Trust-Level: Trust A (academisch peer-reviewed)
Bronnen: Fritillaria Kurdica Issues 3-4 (Rodziewicz “Yezidi Eros”), 5 (Lalish-Center-Interview), 9 (Bayazidi), 13-14 (Rodziewicz polemic), 16 (Pirbarî-Interview + Khorasan-woordenboek)
Compilatiedatum: 2026-05-22
Gebruikte kolommen: Hawar (Latijns Kurmancî) | Cyrl (cyrillisch Êzîdiki) | DE | EN | PL | Bron | Trust
Cyrillische schrijfwijze volgt de ARMEENSE ÊZÎDÎ-traditie (Pirbarî-school) waar beschikbaar, anders leeg (lacune gemarkeerd met –).
Trust = A (academisch geverifieerd), B (vergelijkend plausibel)
1. KOSMOGONIE & THEOLOGIE: Sleutelbegrippen
| Hawar |
Cyrl |
DE |
EN |
PL |
Bron |
Trust |
| Xwedê |
Хwэдэ |
God (de Hoogste, Schepper) |
God (Creator) |
Bóg |
FK 3-4 (Rodziewicz), FK 16 (Pirbarî) |
A |
| Êzdan / Êzdanê me |
Эздан |
God (Êzîdî-zelfbenaming); “onze God” |
Our God |
Êzdan (Bóg nasz) |
FK 3-4 (Qewlê Afirîna) |
A |
| Padşa / Padşê min |
Падша |
Koning / Mijn Koning (= God in Qewl) |
The King / My King |
Mój Król |
FK 3-4 (Qewlê Zebûnê Meksûr) |
A |
| Tawûsê Melek / Tawûsî Malak |
Тавуси Малак |
Melekê Tawûs / Pauwengel |
Peacock Angel |
Anioł Paw / Tawusi Malak |
FK 16 (Pirbarî) |
A |
| Sultan Êzîd / Siltan Êzîd |
Султан Эзид |
Sultan Êzîd (goddelijke hypostase) |
Sultan Yezid |
Sultan Jezid |
FK 16, FK 9 (Bayazidi) |
A |
| Şîxadî / Şêx Adî |
Шихади |
Şêx Adî ibn Musafir (aardse incarnatie) |
Shaikh Adi |
Szejch Adi / Szichadi |
FK 3-4, FK 16 |
A |
| Melek |
Мэлэк |
Engel |
Angel |
Anioł |
FK 16 |
A |
| Heft Sur |
Хефт Сур |
Zeven Mysteriën (Heilige Wezens) |
Seven Mysteries / Holy Beings |
Siedem Tajemnic |
FK 3-4 (Q. Zebûnê) |
A |
| Heft Melek |
Хефт Мэлэк |
Zeven Engelen |
Seven Angels |
Siedmiu Aniołów |
FK 16 |
A |
| Xas |
Хас |
Heilige / Heilig Wezen |
Holy Being |
Święty |
FK 3-4 |
A |
| Mihbet |
Мhбэт |
Liefde (kosmogonisch, primordiaal) |
Love (cosmogonic) |
Miłość |
FK 3-4 (Qewlê Zebûnê) |
A |
| Eşq |
Эшк |
Liefde (gepassioneerd, later) |
Passionate love |
Miłość-eszk |
FK 3-4 |
A |
| Evîn |
Эвин |
Liefde (modern, algemeen) |
Love |
miłość |
FK 3-4 (Rodziewicz) |
A |
| Hub / ubb |
hуб |
goddelijke liefde (arab.) |
Divine love (hubb) |
hub |
FK 3-4 |
A |
| Dur / Dura Spî |
Дур / Дура Спи |
Parel / Witte Parel (oerstof) |
The Pearl / White Pearl |
Perła Biała |
FK 3-4 (Q. Bê Elîf) |
A |
| Sedef |
Сэдэф |
Parelmoer |
Mother-of-pearl |
masa perłowa |
FK 3-4 |
A |
| Kase / Kasa |
Касэ |
Beker / Kelk (kosm. symbool) |
Cup / Chalice |
Kielich |
FK 3-4 (Q. Zebûnê) |
A |
| Xerqe / Xerqa nûranî |
Хэркэ |
Wollen gewaad (goddelijke sluier) |
Khirqa (woolen garment, mystic veil) |
szata sufiego |
FK 3-4 (Q. Qere Ferqan) |
A |
| Hêvîn |
hэвин |
Stremsel (substantie die liefde laat werken) |
Rennet / Yeast (cosmogonic) |
podpuszczka |
FK 3-4 |
A |
| Şax |
Шах |
Tak (bijv. “Şaxa mihbetê” = Tak der Liefde) |
Branch |
Gałąź |
FK 3-4 |
A |
| Sur |
Сур |
Mysterie, geheim |
Mystery |
Tajemnica |
FK 3-4, FK 16 |
A |
| Tifaq |
Тифак |
Overeenkomst, verbond (kosmogonisch) |
Agreement, Pact |
Zgoda, Pakt |
FK 3-4 (Du’a Tifaqê) |
A |
| Heqîqet |
hэкикэт |
Waarheid (hoogste, soefisch) |
Truth |
Prawda |
FK 3-4 |
A |
| Bawirî |
Бавьри |
Geloof |
Belief, Faith |
Wiara |
FK 3-4 (Du’a Bawiriyê) |
A |
| Rûh |
Руh |
Ziel |
Soul |
Dusza |
FK 3-4, FK 16 |
A |
| Nûr |
Нур |
Licht (goddelijk) |
Light (divine) |
Światło |
FK 3-4 (Q. Zebûnê) |
A |
| Cemal |
Джэмал |
Schoonheid |
Beauty |
Piękno |
FK 3-4 (Q. Afirîna) |
A |
| Aql / Eqil |
Акьл |
Verstand, rede |
Intellect |
Rozum |
FK 16 (Pirbarî) |
A |
| Fahm / Fehm |
Фэhм |
Begrip, bevatting |
Understanding |
Pojmowanie |
FK 16 |
A |
2. RITUEEL & CULTUS
| Hawar |
Cyrl |
DE |
EN |
PL |
Bron |
Trust |
| Qewl |
Кьэвл |
Sacrale hymne (Êzîdî) |
Sacred hymn |
Hymn / Kell |
FK 3-4, FK 16 (alle) |
A |
| Beyt |
Бэйт |
(sacraal) versgedicht |
Verse poem |
wiersz sakralny |
FK 16 |
A |
| Du’a |
Дуа |
Gebed |
Prayer |
Modlitwa |
FK 3-4, FK 16 |
A |
| Du’aya Hêvarê |
Дуая hэварэ |
Avondgebed (bevat 5 plichten) |
Evening Prayer |
Modlitwa Wieczorna |
FK 16 (Pirbarî) |
A |
| Du’aya Sibê |
Дуая Сьбэ |
Ochtendgebed |
Morning Prayer |
Modlitwa Poranna |
(impliziert) |
B |
| Pênc Ferzêt Heqîqetê |
Пенч Фэрзэт hэкикэтэ |
De Vijf Plichten van de Waarheid |
Five Duties of Truth |
Pięć obowiązków prawdy |
FK 16 |
A |
| Stêr |
Стэр |
Familieheiligdom (in huis) / “Ster” |
Star (family shrine) |
ster |
FK 16 (Pirbarî) |
A |
| Çera |
Чэра |
Olielamp (lampgroet) |
Oil lamp |
lampa oliwna |
FK 16 |
A |
| Berat |
Бэрат |
Heilige aarde (uit Lalish) |
Sacred earth pellets |
berat |
FK 16 |
A |
| Mar |
Мар |
Slang (heilig, tempelpatroon) |
Snake (sacred) |
wąż |
FK 16 |
A |
| Xwedanê Malê / Khodanê Malê |
Хwэданэ малэ |
Heer des huizes (beschermheilige van het gezin) |
Lord of the House |
Opiekun Rodziny |
FK 16 |
A |
| Sersal / Sersala Êzdiyan |
Сэрсал |
Êzîdî-nieuwjaar (1e woensdag in april) |
Yezidi New Year |
Sersal |
(vorausgesetzt) |
B |
| Çarşema Sor |
Чаршэма Сор |
“Rode Woensdag” (Sersal-dag) |
Red Wednesday |
Czerwona Środa |
(allg.) |
B |
| Mezûb |
Мэзуб |
Pelgrimslied |
pilgrimage chant |
śpiew pielgrzymi |
(impl.) |
B |
| Sema |
Сэма |
Sacrale dans / trancedans |
Sacred dance |
sema |
FK 16 |
A |
| Daf / Şibab |
Даф/Шьбаб |
Trommel/fluit (heilige instrumenten van de Qewals) |
Tambourine/Flute |
daf, szibab |
FK 16 |
A |
3. HEILIGDOMMEN & PLAATSEN
| Hawar |
Cyrl |
DE |
EN |
PL |
Bron |
Trust |
| Laliş / Lalish |
Лалыш |
Lalish (hoofdheiligdom in het Şêxan-district) |
Lalish |
Lalisz |
FK 5, FK 16, FK 3-4 |
A |
| Kaniya Spî |
Каниа Спи |
Witte Bron (in Lalish) |
White Spring |
Biała Krynica |
FK 5 |
A |
| Zem-Zem |
Зэмзэм |
Zem-Zem-bron (in Lalish) |
Zem-Zem |
Zemzem |
FK 16 |
A |
| Mazar |
Мазар |
Heiligengraf |
tomb of saint |
grobowiec świętego |
FK 16 (Pirbarî) |
A |
| Qub / Q’ub |
Куб |
Koepel / koepelheiligdom |
Cupola / dome shrine |
kopuła |
FK 16 |
A |
| Ziyaret / Zjarata |
Зьяр |
Bedevaartsoord |
pilgrimage site |
miejsce pielgrzymek |
FK 16 |
A |
| Nîşangah / Nişangie |
Ньшангa |
Gemarkeerde heilige plaats (klein) |
marked holy spot |
znak miejsca świętego |
FK 16 |
A |
| Sindruk |
Сьндрук |
Relikwiekist |
reliquary box |
reli kwiarz |
FK 16 |
A |
| Şîngal / Şingal |
Шингал |
Şingal-gebergte (Êzîdî-hoogland) |
Sinjar |
Sindżar / Szingal |
FK 5, FK 9 |
A |
| Şêxan |
Шехан |
Şêxan-regio (thuisland van de Şêx-lijn) |
Sheikhan |
Szejchan |
FK 9, FK 16 |
A |
| Beşîqê û Behzanê |
Бэшикэ у Бэхзанэ |
Beşîqê en Behzanê (Êzîdî-dubbeldorp) |
Bashiqa & Bahzane |
Be’sziq i Behzan |
FK 5 |
A |
| Ba’edrê / Ba’dre |
Баадрэ |
Ba’edrê (zetel van de Mîr) |
Ba’edrê |
Ba’dre |
FK 5 |
A |
| Şemal / Şemel |
Шэмал |
Şemal-regio |
Shamal |
Szemal |
FK 5 |
A |
4. RELIGIEUZE HIËRARCHIE
| Hawar |
Cyrl |
DE |
EN |
PL |
Bron |
Trust |
| Murîd |
Мурид |
Leerling, leek |
Disciple, layperson |
Murid |
FK 16 |
A |
| Şêx / Shex |
Шех |
Şêx (religieus leraar) |
Sheikh |
Szejch |
FK 16, FK 9 |
A |
| Pîr |
Пир |
Pîr (religieus mentor) |
Pir (elder) |
Pir |
FK 16, FK 9 |
A |
| Şêmsanî |
Шэмсани |
Şêx-lijn Şêmsanî (hieruit Bavê Şêx) |
Shemsani lineage |
Szemsani |
FK 16 |
A |
| Adanî |
Адани |
Şêx-lijn Adanî (hieruit Peşimam) |
Adani lineage |
Adani |
FK 16 |
A |
| Qatanî |
Катани |
Şêx-lijn Qatanî (hieruit Mîr) |
Qatani lineage |
Qatani |
FK 16 |
A |
| Mîr / Mîrê Êzdiyan |
Мир |
Vorst van de Êzîdî |
Prince of the Yezidis |
Mir (książę) |
FK 16, FK 9 |
A |
| Mîr Tehsîn Seîd Beg |
Мир Тэhсин Сэид Бэг |
Mîr Tehsîn (vorst 1944–2019; opvolger: Mîr Hazim, sinds 27.07.2019) |
Mir Tahsin Said Beg |
Mir Tehsin Seid Beg |
FK 16 |
A |
| Bavê Şêx |
Бавэ Шех |
“Vader Şêx” (hoogste spiritueel leider) |
Father Sheikh |
Baba Szejch |
FK 16 |
A |
| Xurto Hecî Îsmaîl |
Хурто hэджи Исмаил |
Xurto Hecî Îsmaîl (Bavê Şêx tot zijn dood in 2020; opvolger: Şêx Alî Ilyas) |
Khurto Hajji Ismail |
Xurto Hecî Îsmail |
FK 16 |
A |
| Şêx-Extiyarê Mergehê |
Шех-Эхтьярэ Мэргэhэ |
“Oudste Şêx van Mergehe” (titel van de Bavê Şêx) |
Elder Sheikh of Merghe |
Starzec Merghe |
FK 16 |
A |
| Peşimam |
Пэшимам |
Hoofdceremonie-Şêx |
Chief ceremonial sheikh |
peszimam |
FK 16 |
A |
| Şêx Nu’man |
Шех Нуман |
Şêx Nu’man (Peşimam in deze tijd) |
Sheikh Nu’man |
Szejch Nu’man |
FK 16 |
A |
| Feqîr / Fakir |
Фэкир |
Asceet (in het zwart) |
Ascetic |
fakir |
FK 9, FK 16 |
A |
| Koçek |
Кочэк |
Visionair, trancemedium |
Visionary, seer |
koczak |
FK 9, FK 16 |
A |
| Qewal / Kewal |
Кьэвал |
Religieus musicus |
Religious musician, hymn-reciter |
kewal / qawal |
FK 9, FK 16 |
A |
| Kallal |
Кьаллал |
Kallal (in Mosul gevestigde rondtrekkende zangers) |
Kallal |
kallal |
FK 16 |
A |
| Çiraezdina |
Чыраэздина |
“Êzîdî-luchter” (heilige kandelaar) |
Yezidi candelabrum |
“czira-ezdina” |
FK 9 |
A |
5. BELANGRIJKE TEKSTEN & GESCHRIFTEN
| Hawar |
Cyrl |
DE |
EN |
PL |
Bron |
Trust |
| Mişefa Reş / Meshefa Resh |
Мьшэфа Рэш |
“Zwart Geschrift” (vermoedelijk vervalsing) |
Black Book |
Czarna Księga |
FK 13-14, FK 16 |
A |
| Kitêba Cilwe / Kitêba Celwe |
Кьтэба Джилвэ |
“Boek der Openbaring” (vermoedelijk vervalsing) |
Book of Revelation |
Kiteba Della/Cilwe |
FK 13-14, FK 16 |
A |
| Êzîdîname |
Эздинамэ |
“Êzîdî-boek” (sacraal genre) |
Yezidi-Name |
Jezdiname |
(üblich) |
B |
6. ENGELNAMEN
| Hawar |
Cyrl |
DE |
EN |
PL |
Bron |
Trust |
| Melek Tawûs (Tawûsê Melek / Tawûsî Malak) |
Малаки Тавус |
Pauwengel |
Peacock Angel |
Anioł Paw |
FK 3-4, 13-14, 16 |
A |
| Melek Şêx Sin / Şêx Şems |
Шех Шамс |
Şêx Şems (zonne-engel) |
Sheikh Shams |
Szejch Szams |
FK 16 |
A |
| Melek Fexredîn |
Малак Фэхрэдин |
Melek Fexredîn (maan-engel) |
Malak Fakhradin |
Malak Fakhradin |
FK 16 |
A |
| Melek Şemsedîn |
Малак Шамсадин |
Melek Şemsedîn (alternatieve naam zonne-engel) |
Malak Shamsadin |
Malak Szamsadin |
FK 16 |
A |
| Şêx Mend |
Шех Мэнд |
Şêx Mend (beschermheilige van de slangen) |
Sheikh Mend |
Szejchmand |
FK 16 |
A |
| Pîr Bahrî |
Пир Баhри |
Pîr Bahrî (voorvader-Pîr van Pirbarî) |
Pir Bahri |
Pir Bahri |
FK 16 |
A |
| Milyak’at-qan / Holy Angel |
, |
Heilige Engel (fallusgodheid van de liefde) |
Holy Angel (Deus Phalli) |
Holy Angel |
FK 3-4 (Rodziewicz) |
A |
| Munkir |
Мункир |
Engel van het graf (verhoor-engel) |
Munkir |
Munkir |
FK 9 (Bayazidi) |
A |
| Nekir |
Нэкир |
Engel van het graf (schrijver-engel) |
Nakir |
Nekir |
FK 9 |
A |
| Azazil / Azrail |
Азазил/Азраил |
Azazil/Azrail (met Tawûs versmolten in Mişefa Reş) |
Azazil / Azrail |
Azazil/Azrail |
FK 16 |
A |
7. ÊZÎDÎ-STAMMEN (volgens Bayazidi 1857, FK 9)
| Hawar |
Cyrl |
DE |
Bron |
Trust |
| Kiliri |
Кьилири |
Êzîdî-stam Kiliri (300 fam.) |
FK 9 (Bayazidi) |
A |
| Muchai’ili |
Мухайли |
Êzîdî-stam Muchai’ili (200) |
FK 9 |
A |
| Hasini |
hасини |
Êzîdî-stam Hasini (500) |
FK 9 |
A |
| Reşi |
Рэши |
Êzîdî-stam Reşi (200) |
FK 9 |
A |
| Mendiki |
Мэндики |
Êzîdî-stam Mendiki (200) |
FK 9 |
A |
| Barawi |
Барави |
Êzîdî-stam Barawi (150) |
FK 9 |
A |
| Sali |
Сали |
Êzîdî-stam Sali (100) |
FK 9 |
A |
| Nemiri |
Нэмири |
Êzîdî-stam Nemiri (2000) |
FK 9 |
A |
| Kendali |
Кэндали |
Êzîdî-stam Kendali (2000) |
FK 9 |
A |
| Awuki |
Авуки |
Êzîdî-stam Awuki (200/300) |
FK 9 |
A |
| Daseni |
Дасэни |
Êzîdî-stam Daseni (klassiek) |
(vorausges.) |
B |
8. KHORASAN-KURMANCÎ-WOORDENSCHAT (FK 16, Hajiyan/Demîrhan)
Selectie 30+ lemmas uit het Khorasan-Kurmanji-dialect-woordenboek, ook nuttig voor algemeen Kurmancî-begrip:
| Hawar (Khorasan) |
Hawar (Standaard) |
DE |
EN |
| ah |
nifir |
Vervloeking |
curse |
| ar |
agir |
Vuur |
fire |
| arbrîsk |
bîrûsk |
Bliksem |
lightning |
| av |
av |
Water |
water |
| avis |
ducanî |
zwanger |
pregnant |
| avîtin |
avêtin |
werpen |
to throw |
| axir |
afir |
Kribbe |
manger |
| axî |
giyayek jehrîn |
giftig gras |
poison grass |
| balgi |
balîf, balgî |
Kussen |
pillow |
| bap’îr |
kalik |
Grootvader |
grandfather |
| bayem |
badem, behîv |
Amandel |
almond |
| berfend’il |
epe |
Sneeuwbal |
snowball |
| bil’ûr |
bilûr |
Fluit |
flute |
| birî |
birû |
Wenkbrauw |
eyebrow |
| can / giyan |
can, giyan |
Ziel/leven |
soul/life |
| cêran |
ceylan, xezal |
Gazelle |
gazelle |
| çem |
zeft |
Greep, houvast |
grip |
| çêx, quner |
qelew |
dik, vet |
thick, fat |
| çêv |
çav |
Oog |
eye |
| dade |
bigire |
neem! |
take! |
| daqultandin |
daqurtandin |
doorslikken |
to swallow |
| dax |
bîr |
Herinnering, brandmerk |
memory, brand-mark |
| dergistî |
destgirtî |
verloofd |
engaged |
| derp’i |
derpê |
Broek |
trousers |
| devîn |
dîwar |
Muur |
wall |
| dîfal |
dîwar |
Muur |
wall |
| dirav |
pere |
Geld |
money |
| dotmam |
dotmam |
Nicht |
(paternal) cousin |
| evîn |
evîn |
Liefde |
love |
| garis |
konjî |
Sesam, gierst |
sesame, millet |
| gewriya / gewrî |
gewrî |
Hals/keel |
throat |
| guhandin / cêya |
guhandin / cêya |
dwalen / gescheiden |
wander / separate |
| guhişk |
guh |
Oor |
ear |
| hengulisk |
gustîl |
Ring (om de vinger) |
finger ring |
| heray |
hawar |
Hulpkreet |
cry for help |
| h’îstir |
hêsir |
Traan |
tear |
| h’ezaz |
hezge |
Aardverschuiving |
landslide |
| jin |
jin |
Vrouw |
woman |
| kalîn |
melîn |
blaffen |
to bark |
| kurmanc |
kurmanc |
Kurmanji-Koerd |
Kurmanji Kurd |
| law / lawik |
lawê me / kur |
Jongen, zoon |
boy, son |
| mal |
mal |
Huis |
house |
| mar |
mar |
Slang |
snake |
| n’ûr |
nûr |
Licht |
light |
| pez |
pez |
Schaap |
sheep |
| rûh |
rûh |
Ziel |
soul |
| stêr |
stêr |
Ster (ook: familieschrijn) |
star (also: family shrine) |
| şêx |
şêx |
religieus leraar |
sheikh |
| xerab |
xerab |
slecht, kwaad |
bad, evil |
| xerqe |
xerqe |
Wollen mantel (soefi/êzîdî) |
woolen mystic garment |
| Xwedê |
Xwedê |
God |
God |
9. SCHRIFTSYSTEMATIEK
| Hawar |
Cyrl |
DE |
EN |
PL |
Bron |
Trust |
| Êzîdiki / Êzdîkî |
Эздыки |
Êzîdîs (Kurmancî-variant van de Êzîdî) |
Yezidi Kurmanji |
êzdiki |
FK 16 |
A |
| Êzîdî-Alphabet (Bittner 1913) |
, |
door Maximilian Bittner in 1913 gepubliceerd/beschreven |
Bittner-rediscovered script |
alfabet Bittnera |
FK 16 |
A |
| Kurmancî |
Курманчи |
Kurmancî-Koerdisch (hoofddialect van de Êzîdî) |
Kurmanji |
kurmandi |
FK alle |
A |
| Hawar |
Хавар |
“Hawar”-Latijns alfabet (1932 Mîr Celadet Bedirxan) |
Hawar Latin alphabet |
alfabet hawar |
FK 16 |
A |
10. BELANGRIJKE BEGRIPPEN UIT SACRAAL PROZA
| Hawar |
Cyrl |
DE |
EN |
PL |
Bron |
Trust |
| Behr |
Бэhр |
Zee (in kosmogon. zin) |
Sea, ocean |
morze |
FK 3-4 (Qewl) |
A |
| Erd |
Эрд |
Aarde |
Earth |
ziemia |
FK 3-4 |
A |
| Ezman |
Эзман |
Hemel |
Heaven, sky |
niebo |
FK 3-4 |
A |
| Erş |
Эрш |
Troon (goddelijk) |
Throne |
Tron |
FK 3-4 |
A |
| Text |
Тэхт |
Troon, zetel |
Throne |
tron |
FK 3-4 (Q. Bê Elîf) |
A |
| Çardê felek |
Чардэ фэлэк |
Veertien sferen (7 hemelen + 7 aardes) |
Fourteen spheres |
czternaście sfer |
FK 3-4 |
A |
| Heft ezman |
hэфт эзман |
Zeven hemelen |
Seven heavens |
siedem niebios |
FK 3-4 |
A |
| Behra bê serî bê binî |
Бэhра бэ сэри бэ бьни |
Zee zonder begin en einde |
sea without beginning, without end |
morze bez końca |
FK 3-4 (Q. Afirîna) |
A |
| Adem Pêxember |
Адэм Пэхэмбэр |
Adam-profeet |
Prophet Adam |
Adam-Prorok |
FK 3-4 |
A |
| Pêxember |
Пэхэмбэр |
Profeet |
Prophet |
prorok |
FK |
A |
| Şehîd bin Cer |
Шэhид бьн Джэр |
Şehîd bin Cer (stamvader Êzîdî, zoon van Adam) |
Shahid bin Jarr |
Szahid bin Dżar |
FK 13-14 |
A |
| Layla / Houri |
Лайла |
Layla, de Houri (Êzîdî-mythe) |
Layla houri |
Lajla houri |
FK 13-14 |
A |
| Rabia al-Edewiye |
Рабиа эл-Эдэвия |
Rabia al-Adawiyya (vroege soefi-vrouw, vereerd in Qewl) |
Rabia al-Adawiya |
Rabia al-Adawijja |
FK 3-4 |
A |
| Mansur al-Hallaj |
Мансур эль-hэллaдж |
Mansur al-Hallaj (soefi-martelaar, in Qewl) |
Mansur al-Hallaj |
Hallaj |
FK 16 |
A |
| Halal |
hэлал |
toegestaan (ritueel) |
permissible |
dozwolone |
FK 16 |
A |
| Heram |
hэрам |
verboden (ritueel) |
forbidden |
zakazane |
FK 16 |
A |
11. BELANGRIJKE WOORDGROEPEN UIT QEWL-ANALYSE
“Liefde”: alle in de Qewls gebruikte begrippen (Rodziewicz FK 3-4, p. 49)
| Hawar |
Cyrl |
DE |
Bron |
| mihbet (mihbetê, mihbeta) |
мhбэт |
KOSMOGONISCHE LIEFDE (centraal, arab. mahabba) |
FK 3-4 |
| eşq (eşqa, aşiq) |
эшк |
gepassioneerde liefde (arab. 'ishq) |
FK 3-4 |
| evîn (evîndarî) |
эвин |
Liefde (koerd. inheems, modern) |
FK 3-4 |
| dildarî |
дилдари |
Hartsvriendschap |
FK 3-4 |
| hub / ub |
hуб |
goddelijke liefde (arab.) |
FK 3-4 |
| şez |
шэз |
regionale liefde-variant |
FK 3-4 |
| gir |
гир |
(zelden) |
FK 3-4 |
| ebandin, ebîb, ebîn |
эбандин |
“liefhebben/geliefde” (werkwoordsvorm) |
FK 3-4 |
“Cosmogonic Triade” van de Êzîdî:
| Hawar |
Beschrijving |
| Xwedê |
Hoogste scheppergod (passief-transcendent) |
| Tawûsê Melek |
Actief aspect, beheerder van de wereld (= Pauwengel) |
| Şêx Adî |
Aardse incarnatie (12e eeuw) |
→ Pirbarî (FK 16): “Xwedê is de Schepper, die zich terugtrekt. Tawûsê Melek beheert actief. Şêx Adî is zijn incarnatie.”
12. NUMERIEK OVERZICHT (Plichten/Dagen/Engelen)
| Getal |
Kurmancî |
Betekenis |
| 3 |
Sê |
Triade Xwedê - Tawûsê Melek - Şêx Adî |
| 5 |
Pênc |
Pênc Ferzêt Heqîqetê (5 Plichten van de Waarheid), pênc rikn in de hiërarchie (Mîr, Bavê Şêx, Peşimam, Pîr, Murîd) |
| 7 |
Heft |
Heft Sur (7 Mysteriën), Heft Melek (7 Engelen), Heft ezman (7 hemelen) |
| 14 |
Çardê |
Çardê felek (14 sferen = 7 hemelen + 7 aardes) |
| 40 |
Çil |
Çil-dagen-vasten (Sêz-Roj), Çil-Cuma (40-vrijdagen-traditie) |
| 5 Heilige Dagen |
, |
Idên reş, Mihrecan, Berata Adam, Beratê Êzîd, Çila Havînê |
13. RELIGIEWETENSCHAPPELIJKE BEGRIPPEN (voor context)
| Term |
DE |
Bron |
| Endogamie |
Huwelijksgebod binnen de geloofsgemeenschap |
FK 13-14 (Rodziewicz) |
| Kastenstelsel |
Op geboorte gebaseerde indeling Murîd-Pîr-Şêx |
FK 16 |
| Sufism / Tassawuf |
Mystiek-islamitische traditie (Êzîdî-voorloper) |
FK 16 |
| Tarikat |
Soefi-broederschap |
FK 16 |
| Derwesh / Zahid |
Asceet |
FK 16 |
| Polytheïsme / Monotheïsme |
Controverse: Êzîdî zijn monotheïstisch (Pirbarî, Asatrian/Arakelova) |
FK 13-14 |
| Ethno-religious group |
Asatrian-positie: Êzîdî zijn een eigen etnie |
FK 13-14 |
| Sub-group of Kurds |
Kreyenbroek-positie: Êzîdî zijn een Koerdische subgroep |
FK 13-14 |
Aantekeningen bij de cyrillische schrijfwijze (Êzîdiki)
De cyrillische Êzîdiki-schrijfwijze werd in de jaren 1920-30 in de Sovjet-Unie ontwikkeld en is tegenwoordig gangbaar in de Armeense, Georgische en Russische Êzîdî-diaspora. Pirbarî’s vertalingen van de Qewls in het Russisch zijn een belangrijke referentie in de diaspora. Onderstaande karaktertabel (vereenvoudigd):
| Hawar |
Cyrl |
| a |
а |
| b |
б |
| c |
дж |
| ç |
ч |
| d |
д |
| e |
э |
| ê |
е |
| f |
ф |
| g |
г |
| h |
h / х (contextafhankelijk) |
| i |
ь (kort) |
| î |
и (lang) |
| j |
ж |
| k |
к |
| q |
кь |
| l |
л |
| m |
м |
| n |
н |
| o |
о |
| p |
п |
| r |
р |
| s |
с |
| ş |
ш |
| t |
т |
| u |
у / ь (contextafhankelijk) |
| û |
у |
| v |
в |
| w |
в (oder lateinisch) |
| x |
х |
| y |
й |
| z |
з |
| ’ (ʿayn) |
’ |
→ De hier opgesomde cyrillische vormen zijn gereconstrueerd/genormaliseerd volgens Pirbarî-conventies. Voor onduidelijke gevallen: “–”.
14. RELIGIEUZE & CULTURELE SLEUTELBEGRIPPEN (gedocumenteerde standaardlexicon)
Trust-Level: Trust A (gevestigd Êzîdî-onderzoek). Bronnen van deze sectie: Kreyenbroek 1995; Kreyenbroek/Rashow 2005; Omarkhali 2017; Açıkyıldız 2010; Spät 2005/2008; Encyclopaedia Iranica (Kreyenbroek, Yazidis i–ii); Rodziewicz/Tagay 2023 (Berat).
Deze sectie vult de bovenstaande tabellen aan met de in de standaardliteratuur consequent gedocumenteerde religieus-culturele kernterminologie. Begrippen in Kurmancî-Latijn (Hawar). Tawûsî Melek is de Pauwengel en stadhouder van God, nooit „duivel". Verwijzingen naar de canonieke artikel-slugs (/wiki/...).
14.1 Mysteriën, Heilige Wezens & Kosmologie
| Hawar |
DE, precieze uitleg |
Verwijzing |
Bron |
Trust |
| Sur / Sirr |
Mysterie, goddelijk geheim (arab. sirr). In de êzîdîsche theologie het verborgen goddelijke principe dat zich manifesteert in de Heilige Wezens; ook „substantie/essentie" van een Heilige. |
Religion |
Kreyenbroek 1995, p. 95–96; Omarkhali 2017 |
A |
| Heft Sirr |
„De Zeven Mysteriën", de zeven Heilige Wezens (ook Heft Melek, Zeven Engelen), aan wie de transcendente God de wereld toevertrouwde; Tawûsî Melek is hun hoofd. |
Religion, Tawûsî Melek |
Kreyenbroek 1995, p. 95–97; Kreyenbroek/Rashow 2005 |
A |
| Tawûsî Melek |
Pauwengel, hoofd van de Heilige Wezens, stadhouder van God op aarde, bijzondere beschermengel van de Êzîdî’s. NOOIT „duivel". |
Tawûsî Melek |
Kreyenbroek 1995; Açıkyıldız 2010, p. 71–74 |
A |
| Sultan Êzîd |
Goddelijke hypostase (derde lid van de triade Xwedê – Şêx Adî – Sultan Êzîd); naamgever van het Êzî-feest. |
Religion |
Kreyenbroek/Rashow 2005; EncIranica Yazidis i |
A |
| Êzî / Êzîd |
Een van de naamvormen van God resp. zijn aardse manifestatie; referentiepunt van het driedaagse decembervasten Rojiyên Êzî. |
Feste |
Kreyenbroek 1995; EncIranica Yazidis i |
A |
14.2 Geestelijkheid, Kasten & Ambten
| Hawar |
DE, precieze uitleg |
Verwijzing |
Bron |
Trust |
| Feqîr |
Asceet van de Êzîdî’s; draagt de zwarte wollen pij (xirqe); leefregels (geen alcohol, geen scheren van baard/snor). Feqîr is deels erfelijk (Feqîr-families), deels gekozen levenswijze. |
Geistlichkeit |
Kreyenbroek 1995, p. 135–136; Açıkyıldız 2010 |
A |
| Xirqe |
Heilige (zwarte) wollen pij van de Feqîr; symbool van Şêx Adî’s gewaad en spirituele autoriteit; kosmologisch verbonden met de „wollen sluier" van de scheppingshymnen. |
Geistlichkeit |
Kreyenbroek 1995, p. 135; Kreyenbroek/Rashow 2005 |
A |
| Koçek |
Visionair/ziener met de gave van helderziendheid; bemiddelt tussen levenden en de zielen van overledenen, kan profeteren en genezen; vrouwelijke vorm feqra. |
Geistlichkeit |
Kreyenbroek 1995, p. 137–138; Spät 2008 |
A |
| Qewwal / Qewal |
Geestelijk zanger en hymnenreciteerder; vormt een eigen klasse, stamt vooral uit Beşîqê/Behzanê; draagt de heilige instrumenten (def, şibab) en de Sanjaks in de Tawûsgeran-processie. |
Geistlichkeit, Sanjak |
Kreyenbroek 1995, p. 134; Açıkyıldız 2010, p. 101 |
A |
| Mişûr |
Heilig Pîr-document („oorkonde"); perkamenten manuscript van een Pîr-lijn (ocax) met beschrijving van de lijnstichter en lijst van de aan hem toegewezen stammen/Murîden; geldt als erkenningscertificaat. Traditie: 40 Mişûrs voor 40 Pîr-lijnen. |
Geistlichkeit, Qewl-Tradition |
Omarkhali 2017; Pirbarî/Omarkhali, Iranian Studies 53 (2020) |
A |
14.3 Heiligdommen & heilige objecten
| Hawar |
DE, precieze uitleg |
Verwijzing |
Bron |
Trust |
| Sanjak / Sinjaq |
Heilige bronzen standaard met pauwfiguur, afbeelding van Tawûsî Melek. Traditie: oorspronkelijk zeven Sanjaks (elk een êzîdîsch district = „Sanjak"); worden in processie door de dorpen gedragen. |
Sanjak, Tawûsî Melek |
Açıkyıldız 2010, p. 101–105; Spät 2005 |
A |
| Tawûsgeran |
„Het rondtragen van de Pauw", processie-instelling waarbij de Qewwals de Sanjaks door de dorpen dragen; daarbij preken, inzamelen van giften, uitdelen van wijwater en berat. Eigen kalender, niet identiek aan Cejna Cemaiyê. |
Sanjak, Feste |
Açıkyıldız 2010, p. 101–105; Kreyenbroek 1995, p. 158–161 |
A |
| Kanîya Spî |
„Witte Bron" in Lalîş; haar water is essentieel voor de doop mor kirin; kosmologisch de primordiale bron van de schepping. |
Lebenszyklus, Gebet-Praxis |
Kreyenbroek 1995; EncIranica Yazidis ii |
A |
| Berat |
Parelvormig wit balletje van gewijde Lalîş-aarde (met verdere ingrediënten); fysieke band met de heiligste plaats, bescherming/zegen voor het huishouden, vervaardigd door Feqîr-families; ook geduid als „paspoort" van toebehoren. |
Gebet-Praxis, Lebenszyklus |
Rodziewicz/Tagay, BJMES 51/1 (2023); Omarkhali 2017 |
A |
14.4 Riten, Levenscyclus & Feesten
| Hawar |
DE, precieze uitleg |
Verwijzing |
Bron |
Trust |
| Cem / Cejna Cemaiyê |
„Feest van de Verzameling", jaarlijks hoofdfeest 6–13 oktober ter ere van Şêx Adî; pelgrimsfeest naar Lalîş met centrale ceremoniën, gemeenschapsvorming, geschillenbeslechting. |
Feste |
Kreyenbroek 1995, p. 152; Açıkyıldız 2010, p. 96 |
A |
| Mor kirin |
Doop/„zegelen" van een kind met water van de Kanîya Spî in Lalîş; idealiter vroeg in het leven; structureel vergelijkbaar met de christelijke doop. |
Lebenszyklus |
EncIranica Yazidis ii (Initiation); Kreyenbroek 1995 |
A |
| Bisk |
Initiatierite met de eerste haarknip van een kind (één lok blijft behouden); in Turkije/Armenië/Syrië centraal; vergelijkbaar met de islamitische ʿaqîqa op de 7e dag. |
Lebenszyklus |
EncIranica Yazidis ii; Kreyenbroek 1995 |
A |
| Kiras guhertin |
„Het verwisselen van het hemd/gewaad", metafoor van de Êzîdî’s voor de zielsverhuizing (reïncarnatie). |
Religion |
Kreyenbroek 1995, p. 124; Omarkhali 2017 |
A |
| Birayê / Xwişka axiretê |
„Broeder/zuster van het hiernamaals", spiritueel peetschap, levenslange geestelijke band over de kastengrenzen heen. |
Lebenszyklus, Gesellschaftsordnung |
EncIranica Yazidis ii; Kreyenbroek 1995 |
A |
| Sersal / Serê Salê |
„Jaarbegin", êzîdîsch nieuwjaar; gevierd op de eerste woensdag na 14 april; eieren verven als symbool van de oorsprong van het leven; vernieuwing/herleving van de aarde. |
Feste |
Kreyenbroek 1995; Açıkyıldız 2010 |
A |
| Çarşema Sor |
„Rode Woensdag", de nieuwjaarsdag zelf, tevens dag van de schepping; ook Çarşema Serê Nîsanê („Woensdag bij het begin van april"). |
Feste |
Kreyenbroek 1995; EncIranica Yazidis i |
A |
| Rojiyên Êzî / Çile |
Driedaags decembervasten ter ere van Êzî (in de Êzîdî-kalender medio december, kortste dagen), afgesloten met het Êzî-feest op vrijdag. |
Feste, Gebet-Praxis |
Kreyenbroek 1995; EncIranica Yazidis i |
A |
Bronnenblok (Sectie 14: gevestigd Êzîdî-onderzoek)
- Philip G. Kreyenbroek: Yezidism, Its Background, Observances and Textual Tradition. Lewiston: Edwin Mellen Press, 1995., https://www.worldcat.org/oclc/32464087
- Philip G. Kreyenbroek / Khalil Jindy Rashow: God and Sheikh Adi are Perfect, Sacred Poems and Religious Narratives from the Yezidi Tradition. Wiesbaden: Harrassowitz, 2005., https://www.harrassowitz-verlag.de/title_1833.ahtml
- Khanna Omarkhali: The Yezidi Religious Textual Tradition: From Oral to Written. Wiesbaden: Harrassowitz, 2017., https://www.harrassowitz-verlag.de/title_1833.ahtml
- Birgül Açıkyıldız: The Yezidis, The History of a Community, Culture and Religion. London: I.B. Tauris, 2010., https://archive.org/details/yezidishistoryof0000acky
- Eszter Spät: The Yezidis. London: Saqi, 2005; sowie The Sanjak of the Peacock Angel., http://www.personal.ceu.hu/students/09/Eszter_Spat/TheSanjakofthePeacockAngel.htm
- Encyclopaedia Iranica, P. G. Kreyenbroek: Yazidis i. General, https://www.iranicaonline.org/articles/yazidis-i-general-1/ · Yazidis ii. Initiation in Yazidism, https://www.iranicaonline.org/articles/yazidis-ii-initiation-in-yazidism/
- Artur Rodziewicz / Sefik Tagay: „The blessed handful of light: genesis and message of the Yezidi berat", British Journal of Middle Eastern Studies 51/1 (2023)., https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13530194.2022.2108000
- Yezidi Mišûr-Manuskripte: Pîrbarî / Omarkhali, Iranian Studies 53/1–2 (2020)., https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00210862.2019.1669118
Trust-overzicht: Hoeveel lemmas zijn Trust A?
- Trust A (academisch geverifieerd in Fritillaria): ca. 130 lemmas
- Trust B (plausibel vergelijkbaar): ca. 20 lemmas
- Trust A (Sectie 14, gevestigd Êzîdî-onderzoek): 26 verdere lemmas
In totaal: 175+ lemmas.