Êzîdîsch alfabet: historisch en modern

Diepteonderzoek naar alle schriftsystemen die ooit gebruikt zijn voor het schrijven van de êzîdî-kurmancî-taal en heilige êzîdîsche teksten. Stand: 2026-05-22 · Talen gecontroleerd: EN, DE, RU, AR, KU, FR, HY · Aantal bronnen: 35+

Academische eerlijkheid eerst. Waar een schrift een modern activisme-project is, zeggen wij dat zo. Waar manuscripten als waarschijnlijke vervalsingen gelden, documenteren wij de stand van het onderzoek transparant.

---

Overzicht: Schrift × Periode × Regio × Status

#	Schrift	Periode (eerste vermelding/standaard)	Hoofdregio	Status vandaag	ISO 15924	Unicode
1	Êzîdîsch schrift / „Lalîş-schrift"	omstreden: 12e–14e eeuw OF 17e–19e eeuw; gemoderniseerd 2013	Lalîş (IQ), Tbilisi (GE)	nieuw leven ingeblazen, zeer klein	Yezi	U+10E80–10EBF (v13.0, 2020)
2	Hawar-Latijn (Bedirxan)	1932, Damascus	Diaspora, Bakur, Rojava	levend, dominant	Latn	Basislatijn + diakritisch
3	Cindî-cyrillisch (Hejiyê Cindî)	1946, Jerevan	Armenië, Georgië, Rusland	levend, krimpend	Cyrl	Cyrillic Extended
4	Arabisch-Osmaans (manuscripthistorisch)	ca. 1880–1911 (gepubliceerde codices)	Mosul, Sinjar	enkel facsimile-onderzoek	Arab	Arabic
5	Sorani-Arabisch (Hewramî-/Soranî-stijl)	1928 KRG-standaard, door êzîdî’s vanaf ca. 1990 overgenomen	KRG-êzîdî’s (Şingal, Duhok)	levend, regionaal	Arab	Arabic + uitbreidingen
6	Syrisch / Garshûnî	19e eeuw (twee geïsoleerde manuscripten)	Mosul-regio	puur historisch	Syrc	Syriac
7	Armeens (West-variant)	1921–1929	Armeense SSR	enkel historisch (diaspora-reliek)	Armn	Armenian
8	Yanalif (Sovjet-Latijn)	1929–1939/46	USSR (ook Jerevan-êzîdî’s)	enkel historisch	Latn	Latin Extended

Belangrijk: Punten 4 en 7 zijn geen eigen êzîdî-specifieke systemen, maar adaptaties van grotere schriftfamilies.

---

Deel 1: Êzîdîsch schrift / „Lalîş-schrift" (autochtoon, controversieel)

Status: gereconstrueerd/nieuw leven ingeblazen (kleine gebruikersgroep in Tbilisi en Duhok) Uitvinder/standaardisator (moderne vorm): Dimitri Pirbari (Ilia State University, Tbilisi) + Kêrîm Amoêv (êzîdîsch oriëntalist) Jaar: modernisering 2013 in Tbilisi; Unicode-opname 13.0 op 10 maart 2020 Aantal letters: klassiek consonantaal 33; gemoderniseerd 42; Unicode-blok 47 codepunten (40 letters + 2 combinerende tekens + 1 scheidingsteken + 4 historische/alternatieve vormen) Waar vandaag gebruikt: Sultan-Êzîd-tempel Tbilisi (inscripties op muren met namen van heiligen, geopend 2015); gebedenboek Dua’yêd Êzdiyan (Geestelijke Raad Tbilisi, 2018); briefhoofd van de Geestelijke Raad; wapen ISO 15924: Yezi (179) Unicode-bereik: U+10E80–U+10EBF (SMP, „Yezidi"-blok)

1.1 Kritische plaatsbepaling: waar komt het alfabet vandaan?

Hier wordt in de wetenschappelijke literatuur fel gestreden:

• „Pro-antieke"-positie (Pirbari, Amoêv, Rovenchak, Karaca; Atlas of Endangered Alphabets; Lalîş-centrum Duhok): Het schrift zou in twee manuscripten, Maṣḥaf Reş („Zwart Boek") en Kitêba Cilwe („Boek der Openbaring"), op gazellen-perkament uit de 12e–14e eeuw overgeleverd zijn. Bron: Omarkhali 2017, Pirbari/Rovenchak/Karaca 2019.
• Sceptische/mainstream-positie (Encyclopaedia Britannica, Wikipedia EN, Alphonse Mingana 1916): De twee codices duiken pas op in de jaren 1880 in Mosul en worden vanaf 1895 (Browne) en 1911 (Anastase-Marie de Saint-Élie) gepubliceerd. De Assyriër Jeremiah Shamir uit Ankawa (manuscripthandelaar, ex-monnik) geldt als waarschijnlijke vervalser of mede-auteur. Britannica schrijft openlijk: „It is now widely suspected that both volumes were compiled by non-Yazīdīs in the 19th century and then were passed off as ancient manuscripts."
• Bemiddelende positie (Christine Allison 2001, Khanna Omarkhali 2017): De religieuze kennis is oud en oraal betrouwbaar overgeleverd (Qewlê, Beytê, Heft Sirran genoemd, zie aanwijzing hieronder). Maar: de schriftelijke vastlegging in boekvorm is een fenomeen van het late 19e eeuw. Het schrift zelf zou ouder kunnen zijn (bijvoorbeeld voor Pîr-Mişûr-lineage-documenten, zie Pirbari & Tawoussi 2019 over de „Mişūr van Pîr Sînî Bahrî/Dārānî"), maar als „bijbel-codex" is het modern geconstrueerd.

Aanwijzing over Heft Sirran: Inhoud wordt hier uitsluitend structureel genoemd. Ter bescherming van de religieuze sfeer geen weergave van heilige formules. Waar academische bronnen Sjeik-namen noemen, schrijven wij „[Het Onuitspreekbare]".

Conclusie van het onderzoek: Het moderne êzîdîsche schrift (2013) is een goed onderbouwde filologische reconstructie-cum-hervorming door Pirbari & Amoêv, gebaseerd op de bestaande (omstreden) manuscript-glyfen, aangevuld met vocaaltekens en enkele diakritica voor moderne kurmancî-fonemen. Het is geen tijdloos-antiek tempelschrift zoals populaire êzîdîsche activisme-sites vaak suggereren, maar het is ook geen pure activisme-hoax: het heeft manuscript-voorbeelden (waarvan de datering juist omstreden is) en sinds 2018 een werkelijk gebruikt liturgisch toepassing.

1.2 Volledige lettertabel (Unicode 13.0, 2020)

Schrijfrichting: rechts-naar-links, horizontaal, geen cursieve verbindingen (letters staan los, anders dan Arabisch).

#	Codepoint	Glyf	Naam (Unicode)	Hawar-Latijn	IPA	Opmerking
1	U+10E80	𐺀	YEZIDI LETTER ELIF	a / e / ê	/aː/, /ɛ/	vocaaldrager (zoals alif)
2	U+10E81	𐺁	YEZIDI LETTER BE	b	/b/
3	U+10E82	𐺂	YEZIDI LETTER PE	p	/p/
4	U+10E83	𐺃	YEZIDI LETTER PHE	p’	/pʼ/
5	U+10E84	𐺄	YEZIDI LETTER THE	t’	/tʼ/
6	U+10E85	𐺅	YEZIDI LETTER SE	s	/s/ (sꞌ)	sas/thay-reflex
7	U+10E86	𐺆	YEZIDI LETTER CIM	c	/dʒ/	zoals Hawar c
8	U+10E87	𐺇	YEZIDI LETTER CHIM	ç	/tʃ/	zoals Hawar ç
9	U+10E88	𐺈	YEZIDI LETTER CHHIM	ç’	/tʃʼ/
10	U+10E89	𐺉	YEZIDI LETTER HHA	ḥ	/ħ/	semitische reflex
11	U+10E8A	𐺊	YEZIDI LETTER XA	x	/x/
12	U+10E8B	𐺋	YEZIDI LETTER DAL	d	/d/
13	U+10E8C	𐺌	YEZIDI LETTER ZAL	z̲	/z/ ~ /ð/	hist. ð
14	U+10E8D	𐺍	YEZIDI LETTER RA	r	/ɾ/
15	U+10E8E	𐺎	YEZIDI LETTER RHA	rr	/r/	lange/gerolde r
16	U+10E8F	𐺏	YEZIDI LETTER ZA	z	/z/
17	U+10E90	𐺐	YEZIDI LETTER JA	j	/ʒ/
18	U+10E91	𐺑	YEZIDI LETTER SIN	s	/s/
19	U+10E92	𐺒	YEZIDI LETTER SHIN	ş	/ʃ/
20	U+10E93	𐺓	YEZIDI LETTER SAD	ṣ	/sˤ/	emphatic
21	U+10E94	𐺔	YEZIDI LETTER DAD	ḍ	/dˤ/	emphatic
22	U+10E95	𐺕	YEZIDI LETTER TA	t	/t/
23	U+10E96	𐺖	YEZIDI LETTER ZE	ẓ	/zˤ/	emphatic
24	U+10E97	𐺗	YEZIDI LETTER EYN	ʿ	/ʕ/	semit. pharyngaal
25	U+10E98	𐺘	YEZIDI LETTER XHEYN	ẍ / ġ	/ɣ/	zoals Hawar ẍ
26	U+10E99	𐺙	YEZIDI LETTER FA	f	/f/
27	U+10E9A	𐺚	YEZIDI LETTER VA	v	/v/
28	U+10E9B	𐺛	YEZIDI LETTER VA ALT. FORM	v (alt.)	/v/	alternatieve glyf
29	U+10E9C	𐺜	YEZIDI LETTER QAF	q	/q/
30	U+10E9D	𐺝	YEZIDI LETTER KAF	k	/k/
31	U+10E9E	𐺞	YEZIDI LETTER KHAF	k’	/kʼ/
32	U+10E9F	𐺟	YEZIDI LETTER GAF	g	/g/
33	U+10EA0	𐺠	YEZIDI LETTER LAM	l	/l/
34	U+10EA1	𐺡	YEZIDI LETTER MIM	m	/m/
35	U+10EA2	𐺢	YEZIDI LETTER NUN	n	/n/
36	U+10EA3	𐺣	YEZIDI LETTER UM	u	/ʉ/	vocaal u
37	U+10EA4	𐺤	YEZIDI LETTER WAW	w	/w/
38	U+10EA5	𐺥	YEZIDI LETTER OW	o	/o/
39	U+10EA6	𐺦	YEZIDI LETTER EW	e	/e/
40	U+10EA7	𐺧	YEZIDI LETTER HAY	h	/h/
41	U+10EA8	𐺨	YEZIDI LETTER YOT	y / î	/j/, /iː/
42	U+10EA9	𐺩	YEZIDI LETTER ET	ê	/e/
,	U+10EAB	𐺫	YEZIDI COMBINING HAMZA MARK	’	/ʔ/	glottisslag-teken
,	U+10EAC	𐺬	YEZIDI COMBINING MADDA MARK	ā	verlenging	boven klinker
,	U+10EAD	𐺭	YEZIDI HYPHENATION MARK	–	,	regelafbreking
,	U+10EB0	𐺰	YEZIDI LETTER LAM WITH DOT ABOVE	(hist.)	(hist.)	historisch
,	U+10EB1	𐺱	YEZIDI LETTER YOT WITH CIRCUMFLEX	(hist.)	(hist.)	historisch

Voorbeeldwoord in êzîdîsch schrift: Tawûsî Melek → 𐺕𐺀𐺤𐺣𐺑𐺩 𐺡𐺩𐺠𐺝 (theoretische transliteratie; direct rechts-naar-links lezen).

1.3 Geschiedenis en beoordeling

1. Manuscript-voorbeelden (Mischk-codices, Maṣḥaf Reş, Cilwe): voor het eerst aantoonbaar omstreeks 1880–1911 in de onderzoeksliteratuur (Browne 1895, Anastase-Marie 1911, Mingana 1916). Daarvoor: geen externe bewijzen. De binnenêzîdîsche traditie beweert oudere wortels (op tempelmuren in Lalîş, door Agatha Christie op haar Lalîş-reis in 1934 vermeld, „nog moeilijk leesbaar door verwering").
2. Mişūr-manuscripten (Pîr-lineage-documenten): hier is de academische bewijslast beter. Pirbari, Mossaki & Yezdin Sardarian publiceerden 2019 in Iranian Studies een kritische editie van het Mişūr-manuscript van Pîr Sînî Bahrî/Dārānî, deze Mişūr-traditie is als pîr-genealogisch documentensysteem reëel en oud (minstens laatmiddeleeuws).
3. Pirbari/Amoêv-hervorming 2013 in Tbilisi: op initiatief van de Geestelijke Raad van de êzîdî’s in Georgië gemoderniseerd; vocaaltekens toegevoegd, enkele glyf-varianten gestandaardiseerd.
4. Unicode-aanvraag L2/19-051 van 26 februari 2019 (auteurs: Dimitri Pirbari · Andrij Rovenchak · Erdal Karaca). Aanvaarding door UTC in mei 2019, opname Unicode 13.0 op 10 maart 2020.
5. Hedendaags gebruik: liturgisch klein, maar zichtbaar, Sultan-Êzîd-tempel Tbilisi (geopend 18 juni 2015), gebedenboek Dua’yêd Êzdiyan (2018), wandinscripties met namen van heiligen, wapen, app „Yezidi Alphabet" (iOS 2022), Lexilogos-online-toetsenbord, Letterly-transliterator (latinTOyezidi.html).

1.4 Bronnen (Sectie 1)

• Pirbari, D. / Rovenchak, A. / Karaca, E. (2019): Proposal for encoding the Yezidi script in the SMP of the UCS, L2/19-051, Unicode Consortium. [A]
• Rovenchak, A. / Pirbari, D. / Karaca, E. (2022): Yezidi Alphabet: The Way to Unicode, Free University Journal of Asian Studies (Tbilisi). [A]
• Omarkhali, Khanna (2017): The Yezidi Religious Textual Tradition: From Oral to Written, Harrassowitz, Wiesbaden (Goettingen Studies of Religions 72). [A]
• Pirbari, D. / Mossaki, N. / Yezdin Sardarian, M. (2019): A Yezidi Manuscript: Mišūr of Pîr Sînî Bahrî/Pîr Sînî Dārānî, Iranian Studies 53(1–2). [A]
• Encyclopaedia Britannica: Kitāb al-jilwah. [B]
• Wikipedia EN: Yazidi Book of Revelation; Yezidi (Unicode block). [C]
• Atlas of Endangered Alphabets: Yezidi. [B]
• Omniglot: Yezidi alphabet. [B]
• Unicode Code Chart U+10E80, PDF (officieel). [A]

---

Deel 2: Hawar-Latijn (1932): het vandaag dominerende schrift

Status: levend, dominant (Diaspora, Turkije-Bakur, Rojava) Uitvinder: Mîr Celadet Alî Bedirxan (1893–1951, Damascus), ondersteund door zijn broer Kamuran Bedirxan alsmede de Franse oriëntalist Roger Lescot (1914–1975, Institut Français de Damas) en Pierre Rondot. Jaar: eerste uitgave van het tijdschrift Hawar (Koerd. „schreeuw om hulp") op 15 mei 1932 in Damascus, Frans Mandaat Syrië. Aantal letters: 31 (26 ISO-basis-Latijnse letters + 5 met diakritica: Ç, Ê, Î, Ş, Û) Waar vandaag gebruikt: gehele Diaspora (Duitsland, Zweden, Frankrijk, België, Nederland, VS), Turkije (Bakur), Rojava/Noordoost-Syrië, KRG (secundair naast Sorani-Arabisch), Koerdische online-portalen (ÊzîdîPress, Êzîdî24). ISO 15924: Latn Unicode: basislatijn + Latin-1 Supplement + Latin Extended-A

2.1 Volledige Hawar-tabel

#	Hoofd/Klein	IPA	Vbld. (kurmancî)	Betekenis	Cindî-cyrillisch-eq.
1	A a	/aː/	av	water	А а
2	B b	/b/	bav	vader	Б б
3	C c	/dʒ/	cejn	feest	Щ щ
4	Ç ç	/tʃ/	çiya	berg	Ч ч
5	D d	/d/	dar	boom	Д д
6	E e	/ɛ/	ez	ik	Ә ә
7	Ê ê	/eː/	êş	pijn	Е е
8	F f	/f/	film	film	Ф ф
9	G g	/g/	gund	dorp	Г г
10	H h	/h/	hesp	paard	Һ һ
11	I i	/ɪ/	ji	van	Ь ь
12	Î î	/iː/	îro	vandaag	И и
13	J j	/ʒ/	jin	vrouw	Ж ж
14	K k	/k/, /kʰ/	kar	werk	К к / Кʼ кʼ
15	L l	/l/	lal	stom	Л л
16	M m	/m/	mal	huis	М м
17	N n	/n/	nan	brood	Н н
18	O o	/o/	ode	kamer	О о
19	P p	/p/, /pʰ/	par	vorig jaar	П п / Пʼ пʼ
20	Q q	/q/	qehwe	koffie	Ԛ ԛ
21	R r	/ɾ/, /r/	reş	zwart	Р р / Рʼ рʼ
22	S s	/s/	sor	rood	С с
23	Ş ş	/ʃ/	şev	nacht	Ш ш
24	T t	/t/, /tʰ/	text	tekst	Т т / Тʼ тʼ
25	U u	/ʉ/	du	jij	Ӧ ӧ
26	Û û	/uː/	dûr	ver	У у
27	V v	/v/	van	deze	В в
28	W w	/w/	welat	thuisland	Ԝ ԝ
29	X x	/x/	xanî	huis	Х х
30	Y y	/j/	yek	één	Й й
31	Z z	/z/	zeman	tijd	З з

Uitgebreide Hawar-diakritica (buiten de standaard, in academische werken gebruikelijk):

• ḧ /ħ/ (semitisch-pharyngaal)
• ẍ /ɣ/ (stemhebbende velaire fricatief)
• ʿ /ʕ/ (pharyngaal approximant)
• q̇ /qʰ/, zeldzaam

2.2 Geschiedenis en êzîdîsche adoptie

1. Damascus 1932: Celadet Bedirxan publiceert de eerste uitgave van Hawar op 15 mei 1932. Het tijdschrift loopt in twee fases 1932–1935 en 1941–1943, in totaal 57 uitgaven, laatste uitgave 15 augustus 1943. Uitgaven 1–23 gebruiken parallel Arabisch en Latijns schrift; vanaf uitgave 24 enkel nog Latijn.
2. Zustertijdschrift Ronahî (1942–1945) consolideert het systeem verder.
3. Roger Lescot publiceert 1938 de Enquête sur les Yézidis de Syrie et du Djebel Sindjâr (Institut Français de Damas), het toen meest precieze werk over êzîdîsme gebruikt Hawar-Latijn voor êzîdî-kurmancî-transcripties.
4. Êzîdîsche adoptie (Diaspora): met de eerste grote êzîdîsche migratie naar Duitsland (jaren 1970) en Zweden wordt Hawar de de-facto-schrift van Koerdisch-êzîdîsche publicaties. ÊzîdîPress (opgericht 2014, Duitsland) gebruikt bijna uitsluitend Hawar.
5. 15 mei = Koerdische Taaldag (sinds 2006): herinnering aan de Hawar-eerste-uitgave.

2.3 Bronnen (Sectie 2)

• Bedirxan, Celadet (red.): Hawar, nr. 1–57, Damascus 1932–1943. [A]
• Wikipedia EN: Hawar (magazine), Celadet Alî Bedirxan, Kurdish alphabets. [C]
• Lescot, Roger (1938): Enquête sur les Yézidis de Syrie et du Djebel Sindjâr, Beiroet/Damas. [A]
• ANF News (Engels): May 15: The day of the Kurdish language and the legacy of Hawar. [B]
• Kurdish-history.com: Celadet Alî Bedirxan: The Kurdish Prince Who Created the Modern Kurdish Alphabet. [C]
• Omniglot: Kurdish language and alphabets. [B]

---

Deel 3: Cindî-cyrillisch (1946): het schrift van de Sovjet-êzîdî’s

Status: levend (Armenië, Georgië, Rusland), maar krimpend Uitvinder: Hejiyê Cindî (Heciyê Cindî / Aджи́е Дин́ди, 18 maart 1908 – 1 mei 1990), Koerdisch-êzîdîsche linguïst, geboren in het dorp Yemençayir bij Kars (huidige Turkije), familie vlucht 1915–1918 naar Armenië. Jaar: gestandaardiseerd 1946 in Jerevan, Armeense SSR; officiële herinvoering van de druk van de Koerdische krant Rya T’eze in Cindî-cyrillisch in 1955. Aantal letters: 40 (met ejectieve medeklinkers via apostrof-diakritisch teken) Waar vandaag gebruikt: Aparan, Jerevan, Tbilisi, Krasnodar, Stavropol (Rusland); êzîdîsche scholen in Armenië (afnemend, omdat veel kinderen vandaag overwegend Armeens onderwijs volgen); Rya T’eze (vandaag online). ISO 15924: Cyrl Unicode: Cyrillic + Cyrillic Supplement (o.a. Ԛ ԛ U+051A/051B, Ԝ ԝ U+051C/051D, Һ һ U+04BA/04BB)

3.1 Volledige Cindî-tabel

#	Hoofd/Klein	Hawar-eq.	IPA	Voorbeeld	Betekenis
1	А а	a	/aː/	ав (av)	water
2	Б б	b	/b/	бав (bav)	vader
3	В в	v	/v/	вэ (ve)	deze
4	Г г	g	/g/	гунд (gund)	dorp
5	Гʼ гʼ	ẍ / ġ	/ɣ/	гʼар (ẍar)	grot
6	Д д	d	/d/	дар (dar)	boom
7	Е е	ê	/eː/	ез (êz)	ik (var.)
8	Ә ә	e	/ɛ/	әз (ez)	ik
9	Әʼ әʼ	(emph.)	/ɛˤ/	rare	,
10	Ж ж	j	/ʒ/	жьн (jin)	vrouw
11	З з	z	/z/	земан (zeman)	tijd
12	И и	î	/iː/	иро (îro)	vandaag
13	Й й	y	/j/	йек (yek)	één
14	К к	k	/k/	кар (kar)	werk
15	Кʼ кʼ	k̲ / kh	/kʰ/	кʼар (k̲ar)	ezel (asp.)
16	Л л	l	/l/	лал (lal)	stom
17	М м	m	/m/	мал (mal)	huis
18	Н н	n	/n/	нан (nan)	brood
19	О о	o	/o/	оде (ode)	kamer
20	Ӧ ӧ	u	/ʉ/	дӧ (du)	jij
21	П п	p	/p/	пар (par)	vorig jaar
22	Пʼ пʼ	p̲ / ph	/pʰ/	пʼар (p̲ar)	geld (asp.)
23	Р р	r	/ɾ/	рэ (re)	weg
24	Рʼ рʼ	rr	/r/	рʼаст (rrast)	waar
25	С с	s	/s/	сор (sor)	rood
26	Т т	t	/t/	те (te)	jou
27	Тʼ тʼ	t̲ / th	/tʰ/	тʼу (t̲u)	jij (asp.)
28	У у	û	/uː/	дур (dûr)	ver
29	Ф ф	f	/f/	фьлм (film)	film
30	Х х	x	/x/	ханьйе (xanî)	huis
31	Һ һ	h	/h/	һэсп (hesp)	paard
32	Һʼ һʼ	ḥ	/ħ/	һʼэб (ḥeb)	korrel
33	Ч ч	ç	/tʃ/	чьйа (çiya)	berg
34	Чʼ чʼ	ç̲	/tʃʰ/	чʼар (ç̲ar)	vier (asp.)
35	Ш ш	ş	/ʃ/	шэв (şev)	nacht
36	Щ щ	c	/dʒ/	щэжьн (cejn)	feest
37	Ь ь	i	/ɪ/	дьл (dil)	hart
38	Э э	e (var.)	/ɛ/	(variantvorm)	,
39	Ԛ ԛ	q	/q/	ԛһѵе (qehwe)	koffie
40	Ԝ ԝ	w	/w/	ԝэлат (welat)	thuisland

Eigenheid: Cindî verdubbelt voor geaspireerde/ejectieve medeklinkers met apostrof (Кʼ, Пʼ, Тʼ, Чʼ, Һʼ). Het systeem is fonologisch preciezer dan Hawar, omdat Hawar aspiratenparen zoals /p/ vs. /pʰ/ niet standaard onderscheidt.

3.2 Geschiedenis en êzîdîsche betekenis

1. Voorgeschiedenis 1921–1929: eerste verschriftelijking van kurmancî in de Armeense SSR met het Westarmeense alfabet (Hraj Hovhannisyan e.a.); zie sectie 7.
2. Yanalif-fase 1929–1937: latinisering volgens Yanalif-model (zie sectie 8).
3. Cyrillisch-standaard 1946: Hejiyê Cindî ontwikkelt het 40-letter-systeem in opdracht van het Instituut voor Talen van de Academie van Wetenschappen van de Armeense SSR. Cindî was zelf êzîdî-Koerd (geboren in een êzîdîsche familie), gepromoveerd koerdoloog.
4. Rya T’eze (Р’йа т’әзә, „De Nieuwe Weg"): opgericht 25 maart 1930 (eerst in Yanalif/Şemo-Margulov-Latijn); gepauzeerd 1937 onder Stalin; opnieuw vanaf 1955 in Cindî-cyrillisch onder Miroyê Esed. Tot vandaag (online) een centraal medium van de Armeense êzîdîsche diaspora.
5. Êzîdîsche linguïsten van de „Jerevan-school": Emînê Avdal, Casimê Celîl, later Ordîxanê Celîl, Cemşîd Celîl, Tosin Reşîd, allen publiceren in Cindî-cyrillisch.
6. Onderwijs: 1930–1937 bijna 30 Koerdische scholen in Armenië; na 1955 weer tot leven gewekt. Vandaag (2026): nog weinig êzîdîsche lesuren in Aparan/Alagyaz en aan de Yerevan State University (leerstoel koerdologie).
7. Strijd om identiteit: sinds de jaren 2000 divergeren in Armenië twee stromingen: (a) „Êzîdî’s zijn een eigen etnie" → identiteitspublicaties vaak in Armeens + Cindî-cyrillisch; (b) „Êzîdî’s zijn religieuze Koerden" → publiceren in Cindî-cyrillisch met kurmancî-identiteitsdiscours. Het schrift zelf is neutraal, de identiteitsstrijd politiek.

3.3 Bronnen (Sectie 3)

• Wikipedia EN: Heciyê Cindî, Ria Taza (newspaper), Yazidis in Armenia. [C]
• Wikipedia RU: Езидское письмо; Курдская письменность. [C]
• Special Collections University of Exeter: Rya T’eze and the Kurds in Armenia (blog 2021). [B]
• Minority Rights Group: Yezidis in Armenia. [B]
• Cindî, Hejiyê (1957): Kurdsko-russkij slovar’ (met Maksim Khamoian), Jerevan. [A]
• IWPR: Armenia: Yezidi Identity Battle. [C]

---

Deel 4: Arabisch schrift (Osmaans-historisch)

Status: niet langer actief (enkel facsimile- en manuscriptonderzoek) Standaardisator: geen, ad-hoc-adaptatie van het Osmaans-Arabische schrift door niet-êzîdîsche bemiddelaars Jaar: ca. 1880–1911 (hoofdfase van de Mosul-codices); enkele êzîdîsche correspondenties eerder Aantal letters: 28 Arabische basisletters + 6–8 Perzisch/Osmaanse uitbreidingen Waar vandaag gebruikt: enkel archivalisch (Universiteitsbibliotheek Heidelberg; British Library Or. 6555; Bibliothèque Nationale Parijs; Vaticaanse Bibliotheek; Bagdad-Anastase-Marie-nalatenschap) ISO 15924: Arab Unicode: Arabic + Arabic Supplement + Arabic Extended-A

4.1 Geschiedenis en corpus

Êzîdîsche religieuze kennis was tot het einde van de 19e eeuw bijna uitsluitend oraal (Qewlê en Beytê, gezongen door Qewal-zangers uit Beşîqe en Behzanê). Vereenzelvigd:

• Mişūr-manuscripten (Pîr-genealogieën) in Osmaans-Arabisch schrift, sommige uit de 13e–16e eeuw (bijv. Mişūr van Pîr Sînî Bahrî, academisch geëdit door Pirbari/Mossaki 2019).
• Mufti-Husn-Beg-geschriften (lokale êzîdîsche sjeik in Şingal, begin 20e eeuw), weinig administratieve en epistolaire teksten in Arabisch schrift.
• Maṣḥaf Reş en Kitêba Cilwe: tussen 1880 en 1911 in minstens 4 manuscripten in Mosul opgedoken; alle vermoedelijk in Arabisch schrift gekopieerd (eventueel ook in het moderne êzîdîsche schrift; de schriftdragerkwestie is in het onderzoek nog niet afgesloten; Anastase-Marie 1911 publiceerde een facsimile met „yezidi script", mogelijk door Shamir zelf vervaardigd).
• Jeremiah Shamir (geb. ca. 1845 in Ankawa, gestorven ca. 1906): Assyrisch-christelijke manuscripthandelaar, ex-monnik, die van de jaren 1880 tot 1900 manuscripten verkocht aan meerdere westerse onderzoekers. Mingana (1916, Journal of the Royal Asiatic Society) toonde een sterke stilistische inconsistentie aan met echte êzîdîsche religieuze dictie.

Consequentie: Arabisch schrift is geen eigenstandig êzîdîsch schriftsysteem: het is een vehikel dat in de overgangsfase tussen pure oraliteit en moderne verschriftelijking puntsgewijs werd gebruikt.

4.2 Bronnen (Sectie 4)

• Mingana, Alphonse (1916): Devil-Worshippers; Their Beliefs and Their Sacred Books, Journal of the Royal Asiatic Society. [A]
• Anastase-Marie de Saint-Élie (1911): Notes on the Yezidis, Bagdad. [A]
• Pirbari, D. / Mossaki, N. (2019): Mişūr-editie, Iranian Studies. [A]
• Allison, Christine (2001): The Yezidi Oral Tradition in Iraqi Kurdistan, Routledge. [A]
• Britannica: Kitāb al-jilwah. [B]

---

Deel 5: Sorani-Arabisch (KRG-êzîdî’s)

Status: levend, regionaal (KRG / Şingal / Duhok) Uitvinder: Sa’id Kaban Sedqi (standaardisering 1928, Sulaymaniyah); voor êzîdîsche teksten geadapteerd vanaf ca. 1990 door Lalîş-centrum Duhok en Geestelijke Raad van Şex’an Aantal letters: 33–34 medeklinkers + 6 klinkertekens, geschreven van rechts naar links Waar vandaag gebruikt: KRG (Duhok-provincie met êzîdîsche gemeenschappen Şex’an, Beşîqe-diaspora, Sinjar/Şingal-terugkeerders), publicaties van het Lalîş-centrum (tijdschrift Laliş sinds 1993, kwartaaluitgave in Koerdisch + Arabisch + Engels), Koerdische schoolboeken in Duhok-scholen ISO 15924: Arab Unicode: Arabic + Arabic Presentation Forms

5.1 Letters (met mapping naar Hawar)

Sorani	Hawar	IPA
ا / ئـ	a / e / ê	/aː/ /ɛ/ /eː/
ب	b	/b/
پ	p	/p/
ت	t	/t/
ج	c	/dʒ/
چ	ç	/tʃ/
ح	ḥ	/ħ/
خ	x	/x/
د	d	/d/
ر	r	/ɾ/
ڕ	rr	/r/
ز	z	/z/
ژ	j	/ʒ/
س	s	/s/
ش	ş	/ʃ/
ع	ʿ	/ʕ/
غ	ẍ	/ɣ/
ف	f	/f/
ڤ	v	/v/
ق	q	/q/
ک	k	/k/
گ	g	/g/
ل	l	/l/
ڵ	ll	/ɫ/
م	m	/m/
ن	n	/n/
ھ / ە	h / e	/h/ /ɛ/
و	w / û	/w/ /uː/
ۆ	o	/o/
ی	y / î	/j/ /iː/
ێ	ê	/eː/

5.2 Geschiedenis en êzîdîsch gebruik

• Sorani-Arabisch is eigenlijk ontworpen voor de zuid-Koerdische Sorani-variant (Sulaymaniyah, Hewlêr, Kerkûk), maar wordt door KRG-êzîdî’s sinds de jaren 1990 ook gebruikt voor kurmancî-teksten met kort ê-klinker-systeem en zelfs voor êzîdîsche gebedstranscripties.
• Het Lalîş-centrum Duhok (Bingehê Laliş, opgericht 1992) publiceert zijn tijdschrift Laliş drietalig (kurmancî in Hawar/Sorani-Arabisch, Arabisch, Engels).
• KRG-êzîdîsche activisten pleiten deels voor het opgeven van Sorani-Arabisch ten gunste van Hawar-Latijn (standaardiseringsdebat 2010–2024).

5.3 Bronnen (Sectie 5)

• Wikipedia EN: Sorani Kurdish, Kurdish alphabets. [C]
• Tijdschrift Lalîş (Duhok), uitgaven 1993–2025. [B]
• Hassanpour, Amir (1992): Nationalism and Language in Kurdistan. [A]

---

Deel 6: Syrisch / Garshûnî

Status: puur historisch, marginaal Êzîdîsche relatie: minimaal, geen eigenstandig êzîdîsch systeem Bewijsmateriaal: enkele Garshûnî-manuscripten uit Mosul-kloosters (St. Thomas Syrian Catholic Church, Mar Behnam Monastery, Rabban Hormizd) bevatten kurmancî-grammatica-notities in Syrisch schrift (bijv. van een Chaldeeuwse monnik uit de 19e eeuw in het Rabban-Hormizd-klooster, bron: NMC University of Toronto Catalogue, syri.ac). Êzîdîsche teksten in Garshûnî: in de Parry-Browne-editie (1895) zijn „Carshuni"-teksten over het êzîdîsme te vinden, maar dit zijn christelijke beschrijvingen over êzîdî’s, niet door êzîdî’s zelf geschreven.

Conclusie: Garshûnî werd nooit systematisch voor êzîdîsche teksten gebruikt. Het is een externe onderzoeksbron (christelijke waarnemers uit Mosul).

Bronnen

• Wikipedia EN: Garshuni. [C]
• syri.ac: Manuscripts and Manuscript Catalogues. [B]
• Parry, O.H. / Browne, E.H. (1895): Six Months in a Syrian Monastery, Appendix on Yezidi. [A]

---

Deel 7: Armeens + Georgisch (Diaspora)

7.1 Armeens schrift voor kurmancî (1921–1929)

Status: enkel historisch Standaardisator: Lazo (Lazaros Yagubyan) en andere Koerdo-Armeniërs in Jerevan Jaar: 1921–1929 in de Armeense SSR (vóór de Yanalif-latinisering) Achtergrond: de eerste in de USSR gedrukte Koerdische boeken (1921) verschenen in Armeens schrift, omdat de meerderheid van de Sovjet-Koerden in Armenië woonde en het Armeense alfabet daar reeds gevestigd was. Voorgeschiedenis: reeds 1856, 1857, 1872, 1891 en 1911 publiceerden Amerikaanse en Britse missionarissen evangelievertalingen in het kurmancî in westarmeens schrift (Constantinopel, Smyrna). Êzîdîsch gebruik: zeer beperkt, enkele êzîdîsche volksliederen van Casimê Celîl werden in de vroege sovjet-Armeense fase in Armeens schrift verzameld, daarna echter in Yanalif / Cindî-cyrillisch overgebracht.

7.2 Georgisch schrift (Mxedruli)

Status: niet voor êzîdîsche teksten gestandaardiseerd Gebruik: êzîdî’s in Tbilisi (ongeveer 12.000 personen, stand 2014) spreken meestal kurmancî, maar schrijven Georgisch in school en bestuur. De Sultan-Êzîd-tempel Tbilisi (geopend 2015) gebruikt voor officiële bewegwijzering Georgisch + Engels + êzîdîsch schrift (Pirbari-variant).

Bronnen

• Wikipedia EN: Kurdish alphabets, Kurds in Georgia. [C]
• Aristova, T.F. (1966): Kurdy Zakavkazya (Russisch), Moskou. [A]

---

Deel 8: Yanalif (Sovjet-Latijn 1928–1939)

Status: puur historisch (volledig vervangen door Cindî-cyrillisch) Uitvinder: Sovjet All-Union-Comité voor het Nieuwe Turkse Alfabet (hoofdwerk van Arabaev, Sadri Maksudi e.a.); Koerdische variant van Erebê Şemo (Arab Shamilov, kurmancî-schrijver) en Isaak Markovich Margulov. Jaar: 1928–1929 invoering; 1937–1939 in de gehele USSR door cyrillisch vervangen; in Armenisch-kurmancî officieel tot 1946. Aantal letters (kurmancî-variant): 36 letters, a, b, c, ç, d, e, ә, f, g, г, h, i, ь, j, k, ʀ, l, m, ɴ, o, ө, w, p, n, q, ч, s, ш, ц, t, u, y, v, x, z, ƶ Waar vandaag gebruikt: nergens (puur archivalisch)

8.1 Êzîdîsche specifieke kenmerken

Êzîdîsche auteurs zoals Erebê Şemo (zelf uit een êzîdîsche familie in Süsız, Kars) publiceerden in de jaren 1930 romans in Yanalif (Şivanê Kurmanca, „De Kurmancî-herder", 1935, de eerste Koerdische roman, in Yanalif gedrukt).

Bronnen

• Wikipedia EN: Yañalif, Kurdish alphabets. [C]
• Şemo, Erebê (1935): Şivanê Kurmanca, Jerevan. [A]

---

Deel 9: Correspondentietabel van de belangrijkste letters

Vergelijking van de belangrijkste kurmancî-fonemen in vijf hedendaagse of historisch relevante schriften:

Foneem (IPA)	Hawar	Cindî-cyrillisch	Sorani-Arabisch	Êzîdîsch schrift	Yanalif (1929)
/a/	a	а	ا	𐺀	a
/b/	b	б	ب	𐺁	b
/p/	p	п	پ	𐺂	p
/pʰ/	(p)	пʼ	,	𐺃	(p)
/t/	t	т	ت	𐺄	t
/tʰ/	(t)	тʼ	,	(𐺄/diakr.)	(t)
/dʒ/	c	щ	ج	𐺆	c
/tʃ/	ç	ч	چ	𐺇	ç
/tʃʰ/	(ç)	чʼ	,	𐺈	(ç)
/ħ/	ḥ / h	һʼ	ح	𐺉	h
/x/	x	х	خ	𐺊	x
/d/	d	д	د	𐺋	d
/r/ (kort)	r	р	ر	𐺍	r
/r/ (lang)	rr	рʼ	ڕ	𐺎	ʀ
/z/	z	з	ز	𐺏	z
/ʒ/	j	ж	ژ	𐺐	ƶ
/s/	s	с	س	𐺑	s
/ʃ/	ş	ш	ش	𐺒	ш
/ʕ/	ʿ /,	,	ع	𐺗	,
/ɣ/	ẍ	гʼ	غ	𐺘	г
/f/	f	ф	ف	𐺙	f
/v/	v	в	ڤ	𐺚	v
/q/	q	ԛ	ق	𐺜	q
/k/	k	к	ک	𐺝	k
/kʰ/	(k)	кʼ	,	𐺞	(k)
/g/	g	г	گ	𐺟	g
/l/	l	л	ل	𐺠	l
/m/	m	м	م	𐺡	m
/n/	n	н	ن	𐺢	n
/ʉ/	u	ӧ	و	𐺣	ө
/w/	w	ԝ	و	𐺤	w
/o/	o	о	ۆ	𐺥	o
/uː/	û	у	وو	𐺦	u
/h/	h	һ	ھ	𐺧	h
/j/	y	й	ی	𐺨	j
/iː/	î	и	ی	𐺩	i
/ɛ/	e	ә	ە	𐺀 (met klinker-context)	ә
/eː/	ê	е	ێ	𐺀 (variant)	e
/ɪ/	i	ь	,	,	ь

Aanwijzing: Êzîdîsch schrift behandelt meerdere korte klinkers via Elif (𐺀) plus diakritische tekens (Hamza 𐺫, Madda 𐺬). Hawar is fonologisch niet zo precies als Cindî, omdat het aspiratenparen niet scheidt.

---

Deel 10: De schriften in het huidige gebruik: duiding

In het dagelijks leven van de diaspora domineert vandaag het Hawar-Latijnse alfabet (31 letters): het is het schrift van de meeste êzîdîsche publicaties, leermaterialen en online-aanbiedingen en is op gewone toetsenborden in te voeren. Het Êzîdîsche schrift (gemoderniseerd 2013, in Unicode sinds versie 13.0/2020) heeft vooral identiteitsvormende en sacraal-representatieve betekenis, bijvoorbeeld in inscripties van de Sultan-Êzîd-tempel in Tbilisi en in het gebedenboek Dua’yêd Êzdiyan –, maar is geen alledaags schrift. Het Cindî-cyrillisch blijft relevant voor de Êzîdî’s in Armenië, Georgië en Rusland, maar loopt terug.

Technische opmerking: omdat gangbare besturingssystemen het Êzîdîsche schrift niet standaard weergeven, wordt het op het web meestal via het vrije lettertype “Noto Sans Yezidi” (Google Noto, 2022) getoond.

Het Êzîdîsche schrift is gebaseerd op omstreden manuscript-voorbeelden uit de late 19e eeuw, maar bevat oudere glief-tradities (zie Deel 1). Het wordt vandaag getoond als deel van het culturele erfgoed, de alledaagse schrijftaal van de Êzîdî’s is het Hawar-Latijnse alfabet.

---

Bronnen (overzicht, 35+)

Trust-Score: A = peer-reviewed/primaire bron · B = institutionele secundaire bron · C = community/encyclopedie

Engels

• Omarkhali, K. (2017): The Yezidi Religious Textual Tradition: From Oral to Written. Harrassowitz, Wiesbaden. [A]
• Allison, C. (2001): The Yezidi Oral Tradition in Iraqi Kurdistan. Curzon/Routledge. [A]
• Pirbari, D. / Rovenchak, A. / Karaca, E. (2019): Proposal for encoding the Yezidi script in the SMP of the UCS. Unicode L2/19-051. [A]
• Rovenchak, A. / Pirbari, D. / Karaca, E. (2022): Yezidi Alphabet: The Way to Unicode. Free University Journal of Asian Studies. [A]
• Pirbari, D. / Mossaki, N. / Yezdin Sardarian, M. (2019): A Yezidi Manuscript: Mišūr of Pîr Sînî Bahrî/Pîr Sînî Dārānî. Iranian Studies 53(1–2). [A]
• Mingana, A. (1916): Devil-Worshippers; Their Beliefs and Their Sacred Books. JRAS. [A]
• Parry, O.H. / Browne, E.H. (1895): Six Months in a Syrian Monastery, Appendix on Yezidi. [A]
• Britannica: Kitāb al-jilwah. [B]
• Wikipedia EN: Yezidi (Unicode block), Kurdish alphabets, Yazidi Book of Revelation, Heciyê Cindî, Hawar (magazine), Celadet Alî Bedirxan, Yazidis in Armenia, Garshuni, Sultan Ezid Temple, Yañalif. [C]
• Atlas of Endangered Alphabets: Yezidi. [B]
• Omniglot: Yezidi alphabet, Kurdish language and alphabets. [B]
• ScriptSource: Yezidi (Yezi). [B]
• Symbl.cc, Unicode-blok Yezidi (U+10E80–U+10EBF). [B]
• IWPR: Armenia: Yezidi Identity Battle. [C]
• Minority Rights Group: Yezidis in Armenia. [B]
• ANF News: May 15: The day of the Kurdish language and the legacy of Hawar. [C]

Duits

• ZÊD: Zentralrat der Êzîden in Deutschland: publicaties over de Koerdisch-êzîdîsche taal. [C]
• Düchting, P. (2021): Êzîdîsche Sprache und Identität, diasporastudies. [B]
• Wikipedia DE: Êzîdîsche Schrift, Kurdische Alphabete. [C]

Russisch

• Wikipedia RU: Езидское письмо. [C]
• Aristova, T.F. (1966): Kurdy Zakavkazya. Moskou: Nauka. [A]
• Pirbari, D. (2013): Йезидская письменность (met Kêrîm Amoev), Tbilisi. [A]

Arabisch

• Wikipedia AR: اليزيدية. [C]
• Anastase-Marie de Saint-Élie (1911): Notes on the Yezidis, Bagdad. [A]
• Sotkurdistan.net: النصوص الدينية الإيزيدية المقدسة, 2025. [C]
• Tijdschrift Lalîş (Bingehê Laliş, Duhok): kwartaaluitgaven sinds 1993. [B]

Kurmancî

• Êzîdî24 / ÊzîdîPress: online-magazines in Hawar-Latijn. [C]
• Rya T’eze (Р’йа т’әзә, Jerevan): sinds 1930, online-archief. [B]

Frans

• Lescot, R. (1938): Enquête sur les Yézidis de Syrie et du Djebel Sindjâr. Institut Français de Damas. [A]
• Lexilogos: Yézidis: histoire, religion, documents en ligne. [C]

Armeens

• Wikipedia HY: Եզդիներեն գիր. [C]
• Yerevan State University, leerstoel koerdologie: publicaties sinds 1959. [A]

Perzisch / Iranistiek

• Encyclopaedia Iranica online: lemma’s over Yazīdīs, Kurdish Language. [A]

Turks

• Wikipedia TR: Kürt alfabeleri, Êzîdîler. [C]

Zweeds / Nederlands / Italiaans

• Wikipedia SV, NL, IT: respectievelijk Êzîdîsche Schrift / Kurdiska alfabet. [C]

---

Bijlage: Open onderzoekslacunes (stand 2026)

1. Manuscript-datering: er ontbreekt een C14-koolstofdatering van de zogenaamd 12e–14e eeuw oude Maṣḥaf Reş/Cilwe-manuscripten. De verblijfplaats van de originelen (voor zover bestaand) is onduidelijk, waarschijnlijk privécollecties of verloren.
2. Schriftgeschiedenis van de Pîr-lineage-documenten: welke Mişūr-manuscripten van vóór 1800 bestaan? Pirbari/Mossaki 2019 is begonnen, een systematische editie bestaat nog niet.
3. Tempelinscripties Lalîş: een systematische epigrafische registratie van de buitenmuurinscripties (door Agatha Christie 1934 vermeld) werd nooit gepubliceerd. Materiaal vermoedelijk na de Daesh-genocide 2014 verder beschadigd.
4. Sovjet-fase Armeens schrift 1921–1929: zeer weinig êzîdî-specifieke teksten uit deze fase zijn geëditeerd. Jerevan-archieven zijn deels ongezichtigd.
5. Standaardiseringsdebat KRG: moet het Laliş-magazine in de toekomst enkel nog Hawar-Latijn gebruiken in plaats van Sorani-Arabisch? Politiek open.

---

Stand: 2026-05-22 · Opgesteld voor ezdixan.de Wiki · Verantwoordelijke redactionele lijn: academisch eerlijk, identiteitspositief zonder overdrijving, sirr-respectvol (Heft-Sirran-inhouden worden niet weergegeven).