sprache

Grammaticatabellen

AI-gegenereerde inhoud – niet geverifieerd. Deze vertaling is automatisch gemaakt door een lokaal taalmodel en is nog niet geverifieerd door menselijke experts. Bronverwijzingen en gedetailleerde beweringen kunnen fouten bevatten. Beschouw het als een werkversie. Schakel over naar de Duitse originele versie om de geverifieerde staat te zien.
nl7.289 woorden⏱ ca. 33 min leestijd📚 14 secties🔖 ≥7 bronnenKwaliteit C · niet geverifieerd

8 geverifieerd · Wikimedia Commons · CC-licentie

🖼 Afbeeldingen

Stand: 2026-06-16 Doel: volledige werkwoord-vervoegingstabellen (20 kernwerkwoorden, alle tijden), naamwoordverbuiging, adjectiefvergroting, voornaamwoorden, voor-/achterzetsels, voegwoorden. De taalwetenschappelijke achtergronden behandelt het artikel [Linguistik].

INDELING: WAT DEZE TABELLEN TONEN

De taal van de Êzîdî’s is in haar alledaagse, profane vorm een zuidelijk Kurmancî (Noord-Koerdisch), dus dezelfde grammatica die in de grote standaardgrammatica’s wordt beschreven. De hier gedocumenteerde paradigma’s volgen het Latijnse Hawar-alfabet (Celadet Alî Bedirxan, 1932) en komen morfologisch grotendeels overeen met het systeem dat in Thackston (2006), Bedirxan/Lescot (1970) en Qanatê Kurdo (1957) wordt beschreven. De tabellen zijn descriptief bedoeld: ze geven vormen weer zoals die in de gesproken Êzîdî-variëteit en in het bovenregionale Kurmancî-standaard voorkomen, ze schrijven geen norm voor.

Drie taalhistorische aanwijzingen zijn voor de lezing van belang:

  1. Êzdîkî is geen zelfstandig grammaticasysteem, maar een confessioneel gekleurde spreekwijze binnen het Kurmancî-continuüm. De religieuze woordenschat- en ritueeltaal (Qewl, Beyt) bevat archaïsmen en leengoed, maar de hier behandelde alledaagse grammatica is die van het Kurmancî. De diepere taalwetenschappelijke analyse, klankverandering, dialectgeografie, substraat, verzorgt het artikel [Linguistik]; woordenschat en betekenissen ontsluit het [Glossar]; de schriftgeschiedenis behandelt [Alphabet-Historie].

  2. De Kurmancî-standaard is jong. Pas Bedirxan en Lescot codificeerden in de Grammaire kurde (dialecte kurmandji) (Parijs 1970) een uniforme Latijnschriftelijke norm; sindsdien steunt „Standaard-Kurmancî" op dit regelwerk. Daarvoor en parallel daaraan beschreef de in een Êzîdî-familie geboren linguïst Qanatê Kurdo (Kanat Kurdoev) in zijn Moskouse Grammatika kurdskogo jazyka (kurmandži) (1957) fonetiek en morfologie op wetenschappelijke grondslag. Êzîdî-sprekers waren dus van meet af aan betrokken bij de verschriftelijking van het Koerdisch.

  3. Tabellen ≠ verzonnen vormen. Alle vervoegings- en verbuigingsvormen in dit document blijven onveranderd; de verdieping van deze versie bestaat uitsluitend uit verklarend proza en gedocumenteerde achtergrondparagrafen. Waar Êzîdî-dialectkenmerken worden genoemd, zijn ze als zodanig gemarkeerd en alleen aangevoerd wanneer ze in de vakliteratuur (Omarkhali, Kurdo) gedocumenteerd zijn.

INHOUD

  1. Werkwoordvervoegingen (20 werkwoorden × 8 tijden/wijzen)
  2. Naamwoordverbuiging (voorbeelden m/v/Mv)
  3. Adjectiefvergroting
  4. Voornaamwoordtabellen (Persoonlijk, Bezittelijk, Aanwijzend, Wederkerend, Wederkerig, Vragend)
  5. Voorzetsels + Achterzetsels + Circumposities
  6. Voegwoorden (nevenschikkend + onderschikkend)
  7. Telwoorden (Hoofd-, Rang-, Breuk-, Vermenigvuldigingstelwoorden)
  8. Ontkennings- en modale constructies
  9. Gebiedende-wijs-tabel

1. WERKWOORDVERVOEGINGEN

1.1 Grondbeginsel

De Koerdische werkwoordmorfologie berust, zoals die van alle West-Iraanse talen, op een twee-stam-systeem, dat uiteindelijk teruggaat op de Oud-Iraanse tegenstelling tussen presensstam en voltooid deelwoord. Elk Êzdîkî/Kurmancî-werkwoord beschikt over:

  • Presens-stam (Pres) → vormt presens, conjunctief, futurum, gebiedende wijs
  • Preteritum-stam (Pret) = infinitief minus uitgang (-in / -tin / -an) → vormt alle verleden tijden

Op deze stammen treden gebonden werkwoordvoorvoegsels, die in de gehele vervoeging terugkeren (vgl. Thackston 2006; Wikipedia, Kurdish grammar):

  • di- (indicatief-imperfectief): markeert het presens en het imperfectum aan de presensstam (bv. di-k-im „ik doe").
  • bi- (subjunctief/irrealis): markeert conjunctief, gebiedende wijs en, aan de preteritumstam, de conditionalis (bv. bi-k-im „dat ik doe"). Voor sommige stammen reduceert of assimileert bi-.
  • ê / dê / wê (futurum-/modaalpartikel): treedt enclitisch achter het onderwerp en combineert met de subjunctief (bv. ez-ê bi-k-im „ik zal doen"). Het partikel wê geldt als variant van dê en wordt verkort tot ê, vooral na pronominaal onderwerp.

De persoonsuitgangen verschillen naar stam. Aan de presensstam congrueren ze met het onderwerp; aan de preteritumstam hangt de congruentie af van het werkwoordtype (zie ergativiteit hieronder).

Persoonsuitgangen presens:

Person Endung
1.sg -im / -m
2.sg -î / -y
3.sg -e
1.pl -in
2.pl -in
3.pl -in

Persoonsuitgangen preteritum (intrans.):

Person Endung
1.sg -m
2.sg -yî
3.sg -∅
1.pl -n
2.pl -n
3.pl -n

Bij transitieve werkwoorden in het preteritum: ergatief-constructie (agens obliek naamval, werkwoord congrueert met lijdend voorwerp).

Excurs: Wat „split-ergativiteit" concreet betekent

Kurmancî, en daarmee ook het Êzîdî-alledaagse Koerdisch, is gespleten-ergatief (split-ergative): De zinsbouwconstructie wisselt afhankelijk van de tijd. In het presens richt de taal zich naar het in Europese talen vertrouwde nominatief-accusatief-patroon, in het preteritum van transitieve werkwoorden daarentegen naar het ergatief-patroon (Haig; Atlamaz/Baker; Wikipedia, Kurdish grammar).

Praktisch betekent dat:

  • Presens, transitief: agens staat in de directe (= absolute) naamval, object in de oblieke naamval, het werkwoord congrueert met de agens: Ez kitêbê dixwînim. „Ik lees het boek." (ez dir., kitêbê obl., werkwoord 1.sg = ik)
  • Preteritum, transitief (ergatief): agens staat nu in de oblieke naamval, het object in de directe naamval, en het werkwoord congrueert met het object/patiens, niet meer met de agens: Min ew dîtin. „Ik zag hen (Mv.)." (min obl. = ik, ew dir. = zij, werkwoord dîtin 3.pl, congruent met het object!)

De oblieke voornaamwoorden fungeren in deze constructie dus als ergatief, de directe als absolutief (onderwerp van intransitieve + object van transitieve werkwoorden). Belangrijk is Haigs bevinding: Deze splitsing is een morfologische, geen syntactische ergativiteit, ze betreft alleen naamvalmarkering en werkwoordcongruentie, niet de woordvolgorde; de grondvolgorde blijft SOV. Zoals in alle Iraanse talen is de niet-accusatieve oriëntatie historisch gebonden aan de verledenstam van transitieve werkwoorden. Een uitvoerige typologische indeling biedt het artikel [Linguistik].

Intransitieve werkwoorden (bv. çûn „gaan", hatin „komen", man „blijven") kennen deze splitsing niet: Hier blijft het onderwerp in beide tijden in de directe naamval, en het werkwoord congrueert er doorlopend mee (Ez çûm. „Ik ging.").

1.2 Werkwoord 1: bûn: “zijn / worden”

Infinitief: bûn Presens-stam: -b- / suppletief (zie onder) Preteritum-stam: bû-

Presens (Koppelwerkwoord)

Person Form Übersetzung
1.sg ez im ik ben
2.sg tu yî jij bent
3.sg ew e hij/zij/het is
1.pl em in wij zijn
2.pl hûn in jullie zijn
3.pl ew in zij zijn

Negatief: ne + koppelwerkwoord → ez ne im, tu ne yî, ew ne ye…

Presens (Hoofdwerkwoord “worden”)

Person Form Übersetzung
1.sg ez dibim ik word
2.sg tu dibî jij wordt
3.sg ew dibe hij/zij wordt
1.pl em dibin wij worden
2.pl hûn dibin jullie worden
3.pl ew dibin zij worden

Preteritum

Person Form Übersetzung
1.sg ez bûm ik was
2.sg tu bûyî jij was
3.sg ew bû hij/zij was
1.pl em bûn wij waren
2.pl hûn bûn jullie waren
3.pl ew bûn zij waren

Conjunctief (Subjunctief)

Person Form Übersetzung
1.sg ez bibim dat ik zij
2.sg tu bibî dat jij zij
3.sg ew bibe dat hij zij
1.pl em bibin dat wij zijn
2.pl hûn bibin dat jullie zijn
3.pl ew bibin dat zij zijn

Futurum

Person Form Übersetzung
1.sg ezê bibim ik zal zijn
2.sg tuyê bibî jij zult zijn
3.sg ewê bibe hij zal zijn
1.pl emê bibin wij zullen zijn
2.pl hûnê bibin jullie zullen zijn
3.pl ewê bibin zij zullen zijn

Voltooid tegenwoordige tijd

Person Form Übersetzung
1.sg ez bûme ik ben geweest
2.sg tu bûyî jij bent geweest
3.sg ew bûye hij is geweest
1.pl em bûne wij zijn geweest
2.pl hûn bûne jullie zijn geweest
3.pl ew bûne zij zijn geweest

Voltooid verleden tijd

Person Form Übersetzung
1.sg ez bibûm ik was geweest
2.sg tu bibûyî jij was geweest
3.sg ew bibû hij was geweest
1.pl em bibûn wij waren geweest
2.pl hûn bibûn jullie waren geweest
3.pl ew bibûn zij waren geweest

Conditionalis (Irrealis)

Person Form Übersetzung
1.sg ez bibûma ware ik
2.sg tu bibûyayî ware jij
3.sg ew bibûya ware hij
1.pl em bibûna waren wij
2.pl hûn bibûna waren jullie
3.pl ew bibûna waren zij

Gebiedende wijs

Person Form
2.sg be! / bibe!
2.pl bin! / bibin!

1.3 Werkwoord 2: hebûn: “bestaan / hebben”

Inf.: hebûn | Pres-stam: -heb- | Pret-stam: hebû-

Hoofdgebruik: Bezit-existentie: “X heeft Y” = “ji X-rê Y heye” of “Y-y X heye”. Klassiek Êzdîkî-patroon.

Presens

Person Form Übersetzung
1.sg ez hebûm? (zelden), gewoonlijk: hîm heye (ik besta)
3.sg heye er is / het bestaat
3.pl hene zij bestaan

Preteritum

Person Form Übersetzung
3.sg hebû het was / er was
3.pl hebûn zij bestonden

Bezit-constructie:

  • Kitêbeke min heye.: Ik heb een boek. (lett.: Een boek van-mij bestaat.)
  • Birayekî te hebû.: Jij had een broer.
  • Du keçên me hene.: Wij hebben twee dochters.
  • Av tune. (Negatieve existentie, suppletieve vorm), Er is geen water.
  • Mala wan tunîne.: Zij hebben geen huis.

1.4 Werkwoord 3: kirin: “doen / maken”

Inf.: kirin | Pres-stam: -k- | Pret-stam: kir-

Presens

Person Form Übersetzung
1.sg ez dikim ik maak
2.sg tu dikî jij maakt
3.sg ew dike hij/zij maakt
1.pl em dikin wij maken
2.pl hûn dikin jullie maken
3.pl ew dikin zij maken

Preteritum (ergatief! transitief werkwoord)

Agens (obl.) Patiens (dir.) Verb-Form Übersetzung
min ev/ew (3.sg) kir ik maakte (het)
min ew (3.pl) kirin ik maakte (ze)
te ev (3.sg) kir jij maakte (het)
wî/wê ev (3.sg) kir hij/zij maakte (het)
me ev (3.sg) kir wij maakten (het)
we ev (3.sg) kir jullie maakten (het)
wan ev (3.sg) kir zij maakten (het)

Voorbeelden:

  • Min karê xwe kir.: Ik deed mijn werk. (Agens min-obl, Patiens kar dir.)
  • Wê nan çêkir.: Zij maakte brood.

Conjunctief

Person Form
1.sg ez bikim
2.sg tu bikî
3.sg ew bike
1.pl em bikin
2.pl hûn bikin
3.pl ew bikin

Futurum

Person Form
1.sg ezê bikim
2.sg tuyê bikî
3.sg ewê bike
1.pl emê bikin
2.pl hûnê bikin
3.pl ewê bikin

Voltooid tegenwoordige tijd (ergatief trans.)

Form Übersetzung
min kiriye ik heb (het) gemaakt
min ew kirine ik heb ze gemaakt
te kiriye jij hebt (het) gemaakt
wî/wê kiriye hij/zij heeft (het) gemaakt
me kiriye wij hebben (het) gemaakt

Voltooid verleden tijd

| min kiribû | ik had (het) gemaakt | | wî kiribû | hij had (het) gemaakt |

Conditionalis

Form Übersetzung
min bikira had ik gemaakt
te bikira had jij gemaakt
wî bikira had hij gemaakt

Gebiedende wijs

| 2.sg | bike! (maak!) | | 2.pl | bikin! (maken jullie!) | | Negatief 2.sg | meke! (maak niet!) | | Negatief 2.pl | mekin! (maken jullie niet!) |

1.5 Werkwoord 4: çûn: “gaan”

Inf.: çûn | Pres-stam: -ç- | Pret-stam: çû- | Intransitief!

Presens

Person Form
1.sg ez diçim
2.sg tu diçî
3.sg ew diçe
1.pl em diçin
2.pl hûn diçin
3.pl ew diçin

Preteritum (intrans.)

Person Form
1.sg ez çûm
2.sg tu çûyî
3.sg ew çû
1.pl em çûn
2.pl hûn çûn
3.pl ew çûn

Conjunctief

| 1.sg | ez biçim | | 2.sg | tu biçî | | 3.sg | ew biçe | | 1.pl | em biçin | | 2.pl | hûn biçin| | 3.pl | ew biçin |

Futurum

| 1.sg | ezê biçim | | 2.sg | tuyê biçî | | 3.sg | ewê biçe | | 1.pl | emê biçin | | 2.pl | hûnê biçin| | 3.pl | ewê biçin |

Voltooid tegenwoordige tijd (intrans.)

| 1.sg | ez çûme | ik ben gegaan | | 2.sg | tu çûyî | | | 3.sg | ew çûye | | | 1.pl | em çûne | | | 2.pl | hûn çûne | | | 3.pl | ew çûne | |

Voltooid verleden tijd

| ez çûbûm | ik was gegaan | | ew çûbû | hij was gegaan |

Conditionalis

| ez biçûma | ware ik gegaan / zou ik gaan | | ew biçûya | ware hij gegaan |

Gebiedende wijs

| 2.sg | here! / biçe! | | 2.pl | herin! / biçin! | | Negatief | meçe! / meçin! |

1.6 Werkwoord 5: hatin: “komen”

Inf.: hatin | Pres-stam: gecontraheerd tê- | Pret-stam: hat-

Presens (gecontraheerd)

Person Form
1.sg ez têm
2.sg tu tê(y)î / tu têyî
3.sg ew tê
1.pl em tên
2.pl hûn tên
3.pl ew tên

(Alternatieve volledige vormen: ez dihêm, tu dihêyî, ew dihê…)

Preteritum

| 1.sg | ez hatim | | 2.sg | tu hatî | | 3.sg | ew hat | | 1.pl | em hatin | | 2.pl | hûn hatin | | 3.pl | ew hatin |

Conjunctief

| 1.sg | ez bêm | | 2.sg | tu bê(y)î | | 3.sg | ew bê | | 1.pl | em bên | | 2.pl | hûn bên | | 3.pl | ew bên |

Futurum

| 1.sg | ezê bêm | | 3.sg | ewê bê | | 3.pl | ewê bên |

Voltooid tegenwoordige tijd

| 1.sg | ez hatime | | 3.sg | ew hatiye | | 3.pl | ew hatine |

Voltooid verleden tijd

| ez hatibûm | ik was gekomen |

Conditionalis

| ez bihatama | ware ik gekomen |

Gebiedende wijs

| 2.sg | were! (kom!) | 2.pl | werin! | | Negatief 2.sg | meye! / neyê! | 2.pl | meyin! |

1.7 Werkwoord 6: dîtin: “zien”

Inf.: dîtin | Pres-stam: -bîn- | Pret-stam: dît- | Transitief!

Presens

| 1.sg | ez dibînim | | 2.sg | tu dibînî | | 3.sg | ew dibîne | | 1.pl | em dibînin | | 2.pl | hûn dibînin| | 3.pl | ew dibînin |

Preteritum (ergatief!)

Agens-obl Verb Bedeutung
min dît (3.sg-Pat) ik zag (het)
min dîtin (3.pl-Pat) ik zag (hen/die)
te dît jij zag
wî dît hij zag
wê dît zij zag
me dîtin wij zagen
we dîtin jullie zagen
wan dîtin zij zagen

Voorbeelden:

  • Min ew dît.: Ik zag hem/haar (3.sg.).
  • Wê ez dîtim.: Zij zag mij. (Werkwoord congrueert met ik-1sg!)
  • Wan em dîtin.: Zij zagen ons.

Conjunctief

| 1.sg | ez bibînim | | 2.sg | tu bibînî | | 3.sg | ew bibîne | | 1.pl | em bibînin | | 2.pl | hûn bibînin| | 3.pl | ew bibînin |

Futurum

| 1.sg | ezê bibînim | | 3.sg | ewê bibîne |

Voltooid tegenwoordige tijd (trans. ergatief)

| min dîtiye | ik heb (het) gezien | | min ew dîtine | ik heb ze gezien |

Voltooid verleden tijd

| min dîtibû | ik had gezien |

Conditionalis

| min bidîta | had ik gezien |

Gebiedende wijs

| 2.sg | bibîne! | 2.pl | bibînin! |

1.8 Werkwoord 7: gotin: “zeggen”

Inf.: gotin | Pres-stam: -bêj- | Pret-stam: got- | Transitief!

Presens

| 1.sg | ez dibêjim | | 2.sg | tu dibêjî | | 3.sg | ew dibêje | | 1.pl | em dibêjin | | 2.pl | hûn dibêjin| | 3.pl | ew dibêjin |

Preteritum (ergatief)

| min got | ik zei (het) | | te got | jij zei | | wî/wê got | hij/zij zei | | me got | wij zeiden | | we got | jullie zeiden | | wan got | zij zeiden |

Conjunctief

| 1.sg | ez bibêjim | | 3.sg | ew bibêje |

Futurum

| 1.sg | ezê bibêjim |

Voltooid tegenwoordige tijd

| min gotiye | ik heb gezegd |

Voltooid verleden tijd

| min gotibû | ik had gezegd |

Conditionalis

| min bigota | had ik gezegd |

Gebiedende wijs

| 2.sg | bibêje! | 2.pl | bibêjin! |

1.9 Werkwoord 8: xwarin: “eten”

Inf.: xwarin | Pres-stam: -xw- | Pret-stam: xwar- | Transitief!

Presens

| 1.sg | ez dixwim | | 2.sg | tu dixwî | | 3.sg | ew dixwe | | 1.pl | em dixwin | | 2.pl | hûn dixwin| | 3.pl | ew dixwin |

Preteritum (ergatief)

| min xwar | ik at | | te xwar | jij at | | wî/wê xwar | hij/zij at | | me xwar | wij aten | | wan xwar | zij aten |

Conjunctief

| 1.sg | ez bixwim | | 3.sg | ew bixwe |

Futurum

| 1.sg | ezê bixwim |

Voltooid tegenwoordige tijd

| min xwariye | ik heb gegeten |

Voltooid verleden tijd

| min xwaribû | ik had gegeten |

Conditionalis

| min bixwara | had ik gegeten |

Gebiedende wijs

| 2.sg | bixwe! | 2.pl | bixwin! |

1.10 Werkwoord 9: vexwarin: “drinken”

Inf.: vexwarin | Pres-stam: -vexw- | Pret-stam: vexwar- | Transitief!

Presens

| 1.sg | ez vedixwim | | 2.sg | tu vedixwî | | 3.sg | ew vedixwe | | 1.pl | em vedixwin | | 2.pl | hûn vedixwin| | 3.pl | ew vedixwin |

Preteritum (ergatief)

| min vexwar | ik dronk | | wê vexwar | zij dronk |

Conjunctief

| 1.sg | ez vexwim |

Futurum

| 1.sg | ezê vexwim |

Voltooid tegenwoordige tijd

| min vexwariye | ik heb gedronken |

Gebiedende wijs

| 2.sg | vexwe! | 2.pl | vexwin! |

1.11 Werkwoord 10: dan: “geven”

Inf.: dan | Pres-stam: -d- | Pret-stam: da- | Transitief!

Presens

| 1.sg | ez didim | | 2.sg | tu didî | | 3.sg | ew dide | | 1.pl | em didin | | 2.pl | hûn didin| | 3.pl | ew didin |

Preteritum (ergatief)

| min da | ik gaf | | te da | jij gaf | | wî/wê da | hij/zij gaf | | me da | wij gaven | | wan da | zij gaven |

Conjunctief

| 1.sg | ez bidim | | 3.sg | ew bide |

Futurum

| 1.sg | ezê bidim |

Voltooid tegenwoordige tijd

| min daye | ik heb gegeven |

Voltooid verleden tijd

| min dabû | ik had gegeven |

Conditionalis

| min bida | gaf ik |

Gebiedende wijs

| 2.sg | bide! | 2.pl | bidin! |

1.12 Werkwoord 11: birin: “dragen / wegdragen”

Inf.: birin | Pres-stam: -b- (suppletief, gelijk aan bûn, context beslist!) | Pret-stam: bir- | Transitief!

In de praktijk heeft birin de pres-stam -b- met dibe (3.sg.) en de pret-stam bir-.

Presens

| 1.sg | ez dibim | | 2.sg | tu dibî | | 3.sg | ew dibe | | 1.pl | em dibin | | 2.pl | hûn dibin| | 3.pl | ew dibin |

(Let op: homofoon met presens van “worden/zijn”-hoofdwerkwoord! Gedisambigueerd door object-complement.)

Preteritum (ergatief)

| min bir | ik droeg | | te bir | jij droeg | | wî/wê bir | hij/zij droeg | | wan bir | zij droegen |

Conjunctief

| 1.sg | ez bibim |

Gebiedende wijs

| 2.sg | bibe! | 2.pl | bibin! |

1.13 Werkwoord 12: anîn: “brengen”

Inf.: anîn | Pres-stam: -în- / -tîn- | Pret-stam: anî- | Transitief!

Presens

| 1.sg | ez tînim | | 2.sg | tu tînî | | 3.sg | ew tîne | | 1.pl | em tînin | | 2.pl | hûn tînin| | 3.pl | ew tînin |

Preteritum (ergatief)

| min anî | ik bracht | | wê anî | zij bracht |

Conjunctief

| 1.sg | ez bînim |

Gebiedende wijs

| 2.sg | bîne! | 2.pl | bînin! |

1.14 Werkwoord 13: zanîn: “weten”

Inf.: zanîn | Pres-stam: -zan- | Pret-stam: zanî- | Transitief!

Presens

| 1.sg | ez dizanim | | 2.sg | tu dizanî | | 3.sg | ew dizane | | 1.pl | em dizanin | | 2.pl | hûn dizanin| | 3.pl | ew dizanin |

Preteritum (ergatief)

| min zanî | ik wist | | wî zanî | hij wist |

Conjunctief

| 1.sg | ez bizanim |

Gebiedende wijs (zelden, want statief)

| 2.sg | bizane! | 2.pl | bizanin! |

1.15 Werkwoord 14: karîn: “kunnen”

Inf.: karîn | Pres-stam: -kar- | Pret-stam: karî- | Modaal werkwoord, complement = conjunctief

Presens

| 1.sg | ez dikarim biçim | ik kan gaan | | 2.sg | tu dikarî biçî | jij kunt gaan | | 3.sg | ew dikare biçe | hij/zij kan gaan | | 1.pl | em dikarin biçin | wij kunnen gaan | | 2.pl | hûn dikarin biçin| jullie kunnen gaan | | 3.pl | ew dikarin biçin | zij kunnen gaan |

Preteritum

| min karî biçûma | ik kon gaan (contrafeitelijk) |

Voltooid tegenwoordige tijd

| min karîye biçim | ik heb kunnen gaan |

1.16 Werkwoord 15: xwastin: “willen / wensen”

Inf.: xwastin | Pres-stam: -xwaz- | Pret-stam: xwast- | Transitief!

Presens

| 1.sg | ez dixwazim | | 2.sg | tu dixwazî | | 3.sg | ew dixwaze | | 1.pl | em dixwazin | | 2.pl | hûn dixwazin| | 3.pl | ew dixwazin |

Preteritum (ergatief)

| min xwast | ik wilde | | wê xwast | zij wilde |

Conjunctief

| 1.sg | ez bixwazim |

Modale constructie

  • Ez dixwazim ku tu werî.: Ik wil dat jij komt.
  • Min dixwest ez biçim.: Ik wilde dat ik ga / Ik wilde gaan.

Gebiedende wijs

| 2.sg | bixwaze! | 2.pl | bixwazin! |

1.17 Werkwoord 16: mayîn / man: “blijven”

Inf.: mayîn / man | Pres-stam: -mîn- | Pret-stam: ma- | Intransitief!

Presens

| 1.sg | ez dimînim | | 2.sg | tu dimînî | | 3.sg | ew dimîne | | 1.pl | em dimînin | | 2.pl | hûn dimînin| | 3.pl | ew dimînin |

Preteritum (intrans.)

| 1.sg | ez mam | | 2.sg | tu mayî | | 3.sg | ew ma | | 1.pl | em man | | 2.pl | hûn man | | 3.pl | ew man |

Conjunctief

| 1.sg | ez bimînim |

Gebiedende wijs

| 2.sg | bimîne! | 2.pl | bimînin! |

1.18 Werkwoord 17: firotin: “verkopen”

Inf.: firotin | Pres-stam: -firoş- | Pret-stam: firot- | Transitief!

Presens

| 1.sg | ez difiroşim | | 2.sg | tu difiroşî | | 3.sg | ew difiroşe | | 1.pl | em difiroşin | | 2.pl | hûn difiroşin| | 3.pl | ew difiroşin |

Preteritum (ergatief)

| min firot | ik verkocht | | wê firot | zij verkocht |

Conjunctief

| 1.sg | ez bifiroşim |

Gebiedende wijs

| 2.sg | bifiroşe! | 2.pl | bifiroşin! |

1.19 Werkwoord 18: kirîn: “kopen”

Inf.: kirîn | Pres-stam: -kir- (zelden -kirr-) | Pret-stam: kirî- | Transitief!

Presens

| 1.sg | ez dikirim | | 2.sg | tu dikirî | | 3.sg | ew dikire | | 1.pl | em dikirin | | 2.pl | hûn dikirin| | 3.pl | ew dikirin |

Preteritum (ergatief)

| min kirî | ik kocht (3.sg-Pat.) | | min kirîn | ik kocht (3.pl-Pat.) | | wê kirî | zij kocht |

Conjunctief

| 1.sg | ez bikirim |

Gebiedende wijs

| 2.sg | bikire! | 2.pl | bikirin! |

1.20 Werkwoord 19: gerîn: “zoeken / rondlopen”

Inf.: gerîn | Pres-stam: -ger- | Pret-stam: gerî- | Trans./Intrans. naargelang betekenis!

Presens

| 1.sg | ez digerim | | 2.sg | tu digerî | | 3.sg | ew digere | | 1.pl | em digerin | | 2.pl | hûn digerin| | 3.pl | ew digerin |

Preteritum (vaak intrans.)

| 1.sg | ez gerîyam | | 2.sg | tu gerîyayî| | 3.sg | ew gerîya | | 1.pl | em gerîyan | | 3.pl | ew gerîyan |

Conjunctief

| 1.sg | ez bigerim |

Gebiedende wijs

| 2.sg | bigere! | 2.pl | bigerin! |

1.21 Werkwoord 20: xwendin: “lezen / studeren”

Inf.: xwendin | Pres-stam: -xwîn- | Pret-stam: xwend- | Transitief!

Presens

| 1.sg | ez dixwînim | | 2.sg | tu dixwînî | | 3.sg | ew dixwîne | | 1.pl | em dixwînin | | 2.pl | hûn dixwînin| | 3.pl | ew dixwînin |

Preteritum (ergatief)

| min xwend | ik las / ik studeerde | | te xwend | jij las | | wî xwend | hij las | | wan xwend | zij lazen |

Conjunctief

| 1.sg | ez bixwînim |

Futurum

| 1.sg | ezê bixwînim |

Voltooid tegenwoordige tijd

| min xwendiye | ik heb gelezen |

Voltooid verleden tijd

| min xwendibû | ik had gelezen |

Conditionalis

| min bixwenda | had ik gelezen |

Gebiedende wijs

| 2.sg | bixwîne! | 2.pl | bixwînin! |

2. NAAMWOORDVERBUIGING (Volledige paradigma’s)

2.0 Het naamval- en geslachtssysteem in overzicht

Voordat de afzonderlijke paradigma’s volgen, loont het totaalbeeld de moeite. Het kurmancî-naamwoord verbuigt naar vier naamvallen (Thackston 2006; Wikipedia, Kurdish grammar):

  1. Direct / Nominatief (Absolutief): de uitgangsloze grondvorm. Ze markeert het onderwerp in het presens, het onderwerp van intransitieve werkwoorden in elke tijd en het object van transitieve verleden-(ergatief-)zinnen.
  2. Obliek: gemarkeerd door -î (mask. ev.), -ê (fem. ev.) en -an (meervoud). Ze staat na voorzetsels, bij het object in het presens en bij de agens van transitieve verledenzinnen (ergatief).
  3. Construct / Izafe (Ezafe): een verbindingspartikel die de op het hoofdnaamwoord volgende bepalingen (adjectieven, bezitters, voorzetselgroepen) aanhecht. Ze congrueert in geslacht en getal: -ê (mask. ev.), -a (fem. ev.), -ên (meervoud). Deze waarden zijn in de tabellen hieronder consequent ingevoerd.
  4. Vocatief: de aanspreekvorm: -o (mask. ev.), -ê (fem. ev.), -no (meervoud).

Geslacht: Kurmancî kent twee grammaticale geslachten, mannelijk en vrouwelijk, die niet aan de woordvorm af te lezen zijn, maar lexicaal vastliggen en zich vooral in de Izafe- en obliek-markering tonen. Het geslacht moet daarom bij het leren van elk substantief mee-onthouden worden, de zekerste indicator is de Izafe-uitgang (mêr-ê mask. vs. jin-a fem.). In delen van het zuidelijke, door Êzîdî’s gesproken Kurmancî is de geslachtsdistinctie deels afgezwakt; zulke tendensen behandelt het artikel [Linguistik].

Bepaaldheid: Er is geen bepaald lidwoord; bepaaldheid blijkt uit de context en de naamvalmarkering. Onbepaaldheid wordt uitgedrukt door het achtervoegsel -ek (ev.) resp. -in (mv.) (mêr-ek „een man"). De Izafe-klinker voor een bepaling verschijnt bij onbepaalde woorden in gereduceerde vorm (mask. onbep. -ekî, fem. onbep. -eke), zoals de voorbeeldzinnen tonen.

In de volgende paradigma’s zijn per substantief de directe, oblieke, Izafe-, indefiniete en vocatiefvormen voor enkelvoud en meervoud opgegeven. De voorbeeldzinnen illustreren welke vorm in welke zinspositie staat, vooral de wisseling tussen presens (object obliek) en ergatief-preteritum (object direct).

2.1 Mannelijk substantief: mêr “man”

Form Singular Plural
direkt mêr mêr
oblique mêrî mêran
Izafe direkt mêrê… mêrên…
Izafe oblique mêrê… mêrên…
Indefinit mêrek mêrin
Vokativ mêro! mêrno!
Possessivbasis -ê min -ên min

Voorbeeldzinnen:

  • Mêr hat.: De man kwam. (dir.)
  • Min mêr dît.: Ik zag de man. (Patiens dir., trans. Prét.)
  • Ez mêrî dibînim.: Ik zie de man. (Patiens obl., Pres.)
  • Mêrê min hat.: Mijn man kwam.
  • Mêrekî baş hat.: Een goede man kwam.
  • Ez bi mêran re diçim.: Ik ga met de mannen. (obl. mv. na bi…re)

2.2 Vrouwelijk substantief: jin “vrouw”

Form Singular Plural
direkt jin jin
oblique jinê jinan
Izafe direkt jina… jinên…
Izafe oblique jina… jinên…
Indefinit jinek jinin
Vokativ jinê! jinino!

Voorbeeldzinnen:

  • Jin hat.: De vrouw kwam.
  • Min jin dît.: Ik zag de vrouw.
  • Ez jinê dibînim.: Ik zie de vrouw.
  • Jina min hat.: Mijn vrouw kwam.

2.3 Mannelijk substantief met meervoudsvorm: kur “zoon”

Form Singular Plural
direkt kur kur
oblique kurî kuran
Izafe direkt kurê… kurên…
Indefinit kurek kurin
Vokativ kuro! kurno!

2.4 Vrouwelijk substantief met klankverandering: keç “dochter/meisje”

Form Singular Plural
direkt keç keç
oblique keçê keçan
Izafe keça… keçên…
Indefinit keçek keçin
Vokativ keçê! keçino!

2.5 Substantief met medeklinker-uitgang: dest “hand” (v)

Form Singular Plural
direkt dest dest
oblique destê destan
Izafe desta… destên…
Indefinit destek destin

2.6 Substantief met klinker-uitgang: ba “wind” (m)

Form Singular Plural
direkt ba ba
oblique bayî bayan
Izafe bayê… bayên…
Indefinit bayek bayin

2.7 Samenstellingen / Uitgebreide stammen

  • Gecombineerd met adjectief: mêrê baş (goede man), Izafe-verbinding
  • Met bezit: mêrê min (mijn man)
  • Genitiefverbinding: mêrê jinê (de man van de vrouw)

3. ADJECTIEFVERGROTING

Het adjectief staat in Kurmancî achteraan en is via de Izafe-partikel aan het betrekkingsnaamwoord gebonden (mêr-ê baş „goede man", lett. „man-de goed"). Het congrueert daarbij niet zelf in geslacht/getal, die informatie draagt alleen de Izafe-klinker ervoor. De vergroting is morfologisch denkbaar eenvoudig en volkomen regelmatig: comparatief door het achtervoegsel -tir, superlatief analytisch door het voorgeplaatste partikel herî of synthetisch door -tirîn (Thackston 2006). Suppletieve vergrotingen zijn, anders dan in het Duits, vrijwel afwezig (zie 3.4). De vergelijkingsgrootheid wordt met het voorzetsel ji „van/dan" aangesloten.

3.1 Positief

Adjectief staat na het naamwoord, verbonden door Izafe:

  • mêrê baş: goede man
  • jina rind: mooie vrouw
  • kitêba nû: nieuw boek

3.2 Comparatief

Vorming: Adjectief + -tir (zeer regelmatig!)

Positiv Komparativ Bedeutung
baş baştir beter
mezin mezintir groter
piçûk piçûktir kleiner
dirêj dirêjtir langer
kurt kurttir korter
nû nûtir nieuwer
kevn kevntir ouder (dingen)
ciwan ciwantir jonger
rind rindtir mooier
xirab xirabtir slechter
dewlemend dewlemendtir rijker
feqîr feqîrtir armer
hêsan hêsantir makkelijker
zehmet zehmettir moeilijker
dûr dûrtir verder
nêzîk nêzîktir dichterbij
germ germtir warmer
sar sartir kouder

Vergelijkingspartikel: ji (van/dan)

  • Ev kitêb ji ya min mezintir e.: Dit boek is groter dan het mijne.
  • Ew ji min ciwantir e.: Zij is jonger dan ik.

3.3 Superlatief

Vorming: herî / ji hemûyan + Adjectief OF Adjectief + -tirîn

Positiv Superlativ Variante 1 Superlativ Variante 2
baş herî baş baştirîn
mezin herî mezin mezintirîn
piçûk herî piçûk piçûktirîn
rind herî rind rindtirîn
dirêj herî dirêj dirêjtirîn
dewlemend herî dewlemend dewlemendtirîn
ciwan herî ciwan ciwantirîn
nû herî nû nûtirîn

Voorbeelden:

  • Ev mala herî mezin e.: Dit is het grootste huis.
  • Baştirîn xwarin a wî ye.: Zijn eten is het beste.

3.4 Suppletieve vergroting (zeer zelden)

Positiv Komparativ Superlativ Bedeutung
baş çêtir herî çê / çêtirîn goed – beter – best (oud./poët.)
xirab xirabtir / xêrab herî xirab slecht

çêtir en baştir zijn synoniem te gebruiken, maar çêtir is conservatiever.

3.5 Graadbijwoorden

Partikel Bedeutung Beispiel
pir / gelek zeer pir baş (zeer goed)
zehf zeer (Sinjar) zehf rind
hîn nog hîn baştir
qet helemaal niet qet ne baş
hinekî een beetje hinekî sar
baş goed, zeer baş mezin
zêde te veel zêde germ

4. VOORNAAMWOORDTABELLEN

De persoonlijke voornaamwoorden weerspiegelen het hierboven beschreven naamvalsysteem onmiddellijk: Elk voornaamwoord heeft een directe en een oblieke vorm. Het verschil is geen stijlmiddel, maar grammaticaal verplicht, en het is de sleutel tot het begrip van de ergatief-constructie: In ez (dir.) „ik" tegenover min (obl.) „mij/mij" ligt precies de vorm die in het transitieve preteritum als agens („ergatief") verschijnt. Wie Min ew dît „Ik zag hem" zegt, gebruikt dus niet per ongeluk „mij", maar de correcte oblieke agens-vorm. Bezit wordt uitgedrukt door oblieke voornaamwoorden in Izafe-aanhechting (mala min „mijn huis", lett. „huis-het van-mij"). De enclitische korte vormen (kolom „Cliticum") treden op in snelle spraak en in vaste uitdrukkingen.

4.1 Persoonlijke voornaamwoorden (Volledig overzicht)

Person direkt oblique Klitikum (verkürzt) Possessiv (mit Izafe)
1.sg ez min -m / -im -a min / -ê min
2.sg tu te -t / -et -a te / -ê te
3.sg m ew wî (selten -e/-i) -a wî / -ê wî
3.sg f ew wê -a wê / -ê wê
1.pl em me -man / -man -a me / -ê me
2.pl hûn / hun / hûng we -tan -a we / -ê we
3.pl ew wan -yan -a wan / -ê wan

4.2 Wederkerend voornaamwoord

  • xwe: invariant voor alle personen + alle getallen
  • Ez xwe dibînim.: Ik zie mezelf.
  • Wî xwe şuşt.: Hij waste zich.
  • Em xwe dixwînin.: Wij vormen onszelf.

4.3 Wederkerig voornaamwoord

  • hev / hevdu: elkaar, elkaar wederzijds
  • Em hev dibînin.: Wij zien elkaar.
  • Em ji hev hez dikin.: Wij houden van elkaar (wederzijds).
  • Em digel hev in.: Wij zijn bij elkaar.

4.4 Aanwijzend voornaamwoord

Form direkt oblique m oblique f oblique pl Bedeutung
Nah (Adj.) ev vî vê van deze/deze/dit
Fern (Adj.) ew wî wê wan die/die/dat
Nah (subst.) eva (m)/evê (f) , , evna dit hier
Fern (subst.) ewa (m)/ewê (f) , , ewna dat daar

Voorbeelden:

  • Ev mêr birayê min e.: Deze man is mijn broer.
  • Min vî mêrî dît.: Ik zag deze man.
  • Vê jinê tu dîtî?: Heb jij deze vrouw gezien?
  • Van xwarinan amade kir.: Zij bereidde deze gerechten.

4.5 Bezittelijk voornaamwoord (zelfstandig: “het mijne, het jouwe…”)

Person Form (m.sg) Form (f.sg) Form (pl)
1.sg yê min ya min yên min
2.sg yê te ya te yên te
3.sg m yê wî ya wî yên wî
3.sg f yê wê ya wê yên wê
1.pl yê me ya me yên me
2.pl yê we ya we yên we
3.pl yê wan ya wan yên wan

Voorbeelden:

  • Ev kitêb ya min e.: Dit boek is het mijne.
  • Maşîn a wan e.: De auto is de hunne.
  • Yên te li wir in.: De jouwe zijn daar.

4.6 Vragend voornaamwoord (volledig)

Hawar IPA Bedeutung Beispiel
kî /kiː/ wie (dir.) Kî hat?, Wie kwam?
kê /keː/ wiens / wie (obl.) Mala kê ye?, Wiens huis?
çi /tʃi/ wat Çi dikî?, Wat doe je?
çend /tʃɛnd/ hoeveel Çend mêr?, Hoeveel mannen?
çawa /tʃɑwɑ/ hoe (wijze) Çawa yî?, Hoe gaat het?
kengî /kɛŋɡiː/ wanneer Kengî tê?, Wanneer kom je?
kû / ku /kuː/ /ku/ waar / waarheen Kû ye?, Waar is (het)?
çima /tʃimɑ/ waarom Çima nehat?, Waarom kwam (hij) niet?
kîjan /kiːʒɑn/ welke Kîjan kitêb?, Welk boek?
çiqas /tʃiqɑs/ hoezeer Çiqas baş!, Wat goed!
ji bo çi /ʒi bo tʃi/ waarvoor / waartoe Ji bo çi?, Waarvoor?

4.7 Onbepaalde voornaamwoorden

Hawar Bedeutung
kes iemand / niemand (context)
kesek iemand
tu kes niemand
tişt iets / zaak
tiştek iets
tu tişt niets
her tişt alles
hemû allen
hin / hinek enkele / sommige
pir / gelek veel
hindik weinig
yek één / eentje
din / dîtir andere(n)
heman dezelfde
her elk
her kes iedereen

5. VOORZETSELS + ACHTERZETSELS + CIRCUMPOSITIES

Een typologische eigenheid die Kurmancî met andere Iraanse talen deelt, is de rijkdom aan circumposities: Het betrekkingswoord wordt tegelijk vooraan door een voorzetsel (di, ji, bi, li) en achteraan door een achterzetsel (-de, -re, -ve) ingelijst, bijvoorbeeld di malê de „in het huis", bi te re „met jou". Zuivere, op zichzelf staande achterzetsels zijn in het moderne gebruik zeldzaam geworden; het normale geval is de omklemming. Alle complementen van een voor- of circumpositie staan in de oblieke naamval (vandaar mal → malê). Vaak versmelten voorzetsel en voornaamwoord tot enclitische korte vormen (ji wî → jê „van hem", bi wî → pê „met hem", di wî de → tê „in hem"), zoals paragraaf 5.4 toont.

5.1 Zuivere voorzetsels

Hawar Bedeutung Beispiel
bi met, door bi tirimbêlê (met de auto)
ji van, uit ji malê (uit het huis)
li aan, op, in li mal (thuis)
di in (met Postp.) di mal de (in het huis)
bo voor, naar bo te (voor jou)
wek / wekî zoals wek bira (zoals een broer)
heta / heya tot heta sibehê (tot morgen)
ber voor, tegenover ber mal (voor het huis)
pişt achter pişt mal (achter het huis)
ser op, over ser maseyê (op de tafel)
binî / bin onder bin maseyê (onder de tafel)
nav tussen, in nav me (tussen ons)
dor om, rondom dor mal (rond het huis)
gel / digel met, bij digel min (met mij)
nêzîkî dichtbij nêzîkî malê (dicht bij het huis)
dijî tegen dijî dijminan (tegen de vijanden)
li ser over (thema) li ser dîrokê (over de geschiedenis)
li hember tegenover li hember mal (tegenover het huis)
li gor volgens li gor min (naar mijn mening)

5.2 Zuivere achterzetsels

Hawar Bedeutung Beispiel
-de in (locatief) mal-de (in het huis, archaïsch)
-ra met / naar (comitatief) bi te re (met jou)
-ve heen, naar bi malê ve (naar het huis toe)

In het moderne Êzdîkî zijn zuivere achterzetsels zeldzaam, meestal circumposities (zie onder).

5.3 Circumposities (frequentste type!)

Zirkumposition Bedeutung Beispiel
di … de in (locatief) di malê de, in het huis
di … re door di derî re, door de deur
ji … re voor, aan, naar (datief) ji min re, voor mij, mij
ji … ve sinds, uit ji sibehê ve, sinds de ochtend
ji … derve buiten ji bajêr derve, buiten de stad
bi … re met (comitatief) bi te re, met jou
bi … ve aan iets bevestigd bi dîwarî ve, aan de muur
li … bal bij li bal min, bij mij
li ser … de op iets li ser maseyê de, op de tafel
li … rast tegenover li mal rast, tegenover het huis
heta … de tot aan heta malê de, tot aan het huis
ji ber … de vanwege ji ber barana de, vanwege de regen
ji bo … de vanwege, voor ji bo te de, om jouwentwil

5.4 Achterzetsel-versmelting met persoonlijke voornaamwoorden

Persoonlijk voornaamwoord + achterzetsel worden vaak versmolten:

Zirkumposition + Pron. Verschmelzung Bedeutung
bi min re (selten verschmolzen) pê min re? met mij
ji min re jimre voor mij
bi wî re pê re met hem
ji wî re jêr (klitisch) voor hem
li wî lê (auf ihn) op hem
jê (aus ji wî/wê verschmolzen) van hem/haar
pê (aus bi wî/wê) met hem/haar
tê (aus di wî/wê de) in hem/haar

6. VOEGWOORDEN

6.1 Nevenschikkende voegwoorden

Hawar Bedeutung Beispiel
û en Ez û tu, ik en jij
an of Çay an qehwe?, Thee of koffie?
an na of niet Tu tê an na?, Kom je of niet?
lê maar Ez tê, lê dereng, Ik kom, maar laat
belê / lê belê maar, echter belê, ev rast e, maar dat is juist
ne … ne noch … noch Ne ez ne tu, Noch ik noch jij
hem … hem zowel … als ook hem ez hem tu, zowel ik als jij
ji ber wê yekê daarom Ji ber wê yekê min nekir, Daarom deed ik het niet
lewra want, omdat Ez naçim lewra baran tê, Ik ga niet, want het regent
loma daarom loma neyê, kom daarom niet

6.2 Onderschikkende voegwoorden

Temporeel

Hawar Bedeutung
dema (ku) / dema toen / wanneer
gava (ku) toen / wanneer (tijd.)
heta (ku) tot
piştî ku nadat
berî ku voordat
ji wê demê ve sindsdien
her dem ku telkens wanneer
hingî ku zodra

Causaal

| ji ber ku | omdat | | lewra ku | want | | ji bo ku | opdat / omdat |

Conditioneel

| eger / heger / ger | als / indien | | heke | als (conj.) | | bila / bira | zodat (wensend) |

Concessief

| her çend (ku) | hoewel | | bi qasî ku | zoveel als |

Finaal

| ji bo ku | opdat | | da ku | opdat | | ku | dat (universeel) |

Complementatief

| ku | dat | | ka | of | | gelo | of (vraag-comp.) |

Modaal

| çawa ku | zoals | | wek ku | alsof | | mîna ku | alsof |

6.3 Voorbeeldzinnen (voegwoorden in context)

  • Ez dixwazim ku tu werî.: Ik wil dat jij komt.
  • Eger baran nebare, ez ê biçim.: Als het niet regent, zal ik gaan.
  • Ji ber ku ez nexweş bûm, neçûm.: Omdat ik ziek was, ging ik niet.
  • Berî ku tu werî, ez ê amade bim.: Voordat jij komt, zal ik klaar zijn.
  • Her çend ku ew ciwan e, jî ew aqilmend e.: Hoewel hij jong is, is hij verstandig.
  • Tu wek ku xemgîn î.: Jij bent als ware (= lijkt) verdrietig.

7. TELWOORDEN

7.1 Hoofdtelwoorden 0-100

Zahl Hawar
0 sifir / nul
1 yek
2 du / didu
3 sê / sisê
4 çar
5 pênc
6 şeş
7 heft
8 heşt
9 neh
10 deh
11 yanzdeh
12 duwazdeh
13 sêzdeh
14 çardeh
15 pazdeh
16 şanzdeh
17 hivdeh
18 hijdeh
19 nozdeh
20 bîst
21 bîst û yek
30 sî
40 çil
50 pêncî
60 şêst
70 heftê
80 heştê
90 nod / nehwêd
100 sed
200 du sed
1000 hezar
10.000 deh hezar
100.000 sed hezar
1.000.000 milyon

7.2 Rangtelwoorden

Vorming: Hoofdtelwoord + -em (of -yem na klinker)

Zahl Ordinal
1 yekem
2 duyem
3 sêyem
4 çarem
5 pêncem
6 şeşem
7 heftem
8 heştem
9 nehem
10 dehem
20 bîstem
100 sedem

7.3 Breuktelwoorden

Form Bedeutung
nîv half
nîvek een helft
çarîk / çarek een kwart
sêyek een derde
dehyek een tiende
sedik een honderdste

7.4 Vermenigvuldigend / Distributief

Form Bedeutung
carekê / carek eenmaal
du caran tweemaal
sê caran driemaal
pir caran vaak
her car elke keer
yek bi yek afzonderlijk
du bi du per paar

8. ONTKENNING + MODALE CONSTRUCTIES

De ontkenning is in het Kurmancî stam- en wijze-afhankelijk: Verschillende voorvoegsels markeren de ontkenning naargelang er een presens-indicatief, een gebiedende wijs, een conjunctief of het koppelwerkwoord wordt ontkend (Thackston 2006; Wikipedia, Kurdish grammar). Het presens neemt na- (voor medeklinker) resp. ni- (voor klinker: ni-zanim „ik weet niet"); gebiedende wijs en conjunctief nemen ne- of het oudere me- (me-ke! „maak niet!“); het koppelwerkwoord en het preteritum nemen ne- (ez ne im „ik ben niet”). Daarnaast bestaat de suppletieve negatieve existentie tune/tunîne „er is niet" als tegenhanger van heye/hene „er is". Modaliteit wordt meestal analytisch uitgedrukt: een modale uitdrukking (divê „men moet", dikare „kan", pêwîst e „is nodig") regeert een complementzin met conjunctief, de ontkende modaliteit verschijnt dan ofwel aan het modale woord ofwel aan het afhankelijke werkwoord (paragraaf 8.3).

8.1 Ontkenningspartikels

Marker Verwendung Beispiel
na- Präsens-Verb ez naçim (ik ga niet)
ni- Präsens-Verb (vor Vokal) ez nizanim (ik weet niet)
ne- Imperativ, Konj., Prät., Kopula neke! (maak niet!) / ez ne im (ik ben niet)
me- Imperativ Negativ Alt meke! (maak niet!)
tu absoluut “geen” tu kes (niemand), tu tişt (niets)
qet helemaal niet qet ne baş (helemaal niet goed)
tune / tunîne niet-existentie av tune (er is geen water)

8.2 Modale werkwoorden met complementzin

Modalverb Konstruktion Beispiel
divê divê + Subj. + Konj. divê ez biçim, ik moet gaan
dikare (Subj.) + dikare + Konj. tu dikarî werî, jij kunt komen
dixwaze (Subj.) + dixwaze + Konj. ez dixwazim biçim, ik wil gaan
pêwîst e pêwîst e ku + Subj. + Konj. pêwîst e ku tu werî, het is nodig dat…
lazim e lazim e + Subj. + Konj. lazim e ez biçim
dibe ku dibe ku + Subj. + Konj. dibe ku baran bibare, het kan regenen
şixulî ye şixulî ye ku + … (modern, “men is ermee bezig dat…” )
hêvîya min ew e ku hêvîya min ew e ku + Subj. + Konj. hêvîya min ew e ku tu baş î, ik hoop dat jij goed bent

8.3 Modale ontkenning

  • Divê ez neçim.: Ik mag niet gaan.
  • Ez nikarim biçim.: Ik kan niet gaan.
  • Ez naxwazim biçim.: Ik wil niet gaan.
  • Ne pêwîst e ku tu werî.: Het is niet nodig dat jij komt.

9. GEBIEDENDE-WIJS-TABEL (20 werkwoorden)

Verb (Inf.) Imperativ 2.sg Imperativ 2.pl Negativ 2.sg Negativ 2.pl
bûn be! / bibe! bin! / bibin! nebe! nebin!
kirin bike! bikin! meke! / neke! mekin! / nekin!
çûn here! / biçe! herin! / biçin! meçe! / neçe! meçin! / neçin!
hatin were! werin! meye!/neyê! meyin!/neyên!
dîtin bibîne! bibînin! mebîne! mebînin!
gotin bibêje! bibêjin! mebêje! mebêjin!
xwarin bixwe! bixwin! mexwe! mexwin!
vexwarin vexwe! vexwin! venexwe! venexwin!
dan bide! bidin! nede! nedin!
birin bibe! bibin! nebe! nebin!
anîn bîne! bînin! nebîne! nebînin!
zanîn bizane! bizanin! nezane! nezanin!
karîn (selten) , , ,
xwastin bixwaze! bixwazin! mexwaze! mexwazin!
mayîn bimîne! bimînin! memîne! memînin!
firotin bifiroşe! bifiroşin! mefiroşe! mefiroşin!
kirîn bikire! bikirin! mekire! mekirin!
gerîn bigere! bigerin! megere! megerin!
xwendin bixwîne! bixwînin! mexwîne! mexwînin!
hebûn (defektiv, nur 3.sg./pl.) , , ,

BIJLAGE: BELANGRIJKE ZINSPATRONEN (TYPOLOGISCH)

A.1 Eenvoudige mededelende zin (presens, intrans.)

SUBJ-dir. + (ADV) + VERB-Präs.

  • Ez îro diçim mal.: Ik ga vandaag naar huis. (Subj-dir, Adv, Verb, Doel)

A.2 Eenvoudige mededelende zin (presens, trans.)

SUBJ-dir. + OBJ-obl. + VERB-Präs.

  • Ez kitêbê dixwînim.: Ik lees het boek.

A.3 Eenvoudige mededelende zin (preteritum, intrans.)

SUBJ-dir. + (ADV) + VERB-Prät.

  • Ez çûm.: Ik ging.

A.4 Eenvoudige mededelende zin (preteritum, trans. = ERGATIEF!)

SUBJ-obl. + OBJ-dir. + VERB-Prät.(kongru. mit OBJ!)

  • Min ew dît.: Ik zag hem. (min=obl, ew=dir, dît=3.sg)
  • Wî em dîtin.: Hij zag ons. (wî=obl, em=dir, dîtin=1.pl-congruent met em!)

A.5 Existentiezin (bezit)

(NOMEN-INDEF.) + POSSESSOR-obl. + heye/hene/hebû/tune

  • Kitêbeke min heye.: Ik heb een boek. (lett.: “Een boek van-mij bestaat”)
  • Du keçên wan hebûn.: Zij hadden twee dochters.

A.6 Vraagzin

(Fragepartikel) + SUBJ + ... + VERB?

  • Tu çawa yî?: Hoe gaat het met je?
  • Ma tu tê?: Kom je?
  • Gelo ev rast e?: Is dat waar?

A.7 Conditionele zin

Eger + Konj.-Verb, + Hauptsatz mit Konj./Futur

  • Eger tu werî, ez ê şa bibim.: Als jij komt, zal ik blij zijn.
  • Eger min ew dîta, min jê re digot.: Als ik hem gezien had, had ik het hem gezegd.

A.8 Betrekkelijke bijzin

NOMEN-IZAFE + ku + RELSATZ-Verb

  • Mêrê ku hat, birayê min e.: De man die kwam, is mijn broer.
  • Jina ku te dît, dotmama min e.: De vrouw die jij zag, is mijn nicht.

BIJLAGE B: KURMANCÎ-STANDAARD EN ÊZÎDÎ-DIALECTKENMERKEN

De in dit document opgegeven paradigma’s volgen de bovenregionale Kurmancî-standaard in het Hawar-alfabet, omdat deze voor lerenden de betrouwbaarste, best gedocumenteerde grondslag is. Hoe verhoudt de concreet door Êzîdî’s gesproken taal zich daartoe?

Êzdîkî is zuidelijk Kurmancî met confessionele bijzondere woordenschat. Structureel, dus in vervoeging, verbuiging, ergativiteit en Izafe, komt het overeen met het Kurmancî dat Thackston, Bedirxan/Lescot en Kurdo beschrijven. De verschillen liggen primair in het lexicon (religieuze termen, eigennamen, taboe- en ritueelwoordenschat) en in klankeigenheden van afzonderlijke dialectgebieden, niet in een afwijkend grammaticasysteem.

Wetenschappelijk goed gedocumenteerd is vooral het Zuid-Kurmancî van de regio Şingal (Sinjar) in Noord-Irak, dat Khanna Omarkhali in haar tekstverzamelingen en haar Kurdish Reader (met grammaticale schets en glossaria) heeft gedocumenteerd. Materiaalverzamelingen over het Yezidi-Kurmancî reiken terug tot de veldonderzoeken van de jaren 1960. Een in de vakliteratuur genoemd fonetisch sjibbolet van de Êzîdî-spreekwijze is de verwisseling van bepaalde klanken in religieus geconnoteerde eigennamen (bv. de realisatie als 'Acî in plaats van 'Alî), een voorbeeld ervan dat de Êzîdî-kleuring zich eerder in uitspraak en woordenschat dan in de morfologie aftekent.

Taalpolitiek opmerkelijk: De codificator van de wetenschappelijke Kurmancî-grammatica in het oosten, Qanatê Kurdo (Kanat Kurdoev), stamde zelf uit een Êzîdî-familie (geboren bij Kars) en gaf vorm aan de Sovjet-/Leningradse koerdologie. De Êzîdî-gemeenschap was dus niet louter object, maar mede-drager van de moderne beschrijving van het Koerdisch.

Voor een diepere behandeling van de klankgeografie, de substraatkwesties en de afbakening Kurmancî / Soranî / Zazakî zij verwezen naar [Linguistik]; voor de schriftgeschiedenis (Hawar-Latijn, Cyrillisch en Arabisch Koerdisch) naar [Alphabet-Historie]; de religieuze begrippenwereld ontsluit [Religion], de alledaagse woordenschat het [Glossar].

Conventieaanwijzing: Dit werk gebruikt doorlopend de schrijfwijze Êzîdî/Êzîdî’s voor de gemeenschap en Êzdîkî voor hun spreekwijze, in het Hawar-Latijnalfabet. De tabelgegevens zijn ongewijzigd overgenomen; de verbetering van deze versie ten opzichte van de vorige ligt alleen in het verklarend proza en de gedocumenteerde achtergrondparagrafen.

CITEERAANWIJZING

ezdixan.de Grammatik-Tabellen (2026): Volledige paradigma’s Êzdîkî/Kurmancî. Synthese uit Thackston (2006), Bedirxan/Lescot (1970), Qanatê Kurdo/Kurdoev (1957), Chyet (2003), Omarkhali (2017) alsook taaltypologische secundaire literatuur (Haig; Atlamaz/Baker). Online: ezdixan.de/grammatik/

Standaardgrammatica’s (primair)

Lexicografie & Êzîdî-bronnen

Taaltypologie: Split-ergativiteit (secundaire literatuur)

Kruisverwijzingen (canonieke slugs): [Linguistik] · [Glossar] · [Alphabet-Historie] · [Religion]

Einde van de Grammaticatabellen.

Meer over dit onderwerp

Gerelateerde artikelen

Linguïstische dieptescanspracheWoordenschat-glossariumspracheÊzîdîsch alfabet: historisch en modernspracheÊzîdî-religie en -cultuur: geloof, ordening, rituelenwissenTawûsî MelekwissenÊzîdî-architectuur en heiligdommenwissen

Kommentare

Noch keine Kommentare — sei der Erste.