sprache

Ferhenga Peyvan

Naveroka ku ji aliyê AIyê ve hatiye çêkirin – nepejirandî. Ev werger bi awayekî otomatîk ji aliyê modelek zimanî ya herêmî ve hatiye çêkirin û hêj ji aliyê pisporên mirovî ve nehatiye pejirandin. Çavkanî û îdîayên hûrgilî dikarin xelet bin. Ji kerema xwe wek qonaxek xebatê bibînin. Ji bo dîtina guhertoya pejirandî biguherîne ser guhertoya orîjînal a almanî.
ku3.994 peyv⏱ nêzîkî 18 deqîqe xwendin📚 17 beş🔖 ≥7 çavkanîKalîte C · nepejirandî

8 pejirandî · Wikimedia Commons · lîsansa CC

🖼 Wêne

Asta-Bawerî: Trust A (akademîk, peer-reviewed) Çavkanî: Fritillaria Kurdica Issues 3-4 (Rodziewicz “Yezidi Eros”), 5 (Hevpeyvîna Navenda Laliş), 9 (Bayazidi), 13-14 (polemîka Rodziewicz), 16 (Hevpeyvîna Pirbarî + ferhenga Xorasanê) Dîroka berhevkirinê: 2026-05-22

Stûnên bikaranînê: Hawar (Kurmancî bi tîpên latînî) | Cyrl (Êzîdiki bi tîpên kîrîlî) | KU | EN | PL | Çavkanî | Trust

Nivîsa kîrîlî li gor kevneşopiya ÊZÎDÎ ya ERMENÎ (dibistana Pirbarî) tê, eger heye, wekî din vala (kêmasî bi, tê nîşankirin). Trust = A (bi awayekî akademîk piştrastkirî), B (berawirdkirina çaprast maqûl)

1. KOZMOGONÎ & TEOLOJÎ: Têgehên sereke

Hawar Cyrl KU EN PL Çavkanî Trust
Xwedê Хwэдэ Xweda (yê Herî Bilind, Afirîner) God (Creator) Bóg FK 3-4 (Rodziewicz), FK 16 (Pirbarî) A
Êzdan / Êzdanê me Эздан Xweda (navê ku Êzîdî bi xwe dibêjin); “Xwedayê me” Our God Êzdan (Bóg nasz) FK 3-4 (Qewlê Afirîna) A
Padşa / Padşê min Падша Padîşah / Padîşahê min (= Xweda di Qewlê de) The King / My King Mój Król FK 3-4 (Qewlê Zebûnê Meksûr) A
Tawûsê Melek / Tawûsî Malak Тавуси Малак Melekê Tawûs / Milyaketê Tawûs Peacock Angel Anioł Paw / Tawusi Malak FK 16 (Pirbarî) A
Sultan Êzîd / Siltan Êzîd Султан Эзид Sultan Êzîd (hîpostaza xwedayî) Sultan Yezid Sultan Jezid FK 16, FK 9 (Bayazidi) A
Şîxadî / Şêx Adî Шихади Şêx Adî ibn Musafir (têgihîna erdî/laşî) Shaikh Adi Szejch Adi / Szichadi FK 3-4, FK 16 A
Melek Мэлэк Milyaket Angel Anioł FK 16 A
Heft Sur Хефт Сур Heft Razên (Hebûnên Pîroz) Seven Mysteries / Holy Beings Siedem Tajemnic FK 3-4 (Q. Zebûnê) A
Heft Melek Хефт Мэлэк Heft Milyaket Seven Angels Siedmiu Aniołów FK 16 A
Xas Хас Pîroz / Hebûna Pîroz Holy Being Święty FK 3-4 A
Mihbet Мhбэт Evîn (ya kozmogonîk, primordîal/destpêkî) Love (cosmogonic) Miłość FK 3-4 (Qewlê Zebûnê) A
Eşq Эшк Evîn (ya bi şewat/dijwar, paştir) Passionate love Miłość-eszk FK 3-4 A
Evîn Эвин Evîn (ya nûjen, giştî) Love miłość FK 3-4 (Rodziewicz) A
Hub / ubb hуб evîna xwedayî (erebî) Divine love (hubb) hub FK 3-4 A
Dur / Dura Spî Дур / Дура Спи Mircan / Mircana Spî (maddeya destpêkê) The Pearl / White Pearl Perła Biała FK 3-4 (Q. Bê Elîf) A
Sedef Сэдэф Sedef Mother-of-pearl masa perłowa FK 3-4 A
Kase / Kasa Касэ Qedeh / Kasik (sembola kozmîk) Cup / Chalice Kielich FK 3-4 (Q. Zebûnê) A
Xerqe / Xerqa nûranî Хэркэ Cilê hirî (perdeya xwedayî) Khirqa (woolen garment, mystic veil) szata sufiego FK 3-4 (Q. Qere Ferqan) A
Hêvîn hэвин Maye (madeya ku dihêle evîn karbike) Rennet / Yeast (cosmogonic) podpuszczka FK 3-4 A
Şax Шах Şax (mînak “Şaxa mihbetê” = Şaxa evînê) Branch Gałąź FK 3-4 A
Sur Сур Raz, sir Mystery Tajemnica FK 3-4, FK 16 A
Tifaq Тифак Lihevkirin, peyman (kozmogonîk) Agreement, Pact Zgoda, Pakt FK 3-4 (Du’a Tifaqê) A
Heqîqet hэкикэт Rastî (ya herî bilind, sûfî) Truth Prawda FK 3-4 A
Bawirî Бавьри Bawerî Belief, Faith Wiara FK 3-4 (Du’a Bawiriyê) A
Rûh Руh Giyan/Ruh Soul Dusza FK 3-4, FK 16 A
Nûr Нур Ronahî (ya xwedayî) Light (divine) Światło FK 3-4 (Q. Zebûnê) A
Cemal Джэмал Cemal/Bedewî Beauty Piękno FK 3-4 (Q. Afirîna) A
Aql / Eqil Акьл Aqil, hiş Intellect Rozum FK 16 (Pirbarî) A
Fahm / Fehm Фэhм Têgihîştin, fêmkirin Understanding Pojmowanie FK 16 A

2. RÊÛRESM & ÎBADET

Hawar Cyrl KU EN PL Çavkanî Trust
Qewl Кьэвл Sirûda pîroz (Êzîdî) Sacred hymn Hymn / Kell FK 3-4, FK 16 (hemû) A
Beyt Бэйт Helbesta hozanî ya (pîroz) Verse poem wiersz sakralny FK 16 A
Du’a Дуа Dua/Nimêj Prayer Modlitwa FK 3-4, FK 16 A
Du’aya Hêvarê Дуая hэварэ Dua êvarê (5 ferzan dihewîne) Evening Prayer Modlitwa Wieczorna FK 16 (Pirbarî) A
Du’aya Sibê Дуая Сьбэ Dua sibehê Morning Prayer Modlitwa Poranna (tê fêmkirin) B
Pênc Ferzêt Heqîqetê Пенч Фэрзэт hэкикэтэ Pênc Ferzên Rastiyê Five Duties of Truth Pięć obowiązków prawdy FK 16 A
Stêr Стэр Pîrozgeha malê (di hundirê malê de) / “Stêrk” Star (family shrine) ster FK 16 (Pirbarî) A
Çera Чэра Çira (silava çirayê) Oil lamp lampa oliwna FK 16 A
Berat Бэрат Axa pîroz (ji Laliş) Sacred earth pellets berat FK 16 A
Mar Мар Mar (pîroz, xwedanê perestgehê) Snake (sacred) wąż FK 16 A
Xwedanê Malê / Khodanê Malê Хwэданэ малэ Xwedanê malê (parêzvanê pîroz ê malbatê) Lord of the House Opiekun Rodziny FK 16 A
Sersal / Sersala Êzdiyan Сэрсал Sersala Êzîdiyan (Çarşema yekem a Avrêlê/Nîsanê) Yezidi New Year Sersal (tê texmînkirin) B
Çarşema Sor Чаршэма Сор “Çarşema Sor” (roja Sersalê) Red Wednesday Czerwona Środa (giştî) B
Mezûb Мэзуб Stirana hecyaran pilgrimage chant śpiew pielgrzymi (tê fêmkirin) B
Sema Сэма Dîlana pîroz / dîlana trans Sacred dance sema FK 16 A
Daf / Şibab Даф/Шьбаб Def/Bilûr (amûrên pîroz ên Qewalan) Tambourine/Flute daf, szibab FK 16 A

3. PÎROZGEH & CIH

Hawar Cyrl KU EN PL Çavkanî Trust
Laliş / Lalish Лалыш Laliş (pîrozgeha sereke li navçeya Şêxan) Lalish Lalisz FK 5, FK 16, FK 3-4 A
Kaniya Spî Каниа Спи Kaniya Spî (li Laliş) White Spring Biała Krynica FK 5 A
Zem-Zem Зэмзэм Kaniya Zem-Zem (li Laliş) Zem-Zem Zemzem FK 16 A
Mazar Мазар Gora pîrozî tomb of saint grobowiec świętego FK 16 (Pirbarî) A
Qub / Q’ub Куб Qubbe / pîrozgeha qubbeyî Cupola / dome shrine kopuła FK 16 A
Ziyaret / Zjarata Зьяр Cihê ziyaretê pilgrimage site miejsce pielgrzymek FK 16 A
Nîşangah / Nişangie Ньшангa Cihê pîroz ê nîşankirî (biçûk) marked holy spot znak miejsca świętego FK 16 A
Sindruk Сьндрук Sindoqa bermayan/rêliquîyan reliquary box reli kwiarz FK 16 A
Şîngal / Şingal Шингал Çiyayê Şingalê (bilindahiya Êzîdî) Sinjar Sindżar / Szingal FK 5, FK 9 A
Şêxan Шехан Herêma Şêxan (welatê eslî yê dûdmana Şêx) Sheikhan Szejchan FK 9, FK 16 A
Beşîqê û Behzanê Бэшикэ у Бэхзанэ Beşîqê û Behzanê (cêwî-gundên Êzîdî) Bashiqa & Bahzane Be’sziq i Behzan FK 5 A
Ba’edrê / Ba’dre Баадрэ Ba’edrê (cihê rûniştina Mîr) Ba’edrê Ba’dre FK 5 A
Şemal / Şemel Шэмал Herêma Şemal Shamal Szemal FK 5 A

4. HÎYERARŞIYA OLÎ

Hawar Cyrl KU EN PL Çavkanî Trust
Murîd Мурид Şagird, xelkê asayî Disciple, layperson Murid FK 16 A
Şêx / Shex Шех Şêx (mamosteyê olî) Sheikh Szejch FK 16, FK 9 A
Pîr Пир Pîr (şêwirmend/rêberê olî) Pir (elder) Pir FK 16, FK 9 A
Şêmsanî Шэмсани Dûdmana Şêx a Şêmsanî (ji vê dûdmanê Bavê Şêx tê) Shemsani lineage Szemsani FK 16 A
Adanî Адани Dûdmana Şêx a Adanî (ji vê dûdmanê Peşimam tê) Adani lineage Adani FK 16 A
Qatanî Катани Dûdmana Şêx a Qatanî (ji vê dûdmanê Mîr tê) Qatani lineage Qatani FK 16 A
Mîr / Mîrê Êzdiyan Мир Mîrê Êzîdiyan Prince of the Yezidis Mir (książę) FK 16, FK 9 A
Mîr Tehsîn Seîd Beg Мир Тэhсин Сэид Бэг Mîr Tehsîn (Mîr 1944–2019; cîgir: Mîr Hazim, ji 27.07.2019 ve) Mir Tahsin Said Beg Mir Tehsin Seid Beg FK 16 A
Bavê Şêx Бавэ Шех “Bavê Şêx” (rêberê herî bilind ê giyanî) Father Sheikh Baba Szejch FK 16 A
Xurto Hecî Îsmaîl Хурто hэджи Исмаил Xurto Hecî Îsmaîl (Bavê Şêx heta mirina xwe ya 2020; cîgir: Şêx Alî Ilyas) Khurto Hajji Ismail Xurto Hecî Îsmail FK 16 A
Şêx-Extiyarê Mergehê Шех-Эхтьярэ Мэргэhэ “Şêxê Herî Kal/Mezin ê Mergehê” (sernavê Bavê Şêx) Elder Sheikh of Merghe Starzec Merghe FK 16 A
Peşimam Пэшимам Şêxê sereke yê merasîman Chief ceremonial sheikh peszimam FK 16 A
Şêx Nu’man Шех Нуман Şêx Nu’man (Peşimam ê niha) Sheikh Nu’man Szejch Nu’man FK 16 A
Feqîr / Fakir Фэкир Zahid/Asketîst (bi reş) Ascetic fakir FK 9, FK 16 A
Koçek Кочэк Vîzyoner, navendê transê Visionary, seer koczak FK 9, FK 16 A
Qewal / Kewal Кьэвал Mûzîkjenê olî Religious musician, hymn-reciter kewal / qawal FK 9, FK 16 A
Kallal Кьаллал Kallal (stranbêjên geşt ên ji Mûsilê) Kallal kallal FK 16 A
Çiraezdina Чыраэздина “Çira-Êzîdî” (çiraya pîroz) Yezidi candelabrum “czira-ezdina” FK 9 A

5. NIVÎS & PIRTÛKÊN GIRÎNG

Hawar Cyrl KU EN PL Çavkanî Trust
Mişefa Reş / Meshefa Resh Мьшэфа Рэш “Nivîsa Reş” (texmînen sextekarî) Black Book Czarna Księga FK 13-14, FK 16 A
Kitêba Cilwe / Kitêba Celwe Кьтэба Джилвэ “Pirtûka Eşkerekirinê” (texmînen sextekarî) Book of Revelation Kiteba Della/Cilwe FK 13-14, FK 16 A
Êzîdîname Эздинамэ “Pirtûka Êzîdî” (cûreyê pîroz) Yezidi-Name Jezdiname (asayî) B

6. NAVÊN MILYAKETAN

Hawar Cyrl KU EN PL Çavkanî Trust
Melek Tawûs (Tawûsê Melek / Tawûsî Malak) Малаки Тавус Melekê Tawûs Peacock Angel Anioł Paw FK 3-4, 13-14, 16 A
Melek Şêx Sin / Şêx Şems Шех Шамс Şêx Şems (Milyaketê Rojê) Sheikh Shams Szejch Szams FK 16 A
Melek Fexredîn Малак Фэхрэдин Melek Fexredîn (Milyaketê Heyvê) Malak Fakhradin Malak Fakhradin FK 16 A
Melek Şemsedîn Малак Шамсадин Melek Şemsedîn (navê alternatîf ê Milyaketê Rojê) Malak Shamsadin Malak Szamsadin FK 16 A
Şêx Mend Шех Мэнд Şêx Mend (parêzvanê maran) Sheikh Mend Szejchmand FK 16 A
Pîr Bahrî Пир Баhри Pîr Bahrî (Pîrê bav-kalê Pirbarî) Pir Bahri Pir Bahri FK 16 A
Milyak’at-qan / Holy Angel , Milyaketê Pîroz (Xwedayê Evînê yê Falûs) Holy Angel (Deus Phalli) Holy Angel FK 3-4 (Rodziewicz) A
Munkir Мункир Milyaketê gorê (milyaketê pirsiyarkirinê) Munkir Munkir FK 9 (Bayazidi) A
Nekir Нэкир Milyaketê gorê (milyaketê nivîskar) Nakir Nekir FK 9 A
Azazil / Azrail Азазил/Азраил Azazil/Azrail (di Mişefa Reş de bi Tawûs re tê tevlihevkirin) Azazil / Azrail Azazil/Azrail FK 16 A

7. EŞÎRÊN ÊZÎDÎ (li gor Bayazidi 1857, FK 9)

Hawar Cyrl KU Çavkanî Trust
Kiliri Кьилири Eşîra Êzîdî Kiliri (300 malbat) FK 9 (Bayazidi) A
Muchai’ili Мухайли Eşîra Êzîdî Muchai’ili (200) FK 9 A
Hasini hасини Eşîra Êzîdî Hasini (500) FK 9 A
Reşi Рэши Eşîra Êzîdî Reşi (200) FK 9 A
Mendiki Мэндики Eşîra Êzîdî Mendiki (200) FK 9 A
Barawi Барави Eşîra Êzîdî Barawi (150) FK 9 A
Sali Сали Eşîra Êzîdî Sali (100) FK 9 A
Nemiri Нэмири Eşîra Êzîdî Nemiri (2000) FK 9 A
Kendali Кэндали Eşîra Êzîdî Kendali (2000) FK 9 A
Awuki Авуки Eşîra Êzîdî Awuki (200/300) FK 9 A
Daseni Дасэни Eşîra Êzîdî Daseni (klasîk) (tê texmînkirin) B

8. PEYVÊN XORASAN-KURMANCÎ (FK 16, Hajiyan/Demîrhan)

Hilbijartina 30+ peyvan ji ferhenga zaravayê Xorasan-Kurmancî, ji bo têgihîştina Kurmancî ya giştî jî bikêrhatî ye:

Hawar (Khorasan) Hawar (Standard) KU EN
ah nifir nifir curse
ar agir agir fire
arbrîsk bîrûsk birûsk lightning
av av av water
avis ducanî bizar/ducanî pregnant
avîtin avêtin avêtin to throw
axir afir afir manger
axî giyayek jehrîn giyayekî jehrîn poison grass
balgi balîf, balgî balîf pillow
bap’îr kalik kalik grandfather
bayem badem, behîv behîv almond
berfend’il epe gulokê berfê snowball
bil’ûr bilûr bilûr flute
birî birû birû eyebrow
can / giyan can, giyan can/giyan soul/life
cêran ceylan, xezal xezal gazelle
çem zeft girtin, ragirtin grip
çêx, quner qelew stûr, qelew thick, fat
çêv çav çav eye
dade bigire bigire! take!
daqultandin daqurtandin daqurtandin to swallow
dax bîr bîranîn, dax memory, brand-mark
dergistî destgirtî destgirtî engaged
derp’i derpê derpê trousers
devîn dîwar dîwar wall
dîfal dîwar dîwar wall
dirav pere pere money
dotmam dotmam dotmam (paternal) cousin
evîn evîn evîn love
garis konjî kuncî, garis sesame, millet
gewriya / gewrî gewrî gewrî throat
guhandin / cêya guhandin / cêya koçkirin / cuda wander / separate
guhişk guh guh ear
hengulisk gustîl gustîlk finger ring
heray hawar hawar cry for help
h’îstir hêsir hêsir tear
h’ezaz hezge herûjî/şarpe landslide
jin jin jin woman
kalîn melîn reyîn to bark
kurmanc kurmanc Kurdê kurmanc Kurmanji Kurd
law / lawik lawê me / kur law, kur boy, son
mal mal mal house
mar mar mar snake
n’ûr nûr ronahî light
pez pez pez sheep
rûh rûh giyan/ruh soul
stêr stêr stêrk (herwiha: pîrozgeha malbatê) star (also: family shrine)
şêx şêx mamosteyê olî sheikh
xerab xerab xirab, nebaş bad, evil
xerqe xerqe cilê hirî (sûfî/êzîdî) woolen mystic garment
Xwedê Xwedê Xweda God

9. SÎSTEMA NIVÎSANDINÊ

Hawar Cyrl KU EN PL Çavkanî Trust
Êzîdiki / Êzdîkî Эздыки Êzîdîkî (varyanta Kurmancî ya Êzîdiyan) Yezidi Kurmanji êzdiki FK 16 A
Êzîdî-Alphabet (Bittner 1913) , ji aliyê Maximilian Bittner ve di 1913 de hate weşandin/danasîn Bittner-rediscovered script alfabet Bittnera FK 16 A
Kurmancî Курманчи Kurdiya Kurmancî (zaravayê sereke yê Êzîdiyan) Kurmanji kurmandi FK hemû A
Hawar Хавар Alfabeya latînî ya “Hawar” (1932 Mîr Celadet Bedirxan) Hawar Latin alphabet alfabet hawar FK 16 A

10. TÊGEHÊN GIRÎNG JI PEXŞANA PÎROZ

Hawar Cyrl KU EN PL Çavkanî Trust
Behr Бэhр Derya (bi maneya kozmogonîk) Sea, ocean morze FK 3-4 (Qewl) A
Erd Эрд Erd/Ax Earth ziemia FK 3-4 A
Ezman Эзман Ezman/Esman Heaven, sky niebo FK 3-4 A
Erş Эрш Text (ya xwedayî) Throne Tron FK 3-4 A
Text Тэхт Text, cihê rûniştinê Throne tron FK 3-4 (Q. Bê Elîf) A
Çardê felek Чардэ фэлэк Çardeh felek (7 ezman + 7 erd) Fourteen spheres czternaście sfer FK 3-4 A
Heft ezman hэфт эзман Heft ezman Seven heavens siedem niebios FK 3-4 A
Behra bê serî bê binî Бэhра бэ сэри бэ бьни Derya bê destpêk û bê dawî sea without beginning, without end morze bez końca FK 3-4 (Q. Afirîna) A
Adem Pêxember Адэм Пэхэмбэр Adem-Pêxember Prophet Adam Adam-Prorok FK 3-4 A
Pêxember Пэхэмбэр Pêxember Prophet prorok FK A
Şehîd bin Cer Шэhид бьн Джэр Şehîd bin Cer (bav-kalê Êzîdî, kurê Adem) Shahid bin Jarr Szahid bin Dżar FK 13-14 A
Layla / Houri Лайла Layla, Hûriya (mîtosa Êzîdî) Layla houri Lajla houri FK 13-14 A
Rabia al-Edewiye Рабиа эл-Эдэвия Rabia al-Adawiyya (jina sûfî ya destpêkê, di Qewlê de tê hurmetkirin) Rabia al-Adawiya Rabia al-Adawijja FK 3-4 A
Mansur al-Hallaj Мансур эль-hэллaдж Mansur al-Hallaj (şehîdê sûfî, di Qewlê de) Mansur al-Hallaj Hallaj FK 16 A
Halal hэлал helal (bi awayê rêûresmî) permissible dozwolone FK 16 A
Heram hэрам heram (bi awayê rêûresmî) forbidden zakazane FK 16 A

11. KOMPEYVÊN GIRÎNG JI ŞIROVEKIRINA QEWLAN

“Evîn”: hemû têgehên ku di Qewlan de tên bikaranîn (Rodziewicz FK 3-4, r. 49)

Hawar Cyrl KU Çavkanî
mihbet (mihbetê, mihbeta) мhбэт EVÎNA KOZMOGONÎK (navendî, erebî mahabba) FK 3-4
eşq (eşqa, aşiq) эшк evîna bi şewat (erebî 'ishq) FK 3-4
evîn (evîndarî) эвин evîn (kurdî-eslî, nûjen) FK 3-4
dildarî дилдари dildarî/hevaltiya dil FK 3-4
hub / ub hуб evîna xwedayî (erebî) FK 3-4
şez шэз varyanta herêmî ya evînê FK 3-4
gir гир (kêm tê bikaranîn) FK 3-4
ebandin, ebîb, ebîn эбандин “hezkirin/yarê hezkirî” (forma lêkerê) FK 3-4

“Sêyîna Kozmogonîk” ya Êzîdiyan:

Hawar Şirove
Xwedê Xwedayê Afirîner ê Herî Bilind (pasîf-transendent)
Tawûsê Melek Aliyê çalak, rêvebirê dinyayê (= Melekê Tawûs)
Şêx Adî Têgihîna erdî (sedsala 12.)

→ Pirbarî (FK 16): “Xwedê Afirîner e, yê ku xwe vedikişîne. Tawûsê Melek bi awayekî çalak birêve dibe. Şêx Adî têgihîna wî ye.”

12. RÊZA HEJMARÎ (Ferz/Roj/Milyaket)

Hejmar Kurmancî Mane
3 Sê Sêyîn Xwedê - Tawûsê Melek - Şêx Adî
5 Pênc Pênc Ferzêt Heqîqetê (5 Ferzên Rastiyê), pênc rikn di hîyerarşiyê de (Mîr, Bavê Şêx, Peşimam, Pîr, Murîd)
7 Heft Heft Sur (7 Raz), Heft Melek (7 Milyaket), Heft ezman (7 ezman)
14 Çardê Çardê felek (14 felek = 7 ezman + 7 erd)
40 Çil Rojiya Çil-Rojî (Sêz-Roj), Çil-Cuma (kevneşopiya 40-În)
5 Rojên Pîroz , Idên reş, Mihrecan, Berata Adam, Beratê Êzîd, Çila Havînê

13. TÊGEHÊN ZANISTA OLAN (ji bo kontekstê)

Term KU Çavkanî
Endogamî Emrê zewacê di hundirê civaka olî de FK 13-14 (Rodziewicz)
Sîstema Kastan Dabeşbûna li gor zayînê: Murîd-Pîr-Şêx FK 16
Sûfîzm / Tesewuf Kevneşopiya îslamî ya mîstîk (pêşengê Êzîdî) FK 16
Tarîqet Birayetiya sûfî FK 16
Derwêş / Zahid Zahid/Asketîst FK 16
Pirxwedatî / Yekxwedatî Nakokî: Êzîdî yekxwedaperest in (Pirbarî, Asatrian/Arakelova) FK 13-14
Koma etno-olî Helwesta Asatrian: Êzîdî etnîyeke serbixwe ne FK 13-14
Bineka Kurdan Helwesta Kreyenbroek: Êzîdî bineka kurdî ne FK 13-14

Têbînî li ser nivîsa Kîrîlî (Êzîdiki)

Nivîsandina Êzîdiki ya kîrîlî di salên 1920-30î de li Sovyetistanê hate pêşxistin û îro di nav diyasporaya Êzîdî ya ermenî, gurcî û rûsî de tê bikaranîn. Wergerên Pirbarî yên Qewlan bo rûsî di diyasporayê de referansên girîng in. Tabloya karakteran a jêrîn (sadekirî):

Hawar Cyrl
a а
b б
c дж
ç ч
d д
e э
ê е
f ф
g г
h h / х (li gor kontekstê)
i ь (kurt)
î и (dirêj)
j ж
k к
q кь
l л
m м
n н
o о
p п
r р
s с
ş ш
t т
u у / ь (li gor kontekstê)
û у
v в
w в (an latînî)
x х
y й
z з
’ (ʿayn) ’

→ Formên kîrîlî yên ku li vir hatine rêzkirin ji nû ve hatine avakirin/normalîzekirin li gor konvensiyonên Pirbarî. Ji bo rewşên ne zelal: “–”.

14. TÊGEHÊN OLÎ & ÇANDÎ YÊN SEREKE (lêksîka standard a belgekirî)

Asta-Bawerî: Trust A (lêkolîna Êzîdî ya saztkirî). Çavkaniyên vê beşê: Kreyenbroek 1995; Kreyenbroek/Rashow 2005; Omarkhali 2017; Açıkyıldız 2010; Spät 2005/2008; Encyclopaedia Iranica (Kreyenbroek, Yazidis i–ii); Rodziewicz/Tagay 2023 (Berat). Ev beş tabloyên jorîn bi termînolojiya bingehîn a olî-çandî ya ku di lîteratûra standard de bi awayekî domdar belgekirî ye temam dike. Têgeh bi Kurmancî-Latînî (Hawar). Tawûsî Melek Melekê Tawûs û cîgirê Xwedê ye, tu caran ne „Şeytan". Referansên çaprast bo gotarên kanonîk (/wiki/...).

14.1 Raz, Hebûnên Pîroz & Kozmolojî

Hawar KU, şiroveya rast Referansa çaprast Çavkanî Trust
Sur / Sirr Raz, sira xwedayî (erebî sirr). Di teolojiya Êzîdî de prensîba xwedayî ya veşartî, ku xwe di Hebûnên Pîroz de diyar dike; herwiha „madde/cewher"a pîrozî. Religion Kreyenbroek 1995, r. 95–96; Omarkhali 2017 A
Heft Sirr „Heft Raz", heft Hebûnên Pîroz (herwiha Heft Melek, Heft Milyaket), yên ku Xwedayê transendent dinya bi wan re emanet kir; Tawûsî Melek serokê wan e. Religion, Tawûsî Melek Kreyenbroek 1995, r. 95–97; Kreyenbroek/Rashow 2005 A
Tawûsî Melek Melekê Tawûs, serokê Hebûnên Pîroz, cîgirê Xwedê li ser erdê, milyaketê parêzvan ê taybet ê Êzîdiyan. TU CARAN ne „Şeytan". Tawûsî Melek Kreyenbroek 1995; Açıkyıldız 2010, r. 71–74 A
Sultan Êzîd Hîpostaza xwedayî (lehengê sêyemîn ê sêyînê Xwedê – Şêx Adî – Sultan Êzîd); navdêrê cejna Êzî. Religion Kreyenbroek/Rashow 2005; EncIranica Yazidis i A
Êzî / Êzîd Yek ji formên navê Xwedê an jî diyariya wî ya erdî; xala referansê ya rojiya sê-rojî ya Kanûnê Rojiyên Êzî. Feste Kreyenbroek 1995; EncIranica Yazidis i A

14.2 Ruhanî, Kast & Wezîfe

Hawar KU, şiroveya rast Referansa çaprast Çavkanî Trust
Feqîr Zahidê Êzîdiyan; kutê (xiftana) hirî ya reş li xwe dike (xirqe); rêzikên jiyanê (ne alkol, ne traşkirina rî/simbêlan). Feqîrtî hineke mîratî ye (malbatên Feqîr), hineke jî şêwazê jiyanê yê hilbijartî. Geistlichkeit Kreyenbroek 1995, r. 135–136; Açıkyıldız 2010 A
Xirqe Kutê (xiftana) hirî ya pîroz (reş) a Feqîr; sembola cilê Şêx Adî û otorîteya giyanî; bi awayekî kozmolojîk bi „perdeya hirî" ya sirûdên afirandinê ve girêdayî ye. Geistlichkeit Kreyenbroek 1995, r. 135; Kreyenbroek/Rashow 2005 A
Koçek Vîzyoner/seyrkar bi diyariya dûrbînî; di navbera zindiyan û giyanên miriyan de navbeynkariyê dike, dikare pêşbînî bike û nexweşan baş bike; forma mê feqra. Geistlichkeit Kreyenbroek 1995, r. 137–138; Spät 2008 A
Qewwal / Qewal Stranbêj û sirûd-xwînerê olî; çîneke serbixwe pêk tîne, bi giştî ji Beşîqê/Behzanê tê; amûrên pîroz (def, şibab) û Sancakan di meşa Tawûsgeran de hildigire. Geistlichkeit, Sanjak Kreyenbroek 1995, r. 134; Açıkyıldız 2010, r. 101 A
Mişûr Belgeya pîroz a Pîr („senedname"); destnivîsa parşomenî ya dûdmaneke Pîr (ocax) bi danasîna damezrênerê dûdmanê û lîsteya eşîr/murîdên ku jê re hatine veqetandin; wekî sertîfîkaya naskirinê tê hesibandin. Kevneşopî: 40 Mişûr ji bo 40 dûdmanên Pîr. Geistlichkeit, Qewl-Tradition Omarkhali 2017; Pirbarî/Omarkhali, Iranian Studies 53 (2020) A

14.3 Pîrozgeh & Tiştên Pîroz

Hawar KU, şiroveya rast Referansa çaprast Çavkanî Trust
Sanjak / Sinjaq Ala bronz a pîroz bi peykerê tawûs, wêneya Tawûsî Melek. Kevneşopî: di destpêkê de heft Sancak (her yek navçeyeke Êzîdî = „Sancak"); di meşê de bi nav gundan re tên hilgirtin. Sanjak, Tawûsî Melek Açıkyıldız 2010, r. 101–105; Spät 2005 A
Tawûsgeran „Gerandina Tawûs", saziya meşê, ku tê de Qewwal Sancakan bi nav gundan re hildigirin; di vê navê de wez/sohbet, berhevkirina alîkariyan, belavkirina ava pîroz û berat. Salnameyeke wê ya cuda heye, ne wek Cejna Cemaiyê ye. Sanjak, Feste Açıkyıldız 2010, r. 101–105; Kreyenbroek 1995, r. 158–161 A
Kanîya Spî „Kaniya Spî" li Lalîş; ava wê ji bo vaftîzmê (mor kirin) bingehîn e; bi awayekî kozmolojîk kaniya destpêkê ya afirandinê ye. Lebenszyklus, Gebet-Praxis Kreyenbroek 1995; EncIranica Yazidis ii A
Berat Gulokeke spî ya mircanî ji axa pîroz a Lalîş (bi madeyên din re); girêdana fizîkî bi cihê herî pîroz re, parastin/bereket ji bo malê, ji aliyê malbatên Feqîr ve tê çêkirin; herwiha wekî „pasaport"a girêdayîbûnê tê şirovekirin. Gebet-Praxis, Lebenszyklus Rodziewicz/Tagay, BJMES 51/1 (2023); Omarkhali 2017 A

14.4 Rêûresm, Çerxa Jiyanê & Cejn

Hawar KU, şiroveya rast Referansa çaprast Çavkanî Trust
Cem / Cejna Cemaiyê „Cejna Civînê", cejna sereke ya salane 6.–13. Cotmehê ji bo rûmeta Şêx Adî; cejna hecê bo Lalîş bi merasîmên navendî, avakirina hevpariyê, çareserkirina nakokiyan. Feste Kreyenbroek 1995, r. 152; Açıkyıldız 2010, r. 96 A
Mor kirin Vaftîzm/„mohrkirin"a zarokekî bi ava Kanîya Spî li Lalîş; baştirîn zû di jiyanê de; xala berawirdê ya strûktûrî bo vaftîzma xiristiyanî. Lebenszyklus EncIranica Yazidis ii (Initiation); Kreyenbroek 1995 A
Bisk Rêûresma destpêkirinê bi porûjandina yekem a zarokekî (bisk/perçeyek por tê hiştin); li Tirkiye/Ermenistan/Sûriyê navendî ye; bi ʿaqîqa ya misilmanan a roja 7. tê berawirdkirin. Lebenszyklus EncIranica Yazidis ii; Kreyenbroek 1995 A
Kiras guhertin „Guhertina kiras/cilan", metafora Êzîdiyan ji bo koçkirina giyan (reînkarnasyon). Religion Kreyenbroek 1995, r. 124; Omarkhali 2017 A
Birayê / Xwişka axiretê „Birayê/Xwişka axiretê", qirîvtiya giyanî, girêdaneke giyanî ya heta-mirinê ku ji sînorên kastan derbas dibe. Lebenszyklus, Gesellschaftsordnung EncIranica Yazidis ii; Kreyenbroek 1995 A
Sersal / Serê Salê „Serê Salê", sersala Êzîdî; di Çarşema yekem a piştî 14. Avrêlê/Nîsanê tê pîrozkirin; reng-dana hêkan wekî sembola eslê jiyanê; nûkirin/vejîna erdê. Feste Kreyenbroek 1995; Açıkyıldız 2010 A
Çarşema Sor „Çarşema Sor", roja sersalê bi xwe, hem jî roja afirandinê; herwiha Çarşema Serê Nîsanê („Çarşema serê Nîsanê"). Feste Kreyenbroek 1995; EncIranica Yazidis i A
Rojiyên Êzî / Çile Rojiya sê-rojî ya Kanûnê ji bo rûmeta Êzî (di salnameya Êzîdî de nîvê Kanûnê, rojên herî kurt), bi cejna Êzî ya rojê Înê tê qedandin. Feste, Gebet-Praxis Kreyenbroek 1995; EncIranica Yazidis i A

Bloka Çavkaniyan (Beşa 14: lêkolîna Êzîdî ya saztkirî)

Pêşniyara Trust: Çend peyv Trust A ne?

  • Trust A (di Fritillaria de bi awayekî akademîk piştrastkirî): nêzî 130 peyvan
  • Trust B (maqûl, berawirdkirina çaprast): nêzî 20 peyvan
  • Trust A (Beşa 14, lêkolîna Êzîdî ya saztkirî): 26 peyvên din

Bi giştî: 175+ peyv.

Bêtir li ser vê mijarê

Gotarên têkildar

Tabloyên RêzimanêspracheSkena Kûr a ZimannasîspracheAlfabêya Êzîdî: dîrokî û nûjenspracheOla û Çanda Êzîdî: Bawerî, Rêkûpêkî, RîtuelwissenTawûsî MelekwissenMîmariya Êzîdî û Perestgehwissen

Kommentare

Noch keine Kommentare — sei der Erste.