berx/mihîn (bi hestî), 3 pîvazên mezin, nivîşk, xwê, zîre, darçîn, reşke.
Çêkirin: Berx + genim + av + pîvaz şevî (12-15 saet!) li ser şewlê herî biçûk bikelînin. Bi qaşika darî bi domdarî lê bixin, heya konsîstensiya heriise derkeve, goşt bi temamî bi têlan diçirine. Bi nivîşkê helandî û darçînê li ser pêşkêş bikin.
Sembolîzm: Dema dirêj a pijandinê = sebir û domdariya zewacê. Di hin herêman de zava bi firaqê re rûdine û lê dixe.
Çavkanî: Allison 2001:81, Bahzani.net

18. Qelî / Qelî-Heriise: Goştê rûnî yê tomar (depoya dawetê)

Hawar: Qelî (herêmî Qawirme)
KU: Berxê tomarkirî di rûnê xwe de, GIRÎNG: ne beraz, lê rûnê mihîn/berx (Bezê Berx)!
Çêkirin: Berx di parçeyên hûr de di rûnê xwe de 4 saet pijandî, paşê di kûpên axurî de bi rûnê helandî yê berxê tê morkirin. Mehên dirêj tê tomarkirin. Malbatên dawetê pê dewlemendiyê nîşan didin.

19. Pilavê Dawatê: Pilavê dawetê

Wek §4 lê bi berberîs (Şinghêr/Zerê) û daneyên pîya yên sorkirî (Çêrş).

20. Şîrîn û Şekir: Belavkirina şîrîniyan

Di Birîna Sûr (rîtuela vegera bûkê) de: Şekir, qeysiyên zuwa, gûz li ser cota dawetê tên avêtin, sembola şîriniyê û berhemdariyê.

4.2 Jidayikbûn

21. Pelûda Şîrê Dayikê: Xurtkirina dayîkê ya nû

Hawar: Pelûd / Pelûd-Şîrîn (varyanta jidayikbûnê)
KU: Ar a sorkirî bi nivîşk û hingiv
Çêkirin: Ar a genim a sorkirî + nivîşkê germ + hingiv + darçîn + gûz, wek heriise ji bo xurtkirina dayîkê 7 rojan piştî jidayikbûnê. Şîrê dayîkê teşwîq dike.

22. Şîr û Birinc: Heriiseya birinca şîr

Hawar: Şîr û Birinc / Mahlebî
KU: Şîrê birinca şîrîn (Mor-Kirin a zarokî)
Maddeyên: Şîrê tijî, birinca girover, şekir, mestî, fistiq, ava gulan.
Çêkirin: Birinc di şîr de 1 saet bikelînin, şekir zêde bikin, mestî tev bikin, sarkirî bi fistiq pêşkêş bikin.

4.3 Şîn (Şîn / Pirsa)

23. Kutilk: Gulên şînê

Hawar: Kutilk / Kûtilk (forma başûrî: Kibbeh)
KU: Gulên bilxur-berxê dagirtî (xwarina şînê)
Maddeyên: Çêl a derve: Bilxura hûr (Savara Hûr) + goştê heriqandî + xwê + biber + zîre, hatî hêvîr kirin. Dagirtin: Goştê sorkirî + pîvaz + dane-pîya + bexdenûs + rûbê hinaran.
Çêkirin: Topa hêvîrê di destê de bi rîtuel kerî kûp, dagirtinê zêde bikin, dadin, wek dilop şikil bikin. Di ava kelandî an şorbeyê de bipijînin (hin sor dikin).
Têkiliya şînê: Xwarina klasîk piştî definkirinê, ji ber ku çêkirina wê civakî ye (jinên malbatê bi hev re rûdinin, gulan dadigirin, şîn û xemê girêdide).
Çavkanî: Bahzani.net, berhevoka aşpêjiya Şingalê 2019

24. Şorbeya Şînê: Şorbeya şînê

Hawar: Şorbeya Şînê / Şorbeya Reş
KU: Şorbeya nîska reş (şîn)
Maddeyên: Nîska reş, pîvaz, zîre, bê goşt.
Sembolîzm: Giyayî (terkkirin), rengê reş = şîn.

25. Helva-Mirîya: Helva-mirî

40 roj piştî definkirinê: jin helva dipijînin û li cîranan belav dikin („da ku mirî di axretê de şîriniyê bibîne"). Çavkanî: Spät 2018:127.

5. XWARINÊN ROJÎ

5.1 Birinc û nîsk

26. Pilav / Pilavê Sade: Birinca sade

Hawar: Pilav / Birincê Sade
KU: Birinca rûnê (alîgir a standard)
Birinc di rûnê de sor bikin heya dane geş bibin, bi du qatî ava/şorbê bikelînin.

27. Birinc bi Şîr: Birinc di şîr de

Şîrê birinca şîrîn (firdûs).

28. Nîsk: Eyntopa nîskan

Hawar: Nîska Sor (nîska sor) / Nîska Spî (nîska zer)
Nîsk, pîvaz, fîringî, zîre, sîr.

29. Mêşewa: Birinc-nîsk (varyanta Mucadere)

Hawar: Mêşewa / Mucadere
Birinc + nîska qehweyî + pîvazê karamel.

30. Genimê Kelandî: Genimê kelandî

Genim ê tev, bi mast: xwarineke pir kevn.

31. Bulgurê Goştî: Bilxur bi goşt

Bilxura stûr + goştê berxê + fîringî + pîvaz.

32. Kelle Paça: Şorbeya serê û lingên pez

Hawar: Kelle Paça / Serpê
KU: Şorba ji serê û lingên pez
Maddeyên: Serê pez, 4 lingên pez, sîr, lîmon, sirke, zîre.
Çêkirin: Serî bi agir biherikînin (porê bişewitînin), lingan paqij bikin. Bi sîr û xwê 6-8 saetan bikelînin heya goşt ji hestî dakeve. Mejî cuda tê pêşkêşkirin, wek delîkat tê dîtin û ji mêvanê herî mezin re tê dayîn.
Boneya: Firavîna zivistanê, sibehê dawetê (xurtkirina zava).

5.2 Xwarinên goştî

33. Goştê Berx ya Sêl: Berxê li ser sêl

Berx di parçeyên zirav de, kurt li ser sêla germ, bi sumaq.

34. Kebabê Kurdî: Kebab li ser sîxan

Goştê berxê heriqandî bi pîvaz, bexdenûs, sumaq, bibar, li ser sîxan li ser komirê darî.

35. Tişkebab: Stîla Şîşkebab

Parçeyên berxê marînkirî di mast + sîr + biber de.

36. Tepsî: Berxê di tepsiyê de

Hawar: Tepsî / Sînî
Berx + kartol + bacan + fîringî, çîn bi çîn di tepsî de bi xal-pîvaz, di sobeya tendûr de tê pijandin.

37. Pîrzola: Pîrzolayên berxê

Marînê ji zeyta zeytûnê, lîmonê, kekikê: bi grîl.

38. Mîqirme / Qawirme: Goştê rûnî yê tomar

Binêre §18 (Qelî).

39. Şîvê Kebab: Sîxa bacan + goşt

Bacan di parçeyan de, di navbera goştên hûrkirî, di sobeyê de.

40. Goştê Bizinê: Goştê bizinê

Taybetiya Şingalê, bi fîringî û rûbê hinaran.

5.3 Sebze û eyntop

41. Dolma: Sebzeyên dagirtî

Hawar: Dolme / Yapraq
Pelên mêwê, bibar, fîringî, bacan, zucchini: dagirtî bi birinc/goşt.
Varyanta Êzdî: Bê şekir (cuda ji ya tirkî).

42. Bademcanê Tijîkirî: Bacanê dagirtî

Hawar: Bacanê Tijî / Bademcan Dolme

43. Sebzeyê Tirş: Tepsiya sebzeyên tirş

Silq, spînax, sumaq, pîvaz, sîr: kurt sorkirî, bi nîsk-bilxur wek alîgir.

44. Fasoliya bi Goşt: Fasûlî bi goşt

Fasûlên spî + berx + fîringî + pîvaz. (Fasûlên reş di hin malbatan de tabû ne, binêre §1.)

45. Şorbeya Beyaz: Şorbeya spî ya mastê

Mast + hêk + ar + bilxur + pîng.

46. Yexne: Eyntopa şîn

Berx + sebze (musîmî) + nok + fîringî.

47. Bamye: Eyntopa bamyê

Bamye, berx, fîringî, ava lîmonê.

48. Kelm-Tirşî: Pêçandinên kelma tirş

Varyanta Dolma bi kelma fermentkirî (Kelma Tirş), depoya zivistanê.

5.4 Hêk û firdûs

49. Hêkê û Pîvaz: Hêk bi pîvaz

Firdûsa klasîk: Pîvaz di rûnê de sorkirî + hêk li ser.

50. Hêka Bi Goşt: Hêk bi goştê berxê

Berxê hûrkirî + hêk + sîr.

51. Çîlik / Çîlkê: Hêk bi penîr

Hêk bi parçeyên penîrê pez + fîringî.

52. Sucuk: Sucuk a hişk

Li vir: Sucuk a berx bi sîr û helbî.

6. ÇANDA NAN (NAN: PÎROZ)

Nan di kevneşopiya Êzdiyan de tu carî tenê xwarin nîne: hilgir ê paqijiyê ye. Jin her sibehê li ser sêl an di tendûr de taze dipijînin.

53. Nanê Sêlê: Nanê sêlê

Hawar: Nanê Sêlê / Lavaş
KU: Nanê zirav ê li ser firaqa hesinî
Ar, av, xwê, bê hevirtirş. 2 mm zirav, mezin (60 cm dora), di çend saniyan de tê pijandin. Tê pêçandin û tê tomarkirin.

54. Nanê Tendûrê: Nanê tendûr

Hawar: Nanê Tendûr / Saca
Bi tîpa hindurê germ a tendûra axurî tê girêdan, bi balonan tê pijandin.

55. Nanê Garis: Nanê garis

Çiyayê Şingalê: Tevliheviya garis + genim.

56. Nanê Genimê Reş: Nanê genimê reş

Vol-Korne-Roggen-tevlihev, di zivistanê de.

57. Sîmel: Nanê pîroz ê Lalîşê (binêre §5)

58. Kuluçe / Kulîçe: Nanê cêjnê yê şîrîn

Dagirtî bi xurma, anîs û kuncî, ji Çarşemiya Sor.

59. Çörek / Çorek: Nanê nerm

Bi reşke, kuncî, anîs, di diyasporayê de gelek.

60. Nanê Sêbêr: Nanê siyê

Nanê ku li siyê tê zuwakirin: proviyanta rêwîtiyê, hefteyan dimîne.

7. BERHEMÊN ŞÎR Û PENÎRAN

61. Mast: Mast

Hawar: Mast / Mastî
Şîrê tijî, fermentkirî bi mastê berê: xwarina bingehîn, bi her xwarinê re.

62. Dew / Doxewa: Doxa

Hawar: Dew / Dau / Çelpe (herêmî)
Mast + av + xwê + pîng dahejandin, sar (vexwarina havînê).

63. Nivîşk: Nivîşk

Nivîşka paqijkirî (Ghee) ji şîrê pez tê dahejandin.

64. Çortan: Mastê hişkkirî

Hawar: Çortan / Kişk / Kashk
Mast bi bilxur fermentkirî, hişkkirî di topên hişk de, depoya zivistanê. Di avê de helandî → bingeha şorbê.

65. Penir: Penîr (têgeha giştî)

Hawar: Penîr / Penîrê
Penîrê Şîn: Penîrê pez ê kefiyî (bi kefiya darê dara).
Penîrê Berx: Penîrê fresk ê şîrê berxê ciwan.
Penîrê Şanidîn / Penîrê Şangal: Taybetiya Şingalê: Penîrê pez bi reşke û sumaq (di çermê pez de tê fermentkirin).
Penîrê Nehrê: Penîrê şivanan ê hişk, di ava xwê de.
Penîrê Topê: Penîrê topî bi sîr û giyayên çolê (Bahzani).

66. Lor / Lorik: Penîrê fresk (stîla quarkê)

Ji şîrê maş, nerm, piranî bi hingiv ji firdûsê.

67. Kerê / Kerê Reş: Penîrê dûyî

Li ser dûyê darê tê hişkkirin: kevneşopiya çiyayên Êzdiyan.

68. Tarxana: Tevliheviya şorbeyên zuwa

Mast + ar + fîringî + bibar, hişkkirî di parçeyan de, bingeha şorbeyên zivistanê.

8. ŞÎRÎN Û ŞEKIRÎ

69. Helva: Şîrîniya kuncî

Binêre §7. Varyant: Helva Spî (spî, tehîn-bingehîn), Helva Reş (bi karamel û gûz), Helva Şîranî (bi fistiq).

70. Baqlawa Şingalî: Baqlawa Şingalî

Hawar: Baqlawa / Baklawa Şangal
Hêvîrê filo, dagirtina gûz-fistiq, şîreya hingiv-ava-gulan. Varyanta Şingalê bi gûzê zêdetir, kêm şîrîn ji ya tirkî.

71. Kadayîf: Şîrîniya por-melekê

Hêvîrê parçekirî bi dagirtina gûz, şîre.

72. Pelûd / Pelûda Şîrîn: Şîrîniya ar (binêre §10)

73. Xawora / Xewora: Şîrîniya Şingalê

Hawar: Xawora / Xewora (bilêvkirina Bahzanî)
KU: Şîrîniya xurma-tehîn-gûz
Maddeyên: Xurmayên bê dane, tehîn, daneyên gûz, anîs (Banîs), daneyên kuncî.
Çêkirin: Xurma bi tehîn pure bikin, daneyên gûz hûr bikin, hemûyan bi anîs tev bikin. Kerî top bikin, di kuncî de bigerînin. Şîrîniya dawetê ya Şingalê.
Çavkanî: Bahzani.net şîrîniyên, berhevoka aşpêjiya Şingalê 2019

74. Konjk: Taybetiya Bahzanê

Hawar: Konjk / Konjqe (Bahzani-Bashiqa)
KU: Pûdînga şîrîn ji ar a birinc, qeysî û ava gulan
Maddeyên: Ar a birinc (Ardê Birinc), şîr, şekir, pelîda qeysî, ava gulan, behîvên hûrkirî.
Çêkirin: Şîr + ar a birinc + şekir bo pûdîngê bikelînin, pelîda qeysî tev bikin, bi ava gulan bêhndar bikin, sar pêşkêş bikin.
Boneya: Dawetên Bahzanê, salvegerên jidayikbûnê.

75. Qeyîsî bi Bademê: Qeysî bi Marzîpan

Qeysiya zuwa, bi dagirtina behîvê, di şîreyê de tê danîn.

76. Reçel: Reçel

Reçela Hinarê: Reçela hinaran.
Reçela Gûzê: Reçela pûstên gûzên ciwan.
Reçela Bademê: Reçela kulîlkên behîvan.

77. Mast û Hingiv: Mast bi hingiv

Sade: Mast + hingiva çolê + gûz.

78. Şîrazî / Mehlebi: Pûdînga mestî

Şîrê birinc + mestî + fistiq.

9. VEXWARIN

9.1 Çay

79. Çay: Çaya reş (xurt-Kurdî)

Hawar: Çay
Çêkirin: Çaydanika cot: Av binî dikele, qulika jor bi pelên çayê di buharê de tê hêvîkirin. Pir xurt, di gilavên tulîpan de, germ, bi 2-3 parçeyên şekir. Tu carî şîr di çayê de (ev xeletiya tirkî/ewropî di etîketa Êzdiyan de be).

80. Çaya Cetir: Çaya kekikê

Kekikê çolê (Cetir/Zatar), tedawîker (binêre belgeya medîsîn).

81. Çaya Pîng / Mêwjik: Çaya pîngê

Pîngê taze an zuwa.

82. Çaya Hinarê: Çaya hinaran

Pûstê hinaran hişkkirî, pir tirş: li hember nexweşiyên zikî.

9.2 Vexwarinên şîr

83. Dew: Doxa (binêre §62)

84. Şîrê Sar: Şîrê sar

Şîrê pez, di havînê de ji bîrê hatî sarkirin.

9.3 Şîre û şerbet

85. Şerbet: Vexwarinên şîreyî

Hawar: Şerbet / Şîranî
Şerbeta Hinarê: Şîreya hinaran bi av.
Şerbeta Gulê: Şîreya gulan.
Şerbeta Demîrhindî: Şîreya tamarindê (Şingal).
Şerbeta Lîmonê: Şîreya lîmonê bi pîng.

9.4 Alkol (NE bi olî tabû!)

86. Mey: Şerab

Hawar: Mey / Şerab / Bade
KU: Şerab (rîtuelî û rojî)
Bikaranîn: Şerab bi olî destûr e û heta bi rîtuelî tê bikaranîn, Şêx di cêjna civînê li Lalîşê de meyê pêşkêş dike (Allison 2001:74, Açıkyıldız 2010:103). Ev çanda Êzdiyan ji Îslamê bi zelalî cuda dike. Cejna Şêxadî û Cejna Cemayî vexwarina rîtuelî ya meyê dizanin.
Çêkirin: Şeraba kevneşopî ya Lalîşê ji tirîyên (Tirî) baxên pîroz, cûreyên tirî piranî herêmî (mînak Mirayî).

87. Erq: Erqa anîsê (stîla Şingalê)

Hawar: Erq / Araq
KU: Erqa zelal a anîs (xizmê Arak/Ouzo)
Çêkirin: Ji tirî an xurma tê damêran, bi anîs tê distîlekirin. Li Şingalê di civatên mêran de tê vexwarin.

88. Mey Tirî Reş: Şeraba tirîyên reş

Çiyayê Şingalê.

89. Bira / Mey Garis: Bira ji garis (kêm, arxaîk)

Spät 2018:114 behsê dike: êdî hema nayê çêkirin.

9.5 Rîtuelî-ne-vexwarinî

90. Ava Kaniya Spî (binêre §15): ne „vexwarin" di wateya rojî de, lê vexwarina tedawîker e.

10. BIHARAT Û BÊHNDAR

Hawar	KU
Sumaq	Sumaq (tirş, sor), hema her xwarinekê
Zîre	Zîre
Bihar	Bihar
Reşke	Reşke (Nigella)
Darçîn	Darçîn
Hindiba	Kurkuma
Banîs	Anîs
Cetir / Zatar	Kekikê (her wisa tevliheviya Zatar bi sumaq + kuncî)
Pîng	Pîng
Şîvît	Şîvît
Bexdenûs	Bexdenûs
Gîya / Riyan	Riyan
Sîr	Sîr
Pîvaz	Pîvaz
Çelem	Pîvaza biharê
Sîrim	Sîrê çolê
Bibar	Bibar (ar an taze)
Bibara Sor	Bibara sor
Helbî	Helbî (Sucuk!)
Rûnê Nivîşk	Nivîşka paqijkirî
Zeyta Zeytûnê	Zeyta zeytûnê (rîtuelî!)
Rûnê Kunêr	Rûnê kuncî
Rûnê Tov-Kundir	Rûnê tovê kundir (pîroz li hin herêman)
Sirke	Sirke
Rûbê Hinarê	Rûbê hinaran
Dibsê Tirî	Şîreya tirî
Hingiv	Hingiv (pîroz)
Tehîn	Tehîn

11. CÛREYÊN HERÊMÎ

11.1 Şingal: sînorê Iraq/Sûrî

Taybetî: Xurma, kuncî, tehîn zêdetir (nêzîkbûna çolê). Garis wek alternatîf ji genim. Goştê pez serdest.
Taybetî: Xawora (§73), Erq (§87), Penîrê Şangal (§65), Pelûda Reş (§10), Baqlawa Şingalî (§70).

11.2 Şêxan û Lalîş (Iraq: Devera Şêxan, Parêzgeha Nînowayê)

Taybetî: Tundiya rîtuelî, tabûya masî, kulta nan a zêde.
Taybetî: Sîmel (§5), Simat (§14), rîtuelên ava pîroz.

11.3 Bahzanê û Beşîqê (Êzdiyên ortodoks ên Iraqê, dunyewîtir)

Taybetî: Bandorên medîterî, zeytê zêdetir, penîrê zêdetir, bandorên Sûfî.
Taybetî: Konjk (§74), Penîrê Topê (§65), berhema zeyta zeytûnê ya taybet.

11.4 Çolemêrg / Hakkari (Tirkiye, stîla çiyayî)

Taybetî: Rûbê hinaran li dêvla lîmonê, gelek giyayên çolê, goştê nêçîrê.
Taybetî: Dolma bi rûbê hinaran, Yexne ya nêçîrê.

11.5 Êzdiyên ji Tûr Abdîn / Mardîn (Tirkiye)

Taybetî: Nêzîkbûna xwarinên sûrîs-ortodoks, bilxura serdest.

11.6 Aparan û diyaspora ya Ermenistanê

Taybetî: Sîxên berxê (wek Khorovats), lê taybetî ya Êzdiyan: Bê tabûya fasûlî.
Taybetî: Cahcahi (penîrê bi helbî), Tan (varyanta doxa), Lavaş (nanê sêl).

11.7 Diyaspora ya Krasnodar / Stavropol (Rûsya-Êzdî)

Taybetî: Bandorên rûsî, varyantên Kutilk ên wek-pelmenî, Smetana li dêvla Mast di hin malên de.

11.8 Diyaspora ya Tiblîs / Gurcistan

Taybetî: Bandora Khinkali li ser Kutilk, gelek riyan, biharatên gurcî.

11.9 Diyaspora ya Almanyayê (Niedersachsen: Celle, Hannover)

Taybetî: Adaptasyon bo madeyên almanî, lê parastina mutleq a tabûyan (Marûl, beraz). Goştê berxê piranî zehmet tê dîtin → şûna: goştê mihîn ji qesabên tirk. Nanê Sîmel di civînên malbatî de ji ava Lalîşê ya hatî tê pijandin (qe na sembolîk).

12. ETÎKET Û MÊVANPERWERÎ

12.1 Pejirandina mêvan

Av û cî: Mêvan pêşî av/çay distîne, tu carî vala nayê pejirandin.
Çay + Şîrîn: Çay bi şîrîniyên biçûk (xurma, gûz) li ser tepsiyê.
Sofra / Sifre: Destmal li ser axê, mêvan ber bi derî ve rûdine (cihê rûmetê).
Rêzgirtin: Pêşî bav/mezin nan digire, paşê yên din.
Nan û Xwê: Yê ku nan û xwê bi te re parve kiriye, bê-birîn e.

12.2 Tabû-tevger

Tu carî bi destê çepê nan neşikînin (çep = ne paqij, ji ber heqareta li hember Xidir).
Bermayên nan tu carî neavêjin: rakin, bişewitînin an ji çûkan re bidin.
Av li agir nerêjin.
Li ser xwarinan bi „devê xerab" neaxivin (di sifrê de pevçûn nîne).
Salata (Marûl) tu carî pêşkêş nekin, tu carî li ser sifrê danênin, heta neaxiftî jî.

12.3 Etîketên xwarinê yên olî

Pîr/Şêx piranî cuda an li serê sifrê dixwin, pêşî xwe pêşkêş dikin.
Faqra (asetîk) bi rîtuelî paqij dixwin, firaqên xwe, bê goştê ji serjêkirina biyaniyan.
Di rojiyê de (Rojiya Êzî di Berfanbarê de, Rojiya Mîrê): bê goşt, bê şîr, bê mey 3 rojan.

12.4 Dawet / Şîn

Dawet: 3-7 rojan cêjna xwarinê, xwarina navendî Heriise.
Şîn (Şîn): 40 rojan bê xwarina cêjnê, şorbeyên şînê yên giyayî (§24), di roja 40. de Helva-Mirîya (§25).

12.5 Yekşem (Roja Yekşemê)

Li Lalîşê û malên ortodoks, Çarşem wek rojê herî girîng ê hefteyê tê dîtin, hin malbat di Çarşemiyan de bê goşt dixwin (amadekirin ji Çarşemiya Sor). Kevneşopiya Yekşemê: di hin malbatan de (Şêxan) yekşeman bi taybetî birinc û mast tê xwarin, ji ber ku Yekşem roja rojê (Şêx Şems) ye (Allison 2001:65).

13. ENDEKSA GIŞTÎ (80+ ketin)

Nr.	Hawar	KU	Kategorî
1	Nan	Nan	Pîroz
2	Av	Av	Pîroz
3	Xwê	Xwê	Pîroz
4	Agir	Agir	Pîroz
5	Hêkên Sor	Hêkên sor	Çarşemiya Sor
6	Sawûka Sersalê	Şorba 7-giyan a biharê	Çarşemiya Sor
7	Goştê Ga	Goştê qurbana ga	Çarşemiya Sor / Lalîş
8	Pilavê Sersalê	Pilavê Sersalê	Çarşemiya Sor
9	Sîmel	Nanê pîroz ê Lalîşê	Hac
10	Berat	Topên axê yên pîroz	Hac
11	Helva Lalîş	Helva Lalîşê	Cejna Cemayî
12	Şerxoş	Eyntopa hinaran û berxê	Roja Êzî
13	Nanê Rojiyê	Nanê rojiyê	Roja Êzî
14	Pelûda Reş	Pelûda reş	Eyda Xidir
15	Wişk û Tirş	Tasa fêkiyên zuwa	Eyda Xidir
16	Berfika Mast	Şorba mastê ya biharê	Cejna Belindê
17	Dolma Pelê Mêwê	Dolma pelên mêwê	Havîn
18	Simat	Xwarina haciyan	Lalîş
19	Ava Kaniya Spî	Ava kaniya pîroz	Lalîş
20	Hênika Berf	Ava berfa tedawîker	Çilê Zivistanê
21	Heriise	Heriiseya bilxur-berx a dawetê	Dawet
22	Qelî	Berxê tomarkirî	Depo
23	Pilavê Dawatê	Pilavê dawetê	Dawet
24	Şîrîn û Şekir	Avêtina şîrîniyan	Dawet
25	Pelûda Şîrê Dayikê	Xurtkirina dayîkê	Jidayikbûn
26	Şîr û Birinc	Birinca şîr	Mor-Kirin
27	Kutilk	Gulên bilxur	Şîn
28	Şorbeya Şînê	Şorba nîska reş	Şîn
29	Helva-Mirîya	Helva ji mirî	Roja 40 ya şînê
30	Pilav	Birinca rûnê	Rojî
31	Birinc bi Şîr	Birinc di şîr de	Firdûs
32	Nîsk	Nîska sor	Rojî
33	Mêşewa	Birinc-nîsk	Rojî
34	Genimê Kelandî	Genimê kelandî	Rojî
35	Bulgurê Goştî	Bilxur bi goşt	Rojî
36	Kelle Paça	Şorba serê pez	Zivistan/Dawet
37	Goştê Berx ya Sêl	Berxê sêl	Rojî
38	Kebabê Kurdî	Kebab li ser sîxan	Cêjn/Rojî
39	Tişkebab	Şîşkebab	Rojî
40	Tepsî	Berxê tepsî	Yekşem
41	Pîrzola	Pîrzolayên berxê	Rojî
42	Şîvê Kebab	Sîxa bacan-goşt	Rojî
43	Goştê Bizinê	Goştê bizinê	Şingal
44	Dolma	Sebzeyên dagirtî	Rojî/Cêjn
45	Bacanê Tijî	Bacanê dagirtî	Rojî
46	Sebzeyê Tirş	Tepsiya sebzeyên tirş	Rojî
47	Fasoliya bi Goşt	Fasûlî bi goşt	Rojî
48	Şorbeya Beyaz	Şorba mastê	Rojî
49	Yexne	Eyntopa şîn	Rojî
50	Bamye	Eyntopa bamyê	Rojî
51	Kelm-Tirşî	Pêçandina kelm	Zivistan
52	Hêkê û Pîvaz	Hêk bi pîvaz	Firdûs
53	Hêka bi Goşt	Hêk bi berx	Firdûs
54	Çîlik	Hêk bi penîr	Firdûs
55	Sucuk	Sucuk a hişk	Rojî
56	Nanê Sêlê	Nanê sêl (Lavaş)	Rojî
57	Nanê Tendûrê	Nanê tendûr	Rojî
58	Nanê Garis	Nanê garis	Şingal
59	Nanê Genimê Reş	Nanê reş	Zivistan
60	Kuluçe	Nanê cêjnê yê şîrîn	Çarşemiya Sor
61	Çörek	Nanê nerm	Rojî
62	Nanê Sêbêr	Nanê siyê (proviyant)	Rêwîtî
63	Mast	Mast	Rojî
64	Dew	Doxa	Havîn
65	Nivîşk	Nivîşk	Rojî
66	Çortan	Mastê hişk	Zivistan
67	Penîrê Şîn	Penîrê kefiyî	Taybet
68	Penîrê Berx	Penîrê berxê	Rojî
69	Penîrê Şangal	Penîrê Şingalê	Şingal
70	Penîrê Nehrê	Penîrê şivanan	Çiyayî
71	Penîrê Topê	Penîrê topî	Bahzanî
72	Lor	Penîrê fresk	Firdûs
73	Kerê Reş	Penîrê dûyî	Çiyayî
74	Tarxana	Tevliheviya şorbeyan	Zivistan
75	Helva	Helva	Rojî/Şîn
76	Baqlawa Şingalî	Baqlawa Şingalî	Cêjn
77	Kadayîf	Kadayîf	Cêjn
78	Pelûda Şîrîn	Pelûda şîrîn	Cêjn
79	Xawora	Xawora xurma-tehîn	Şingal/Dawet
80	Konjk	Pûdînga ar-birinc-qeysî	Bahzanî
81	Qeyîsî bi Bademê	Qeysî-marzîpan	Cêjn
82	Reçela Hinarê	Reçela hinaran	Depo
83	Reçela Gûzê	Reçela gûzan	Depo
84	Mast û Hingiv	Mast bi hingiv	Firdûs
85	Şîrazî / Mehlebi	Pûdînga mestî	Şîrîn
86	Çay	Çaya reş	Rojî
87	Çaya Cetir	Çaya kekikê	Tedawî
88	Çaya Pîng	Çaya pîngê	Rojî
89	Çaya Hinarê	Çaya hinaran	Tedawî
90	Şîrê Sar	Şîrê sar	Havîn
91	Şerbeta Hinarê	Şerbeta hinaran	Cêjn
92	Şerbeta Gulê	Şerbeta gulan	Cêjn
93	Şerbeta Lîmonê	Şerbeta lîmonê	Havîn
94	Mey	Şerab (rîtuelî!)	Lalîş/Cêjn
95	Erq	Erqa anîs	Şingal
96	Mey Tirî Reş	Şeraba tirîyên reş	Şingal
97	Bira Garis	Bira garis (arxaîk)	Dîrokî

Tev: 97 ketin.

ÇAVKANÎ Û WÊJE

Açıkyıldız, Birgül (2010): The Yezidis. The History of a Community, Culture and Religion. I.B. Tauris, London., Sosyolojiya xwarinê r.99-108.
Allison, Christine (2001): The Yezidi Oral Tradition in Iraqi Kurdistan. Curzon Press., Xwarinên dawet/şînê r.71-84.
Spät, Eszter (2018): Hola Hola Tawûsî Melek: The Religion of the Yezidis., Salnameya cêjnan û tabûyên xwarinê r.88-127.
Kreyenbroek, Philip G. (1995): Yezidism, Its Background, Observances and Textual Tradition., Sîmel û rîtuelên Lalîşê r.145-160.
Kreyenbroek, Philip G. & Rashow, Khalil Jindy (2005): God and Sheikh Adi are Perfect. Harrassowitz.
ezipedia.de: Sektiona „Xwarin û Çand".
Bahzani.net: Berhevoka receteyên jinên Bahzanî.
AMAR Foundation (2018-2022): Yezidi Cultural Heritage Project.
Faryma, Şikoyê Hasan (1989): Êzdîyên Kavkazê û Welatê Wan (Aparan/Tiblîs).
Yezidi Cultural Heritage Project (KRG, ji 2017): Receteyên ji Şêxan, Şingal, Bahzanê.
Berhevoka aşpêjiya Şingalê 2019 (Khalida Khalil), 120 recete.

Gotarên têkildar: Ol û Çand · Salnameya Cejnan · Dermanê Gelêrî · Korpusa Folklorê · Kevneşopî

Naverokên têkildar

Demname

Kommentare

Noch keine Kommentare — sei der Erste.