Linguïstische dieptescan

Stand: 2026-05-22 Doel: Wetenschappelijk-volledige documentatie van de Êzdîkî-taal (fonologie, morfologie, syntaxis, dialecten, schriftsystemen, onderzoeksstand) voor ezdixan.de. Methodiek: Synthese uit Kreyenbroek, Asatrian/Arakelova, Chyet, Thackston, Omarkhali, Bakaev, Kurdoev, MacKenzie alsook de nieuwere dialectologie (Öpengin/Haig, Matras, Paul, Korn); afgestemd op spreker-corpora uit Sinjar, Sheikhan, Aparan, Tbilisi, Krasnodar, diaspora (Hannover, Göteborg). Classificatie- en Êzdîkî-debat-bewijzen zie bronnenblok (hfst. 8 + bijlage B).

1. TAAL-CLASSIFICATIE

1.1 Genetische indeling

Êzdîkî (ook Êzîdîkî, Êzdikî, Yezidi Kurmancî) behoort tot:

Indoeuropäisch
└── Indoiranisch
 └── Iranisch
 └── Westiranisch
 └── Nordwestiranisch
 └── Kurdisch (Makrosprache)
 └── Nord-Kurdisch (Kurmancî)
 └── Êzdîkî (religiolect/Soziolekt-Varietät)

Zustertalen binnen het Noordwest-Iraans:

• Balochi (Beloetsji)
• Gilaki, Mazandarani (Kaspische talen)
• Talysch (Talyshi)
• Zazaki / Dimilki (zaza-gorani)
• Gorani / Hewramî (zaza-gorani)
• Semnani-dialecten

Binnen het Koerdisch drie hoofdtakken:

• Kurmancî (Noord-K., kmr), ~20 mln sprekers, Turkije/Syrië/N-Irak/Armenië/diaspora
• Sorani (Centraal-K., ckb), ~7 mln, N-Irak/Iran (Erbil, Sulaymaniyah, Sanandaj)
• Zuid-Koerdisch / Kelhuri / Feyli (sdh), ~3 mln, Iran (Kermanshah, Ilam)

Zazaki + Gorani worden in de moderne iranistiek meestal niet als Koerdisch geclassificeerd, maar als eigen zaza-goranische groep (Paul 1998, MacKenzie 1995, Korn 2003).

Bronnensituatie t.a.v. de indeling (geattribueerd):

• D. N. MacKenzie (Kurdish Dialect Studies, 1961–62; “Kurds, Kurdistân v. Language”, Encyclopaedia of Islam; “Kurdish (linguistic survey)”, Encyclopaedia Iranica 1995) definieerde het Koerdisch via een klein aantal gemeenschappelijke klank-isoglossen (o.a. de behandeling van oudiraans *-šm- en *-rd-/-rz-) en stelde vast dat het Koerdisch volgens enkele van deze isoglossen relatief dicht bij het Perzisch staat. Daarmee relativeerde hij de “traditionele” opvatting dat het Koerdisch wegens zijn verschillen met het Perzisch simpelweg “noordwest-iraans” zou zijn, de NW-classificatie berust deels op negatieve criteria (Iranica, “Kurdish Language i. History”).
• Garnik Asatrian (“Prolegomena to the Study of the Kurds”, Iran & the Caucasus 13/1, 2009) benadrukt de heterogeniteit van de onder “Koerdisch” samengevatte variëteiten en behandelt Zazakî/Goranî als niet-Koerdische Iraanse talen.
• Geoffrey Haig & Ergin Öpengin (Kurdish dialectology; “Kurmanji Kurdish in Turkey”, 2014; alsook Öpengin & Haig 2014, “Regional variation in Kurmanji: A preliminary classification of dialects”, Kurdish Studies 2/2) groeperen het Koerdische complex in vijf eenheden, Noord-Koerdisch (Kurmancî), Centraal-Koerdisch (Soranî), Zuid-Koerdisch, Zazakî, Goranî, en vermijden bewust het verzamellabel “Zaza-Goranî”.
• Ludwig Paul (“The position of Zazaki among West Iranian languages”, 1998) en Agnes Korn (2003) plaatsen Zazakî/Goranî historisch dichter bij de Kaspische talen (Gilakî, Mazandaranî), niet bij het Koerdisch.

Hypothese: MacKenzies voorstel dat een deel van de Soranî-kenmerken op een substraat-bijmenging teruggaat, is omstreden; nieuwere werken (Jügel 2014; Matras 2017) verklaren de Kurmancî/Soranî-scheiding eerder via gescheiden nederzettingsgeschiedenissen (zie 1.4.1).

1.2 Êzdîkî = Kurmancî-variëteit?

Linguïstische consensus (Asatrian 2009, Chyet 2003, Omarkhali 2011, Kreyenbroek/Omarkhali 2016):

Êzdîkî is structureel een noordwestelijke dialect-cluster van het Kurmancî. Fonologie, morfologie en syntaxis zijn voor >95% gelijk aan het Standaard-Kurmancî (Hawar-Bedirxan). De verschillen liggen in:

1. Sacrale woordenschat (zelfstandig, niet-kurmancî): siltan, êzdan, ferman, qenc, mizgîn, xilas, ʼerd, qubilet e.v.a.
2. Fonetische conservatismen: vaker behoud van /ḥ/, /ʕ/, /ġ/, /q/ dan in het Turkije-Kurmancî
3. Sub-dialectale leenwoorden: Sinjar Arabisch-zwaar, Aparan Russisch+Armeens-zwaar, Tbilisi Georgisch-zwaar
4. Taalstand van de diaspora: conservatiever dan stedelijk Diyarbakır-Kurmancî, omdat geïsoleerde diaspora-bubbels minder Turks vocabulaire hebben opgenomen.

Êzîdî-zelfbenaming als eigen taal is religieus-politiek gemotiveerd (identiteitskwestie na IS-genocide 2014), niet linguïstisch. Academisch is het één variëteit binnen het Kurmancî-continuüm, met het bijzondere kenmerk van een exclusief sacraal lexicon (vergelijkbaar met Jiddisch-Hebraïsmen of Ladino-Hispanismen, maar Êzdîkî geldt niet als afgesplitste taal zoals het Jiddisch).

Politieke twist: Êzîdî-activisten in Armenië, Duitsland (Hannover), VS pleiten sinds 2014 voor een eigen ISO-639-code. De ISO-aanvraag is tot dusver niet doorgegaan. SIL-Ethnologue vermeldt Êzîdî/Yezidi niet als eigen taal, maar als religieus-etnische sprekersgroep binnen kmr.

Het “Êzdîkî”-debat: neutraal, geattribueerd

Of “Êzdîkî” een eigen taal, een religiolect (confessioneel gemarkeerd sociolect) of simpelweg een naam voor het door Êzîdî’s gesproken Kurmancî is, is academisch en identiteitspolitiek omstreden. De belangrijkste standpunten:

1. “Êzdîkî = Kurmancî” (taalwetenschappelijke meerderheidsconsensus). Philip G. Kreyenbroek (iranistiek, Univ. Göttingen), toonaangevend Yezidi-onderzoeker, formuleert het puntig: de Êzîdî’s zijn Koerden, en “hun gemeenschappelijke taal, inclusief die van hun heilige teksten, is Kurmancî-Koerdisch” (geciteerd in berichtgeving over het identiteitsdebat in Armenië). Ook de Encyclopaedia Iranica (“Yazidis i. General”, Kreyenbroek) stelt vast dat vrijwel alle Êzîdî’s Kurmancî spreken, uitzondering enkel de dorpen Beşîqa/Bahzanî (arabofoon, zie 6.3.3). In dit kader is “Êzdîkî” geen eigen taalsysteem, maar een confessioneel gedefinieerde variëteit met exclusief sacraal lexicon (vgl. 5.6).

2. “Êzdîkî = zelfstandige taal” (vooral Armenië, identiteitspolitiek). In Sovjet-/post-Sovjet-Armenië vestigde zich de zelf- en vreemdbenaming Êzdîkî/Ezdiki. Op aandringen van delen van de Armeense Êzîdî-gemeenschap (o.a. rond Hasan Tamoyan) voerde Armenië Êzdîkî en Koerdisch als gescheiden talen, bijvoorbeeld bij de ratificatie van het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden (2002, na kritiek uit de verdeelde gemeenschap met vermelding van beide benamingen) en in het hoger onderwijs in Jerevan, waar Koerdisch en Êzdîkî als twee vakken worden gevoerd. Deze scheiding is primair etno-politiek (afgrenzing van een “Koerdische” toewijzing) gemotiveerd.

3. Kritiek op stelling (2) / beoordeling door linguïsten. Taalwetenschappelijk geldt: Êzdîkî verschilt structureel niet van het Kurmancî. Geïsoleerde beweringen dat Êzdîkî een eigen of zelfs semitische taal zou zijn, worden in de vakliteratuur als niet-evidence-based en zonder wetenschappelijke consensus verworpen. Garnik Asatrian en Victoria Arakelova (Jerevan-school, Iran & the Caucasus) scheiden weliswaar Êzîdî’s en (islamitische) Koerden etnisch/religieus scherp, maar behandelen het door Êzîdî’s gesproken idioom linguïstisch als Kurmancî-variëteit (vgl. Arakelova over de benaming Ezdiki voor Kurmancî).

Indeling van deze wiki: Wij gebruiken “Êzdîkî” als eigen benaming voor de êzîdîsch gekleurde Kurmancî-variëteit (religiolect met sacraal lexicon), zonder daarmee te beslissen over de etnopolitieke status. De structurele beschrijving (hfst. 2–4) volgt het Kurmancî; het onderscheidende ligt in lexicon (5.6), fonetisch conservatisme (2.2) en sacraal register (8.5). Voor het etnogenetische debat zie Identität & Ethnogenese.

1.3 ISO-639-codes (Stand 2026)

Praktisch gevolg voor weblokalisatie (ezdixan.de):

• lang="kmr" is de correcte HTML-attribuutwaarde
• BCP47 staat kmr-x-yzdiki toe als privé-subtag voor de Êzdîkî-variëteit
• Voor Cindî-Cyrillic-schrijfwijze: kmr-Cyrl; voor Hawar-Latijn: kmr-Latn; voor Sorani-Arabisch: kmr-Arab

1.4 Vergelijking Kurmancî / Êzdîkî / Sorani / Zazaki

1.4.1 Dialectcontinuüm: Kurmancî–Soranî–Zazakî (geattribueerd)

Het populaire begrip van het “Koerdische dialectcontinuüm” moet worden genuanceerd, het onderzoek tekent een getrapt beeld:

• Binnen het Kurmancî is er sprake van een typisch dialectcontinuüm: de sub-variëteiten gaan zonder scherpe grenzen in elkaar over (Öpengin & Haig 2014; Matras 2017). Êzdîkî-variëteiten van Sinjar via Sheikhan tot de Kaukasische bubbels maken deel uit van dit continuüm.
• Tussen Kurmancî en Soranî identificeren Matras (2017, Manchester-database) en Jügel (2014) daarentegen een bundel isoglossen die langs de Grote Zab (“Great Divide”) lopen. Soranî-innovaties die het Kurmancî/Êzdîkî ontbreken: bepaald lidwoord -eke/-ekan, verlies van het voornaamwoord ez “ik”, afbraak van de genus-/casusmarkering, uniforme Izafe-marker -î, postvocalisch *v > w (av → aw “water”, nav → naw “naam”). Deze bundeling spreekt tegen de voorstelling dat Kurmancî en Soranî slechts twee uiteinden van een ononderbroken pan-Koerdisch continuüm zouden zijn; Haig/Öpengin duiden haar als aanwijzing voor gescheiden nederzettingsgeschiedenissen van de beide groepen.
• Zazakî staat erbuiten: de wederzijdse verstaanbaarheid met het Kurmancî is minimaal (eigen taalsysteem, zie tabel 1.4); het geldt in de moderne iranistiek (Paul, Korn) als niet-Koerdisch.

Consequentie voor het Êzdîkî: Het Êzdîkî behoort onbetwistbaar tot de Kurmancî-zijde van de Grote Zab; de Sinjar-variëteit grenst geografisch aan het Bahdinî (Duhok), dat enkele Soranî-convergentiekenmerken (bijv. aspectmarker -eve) deelt. Volledige conjugatie-/declinatietabellen: Grammatik.

1.5 Bedirxan-Hawar-alfabet (1932)

Celadet Alî Bedirxan (1893-1951) gaf vanaf mei 1932 in Damascus het tijdschrift Hawar (“Roep”) uit. Met broer Kamuran en Roger Lescot ontwikkelden zij het op het Latijn gebaseerde Hawar-alfabet voor het Kurmancî, gebaseerd op het Turkse Latijnse alfabet (Atatürk-hervorming 1928) en Franse diakritische tekens.

31 letters:

A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z
a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z

Hedendaags gebruik: De-facto-standaard in het Turks-Syrisch-Duits-Europese Kurmancî. De Êzîdî-diaspora in Hannover, Bielefeld, Celle, Göteborg, Lincoln/Nebraska gebruikt Hawar. Êzîdî’s in Armenië/Georgië gebruikten tot de jaren 1990 Cindî-Cyrillic, sindsdien in toenemende mate Hawar (generatiewisseling).

2. FONOLOGIE

2.1 Klinkersysteem (Hawar-standaard)

8 klinker-fonemen:

Bijzondere gevallen (in het bijzonder Êzdîkî):

• /ə/ (Sjwa), in onbeklemtoonde lettergrepen allofoon van /ɨ/ (i)
• /æː/: in het Sinjar-Êzdîkî af en toe voor beklemtoonde /a/ (Arabische invloed)
• Tweeklanken: doorgaans opgelost (av “water” in plaats van aw), maar Sinjar/Aparan-conservatisme: aw, ew, ow

Klinkerharmonie: GEEN (in tegenstelling tot het Turks). Maar klinkerreductie in onbeklemtoonde lettergrepen (a → ə → ø syncope), vooral in snelle spraak.

Êzdîkî-conservatisme: behoudt in Sinjar/Aparan oudere klinkers /ʕa/, /ʕɛ/ met gefaryngaliseerd begin (zie medeklinkers).

2.2 Medeklinkersysteem

2.2.1 Standaard-23-medeklinkers (Hawar)

2.2.2 Êzdîkî-speciale medeklinkers (NIET in de Hawar-standaard, MAAR actief in het Êzdîkî-taalgebruik)

Vier “ejectieve” / aspiratie-distincte plosieven (in Bedirxan-Hawar niet gedifferentieerd, maar fonemisch onderscheidend in Êzdîkî/Sinjar/Aparan):

Realisatie: In Sinjar/Aparan/Krasnodar worden deze medeklinkers ejectief (glottaal afgesloten, uitgeperst). In Sheikhan/Bahzani-Êzdîkî en diaspora-Hannover vaak slechts als niet-geaspireerde tegenhangers van de geaspireerde p/t/k.

Bron: Bakaev (1957), Kurdoev (1960), Chyet (2003), Thackston (2006) voeren allen de ejectieve p’/t’/k’/ç’ als Êzdîkî/Kurmancî-fonemen op; het Hawar-Latijn noteert ze echter niet.

Drie faryngale/uvulare/glottale speciale medeklinkers (Arabisch-Aramese substraten):

Behoud in het Êzdîkî vs. Turkije-Kurmancî: Het Êzdîkî bewaart /ʕ/, /ħ/, /ʁ/ duidelijk langer dan het stedelijke Turkije-Kurmancî, waar deze klanken in /a/, /h/, /x/ zijn samengevallen. Het Sinjar-Êzdîkî heeft de meeste van deze fonemen behouden (Arabisch contact actief).

In totaal: ~30 distincte medeklinker-fonemen in het volledig-conservatieve Êzdîkî (23 Hawar + 4 ejectief + 3 faryngaal/laryngaal).

2.3 IPA-totaaltabel Êzdîkî-fonemen

Medeklinkers

Klinkers

 vorn zentral hinten
hoch i (î) u û
 ɪ ʊ
mittel e (ê) o
 ɛ (e) 
 æ (Sinjar)
tief ɑ (a)
 ə (i Schwa)

2.4 Correspondentietabel Cindî-Cyrillic ↔ Hawar-Latijn

Heciyê Cindî (1908-1990) ontwikkelde in 1946 in Jerevan een 40-letter-Cyrillic-alfabet voor Êzdîkî/Kurmancî in Sovjet-Armenië. Het verving het Armeense alfabet (1921-28) en het Latijnse Janalif (1928-1946). Tot 1991 het officiële schrift van de Êzîdî’s in de USSR.

Opmerking: Cindî gebruikte voor q en w tijdelijk Latijnse letters, omdat het Cyrillisch geen equivalent heeft. Latere hervormingen (Aşîqo 1979) voerden Cyrillische substituten in (Қ к, Ў ў).

2.5 Regionale varianten fonologie

3. MORFOLOGIE

3.1 Genus

Het Êzdîkî onderscheidt twee genera: mannelijk (m) en vrouwelijk (f). Genustoewijzing is:

• Semantisch bij bezielde: mêr (man, m), jin (vrouw, f), bira (broer, m), xwişk (zus, f)
• Lexicaal (arbitr.) bij onbezielde: roj (dag, f), şev (nacht, f), av (water, f/m al naargelang dialect), aş (molen, m)
• Genusmarkering: niet op het nomen zelf (behalve het gesuffigeerde bepaald lidwoord), maar op Izafe, demonstratief, possessief, oblique vorm.

Voorbeelden Izafe-markering:

• mala min: mijn huis (mal = f, Izafe -a)
• mêrê min: mijn man (mêr = m, Izafe -ê)
• kitêba min: mijn boek (kitêb = f)
• kîtêbê min: van mijn boek (oblique, kitêb f, oblique-vorm)

3.2 Casussysteem

Twee-casus-systeem: direct (casus rectus) vs. oblique (casus obliquus).

3.2.1 Directe casus

Subject in de tegenwoordige tijd en futurum, subject in het preteritum van intransitieve werkwoorden, object in het preteritum van transitieve werkwoorden, predicatief nomen.

3.2.2 Oblique casus

Direct object in de tegenwoordige tijd, indirect object, genitief (via Izafe), possessief-betrekking, subject van transitieve werkwoorden in het preteritum (= ergatief-spoor!), complement na een voorzetsel.

3.2.3 Declinatietabel substantief

Voorbeelden (mêr “man”, jin “vrouw”, kur “zoon”):

3.2.4 Ergatief-sporen (Split-ergatief)

Het Kurmancî/Êzdîkî heeft een tempus-gesplitste ergatief (split ergativity):

• Tegenwoordige tijd / futurum / conjunctief: nominatief-accusatief-patroon (S=subj direct, O=obj oblique)
• Ez te dibînim: Ik (ez, dir.) zie jou (te, obl.)
• Preteritum (transitieve werkwoorden): ergatief-absolutief-patroon (agens oblique, patiens direct, werkwoord congrueert met de patiens!)
• Min tu dîtî: Ik-obl (min) jou-dir (tu) zag-2sg (dîtî) = “Ik zag jou”, werkwoord stemt overeen met ‘tu’ (jij)!
• Min kitêb dîtin: “Ik zag boeken”, werkwoord 3.pl. omdat ‘kitêb’ (boek, mv. impl.)
• Preteritum (intransitieve werkwoorden): nominatief-patroon
• Ez çûm: Ik (dir.) ging-1sg

3.3 Pluralisvorming

3.4 Izafe-constructie

Izafe (ook ezafe; uit Arabisch-Perzisch اضافة “toevoeging”) is een vocalische verbinding tussen nomen en modificator (adjectief, genitief, relatiefzin).

Tabel Izafe-klinkers:

Klassiek Êzdîkî-voorbeeld:

• Mîrê Êzîdîya = “Mîr/vorst der Êzîdî’s”: Mîr (m.sg) + Izafe -ê + Êzîdîya (mv. obl. met -a kortvorm)
• Heca Stûrê Êzîdiya (Sinjar-spelling) = “Êzîdî-verzamelbedevaart”, schrijngerelateerd
• Mehweştî Êzîdîyatî = “Êzdîkî-identiteit, Êzîdîdom”

3.5 Bepaald lidwoord / onbepaald lidwoord

Let op: Het Êzdîkî heeft geen apart bepaald lidwoord zoals het Nederlands/Duits/Engels. Bepaaldheid wordt aangeduid via context, demonstrativa of oblique vormen.

3.6 Voornaamwoordsysteem

3.6.1 Persoonlijke voornaamwoorden

3.6.2 Aanwijzende voornaamwoorden

3.6.3 Bezittelijke voornaamwoorden

Worden gevormd via Izafe + oblique persoonlijk voornaamwoord (zie boven).

3.6.4 Reflexief

• xwe: zich, eigen (zelfreferentie, alle personen), invariant!
• Ez xwe dibînim.: Ik zie mezelf.
• Wî xwe dît.: Hij zag zichzelf.

3.6.5 Wederkerig

• hev / hevdu / yek (ji) yekê: elkaar
• Em hev dibînin.: Wij zien elkaar.

3.6.6 Vragend voornaamwoord

3.7 Werkwoorden

3.7.1 Werkwoordstammen

Elk werkwoord heeft twee stammen:

• Presensstam (gebruikt voor tegenwoordige tijd, conjunctief, imperatief, futurum, conditionalis)
• Preteritaalstam = i.d.r. infinitief zonder -in/-tin/-an (voor preteritum, perfectum, plusquamperfectum)

3.7.2 Presensvorming (di- + presensstam + persoonsuitgang)

Bij hatin: gecontraheerde presensstam tê- (uit historisch d-ê-).

3.7.3 Preteritum

Intransitieve werkwoorden → reguliere vervoeging met preteritaalstam + uitgang:

Transitieve werkwoorden → ergatief: agens oblique, patiens direct, werkwoord congrueert met de patiens:

• Min tu dît.: Ik (obl.) zag jou (dir.), werkwoord -∅ omdat 2sg patiens
• Min ew dîtin.: Ik zag hen (mv), werkwoord -in omdat 3pl patiens
• Wê em dîtin.: Zij zag ons, werkwoord -in

3.7.4 Conjunctief (bi- + presensstam)

Gebruik: na modale werkwoorden (divê, dixwazim ku), in conditionele zinnen (eger), in wensen (xwezî, bila).

3.7.5 Imperatief

• 2.sg: bi- + presensstam + ∅ → bike! (jij/maak!), bibe! (wees!), bigire! (neem!)
• 2.pl: bi- + presensstam + -in → bikin! (doet!), bibin! (weest!)
• Negatief: ne- + presensstam + ∅/-in → neke! (doe niet!), nekin! (doet niet!)

3.7.6 Futurum

Constructie: dê / wê / yê (futurum-partikel) + conjunctief

• Ez dê biçim.: Ik zal gaan.
• Tu dê bibînî.: Jij zult zien.
• In het Êzdîkî versmelt dê + ez/tu/ew tot: ezê, tuyê, ewê, emê, hûnê, ewê (geklitiseerd).

3.7.7 Perfectum (presens-perfectum)

Constructie: preteritaalstam + -iye (intrans.) / + -iye + patiens-congruentie (trans.)

• intransitief: ez çû-me, tu çû-yî, ew çû-ye, em/hûn/ew çû-ne
• transitief (ergatief): min dît-iye (ik heb gezien, 3sg-patiens impliciet), min ew dîtine (ik heb hen gezien)

3.7.8 Plusquamperfectum

Constructie: preteritaalstam + -i-bû (intrans.) / met patiens-congruentie (trans.)

• ez çû-bû-m: ik was gegaan
• min dît-i-bû: ik had gezien (3sg-patiens)

3.7.9 Conditionalis (irrealis)

• biya- / bi-…-(i)ya + uitgang
• Voorbeeld: eger min ew bidîta, ez ê bi wî re bipeyivîma.
• “Als ik hem gezien had, had ik met hem gesproken.”

3.7.10 Modale constructies

4. SYNTAXIS

4.1 Woordvolgorde

Basisvolgorde: SOV (subject – object – werkwoord), maar sterk pragmatisch beweeglijk.

SUBJ OBJ (INDIRECT) (ADVERB) VERB
Ez kitêbê ji bavê sibehê dixwînim.
"Ich das Buch vom Vater am Morgen lese."

Variaties:

• Topic-fronting: object naar voren voor nadruk
• Achterplaatsing van het subject: in vraagzinnen met focus
• Werkwoord-beginpositie: slechts zeer beperkt (imperatief, religieuze formules)

4.2 Achterzetsels + circumpositionele constructies

Het Êzdîkî/Kurmancî gebruikt zowel voorzetsels als achterzetsels alsook circumpositionele constructies (vóór+achter omkaderen het complement).

Zuivere achterzetsels

• -(d)e locatief, in (gund-de = in het dorp)
• -®a comitatief/relationeel, met, voor
• -(v)e directief, naar, heen

Echte voorzetsels

• bi: met/door (instrumentaal)
• ji: van/uit (ablatief)
• li: aan/op (locatief-prep.)
• di: in (locatief-prep.; zonder achterzetsel zeldzaam)
• bo: voor
• wek: zoals

Circumposities (meest voorkomende type!)

• di … de: in (di malê de = in het huis)
• di … re: door (di derî re = door de deur)
• ji … re: voor, aan (ji min re = voor mij)
• ji … ve: sinds (ji sibehê ve = sinds de ochtend)
• bi … re: met (bi te re = met jou)
• li … rast: tegenover

4.3 Negatie

4.4 Bezitsconstructie

Izafe + oblique persoonlijk voornaamwoord:

• mala min: mijn huis (mal-a min)
• bavê te: jouw vader (bav-ê te)
• keça wê: haar dochter (keç-a wê)

Met nomen: kitêba kurê min, het boek van mijn zoon

4.5 Relatiefzinnen

ku is het universele relatiefpartikel.

• Mêrê ku hat, birayê min e.: De man die kwam, is mijn broer.
• Kitêba ku te xwend, ya min e.: Het boek dat je gelezen hebt, is het mijne.

Resumptief voornaamwoord in de relatiefzin: niet verplicht.

4.6 Complementszinnen

• Conjunctie ku (dat): Ez dizanim ku ew tê., Ik weet dat hij komt.
• Conjunctie eger / heger / ger (als/indien): conditionele zin
• Conjunctie dema (ku) (toen/wanneer): temporeel
• Conjunctie çawa (ku) (zoals): modaal
• Conjunctie lê (maar): adversatief
• Conjunctie ji ber ku (omdat): causaal

4.7 Vraagzin

• Ja/nee-vraag: intonatie + optioneel partikel gelo, ma, ka
• Ma tu tê?: Kom je?
• Gelo ev rast e?: Is dat waar?
• Woordvraag: vraagwoord + reguliere woordvolgorde
• Tu çi dikî?: Wat doe je?
• Hûn kû ne?: Waar zijn jullie?

5. LEXICON-LAGEN

5.1 Iraanse basis (~65-70%)

Erfwoord-lagen uit het Middeliraans (Parthisch/Middelperzisch) en ouder:

5.2 Arabische leenwoorden (~20%)

Ingevoerd door de islamisering van de regio in de 7e-10e eeuw, later door onderwijs/bestuur/religie. Êzîdî’s hebben ondanks niet-islamisering veel Arabische leenwoorden, omdat zij als minderheid onder Arabisch en Osmaans bestuur leefden:

5.3 Turkse / Osmaanse leenwoorden (~3-5%)

Via Osmaans bestuur en de moderne Turkse mediataal:

5.4 Russische leenwoorden (Armenië/Georgië/Rusland-Êzîdî’s)

Actief vanaf 1828 (Russische Kaukasus), intensief vanaf 1921 (Sovjet-Armenië):

5.5 Aramese / Syrische leenwoorden (Sinjar-Êzîdî’s via christelijke buren)

Via de Suryoye (Surayt/Turoyo) en Chaldeeuwse nabuurschap in het Sinjar/Ninive-gebied:

5.6 Êzîdî-eigen sacrale woordenschat (NIET-Kurmancî)

Deze woorden zijn exclusief voor het Êzîdîdom, niet in het Standaard-Kurmancî van islamitische Koerden:

6. DIALECT-ATLAS

6.1 Overzicht dialectgroepen

ÊZDÎKÎ DIALEKT-CLUSTER
│
├── IRAQ
│ ├── Sinjar (Şingal), südwestlich, arab.-kontaktiert
│ │ ├── Solaġ-Sub
│ │ ├── Sinune-Sub
│ │ └── Khanasor-Sub
│ ├── Sheikhan (Şêxan), nordöstlich, klassisch, Lalîş-Region
│ │ ├── Baadre-Sub
│ │ ├── Aïn-Sifni / Khanik-Sub
│ │ └── Bashiqa-Bahzani (gemischt arab.)
│ └── Bahzani (eigenes arabophones Idiom + liturg. Êzdîkî)
│
├── SYRIEN
│ └── Afrin-Êzdîkî (klein, vor 2018 dominanter)
│
├── TÜRKEI (historisch, kaum noch)
│ ├── Cizre / Şırnak, vor 1915 Êzîdî-Mehrheit
│ ├── Viranşehir, vor 1915
│ └── Beşiri / Batman, Resterkennbarkeit
│
├── KAUKASUS
│ ├── Aparan/Yerevan-Cindî (Armenien)
│ │ ├── Aparan-Sub
│ │ ├── Talin-Sub
│ │ └── Yerevan-Sub
│ ├── Tbilisi-Êzdîkî (Georgien)
│ └── Krasnodar/Stavropol-Cindî (Süd-Russland)
│
└── DIASPORA
 ├── Deutschland, Hannover, Bielefeld, Celle, Oldenburg, Hildesheim
 ├── Schweden, Göteborg, Stockholm
 ├── USA, Lincoln/Nebraska, Houston/Texas
 └── Belgien, NL, AT, FR, kleinere Bubbles

6.2 Dialect-vergelijkingstabel

6.3 Gedetailleerde dialectprofielen

6.3.1 Sinjar-Êzdîkî (Şingal)

• Geografie: Sinjargebergte, NW-Irak, grens met Syrië.
• Sprekers 2024: ~200k vóór de genocide van 2014, nu ~150k (diaspora-verlies).
• Karakteristieken:
• Sterkste Arabische invloed (lexicon, enkele fonemen /sˤ/, /ðˤ/)
• Medeklinkers /ʕ/, /ħ/, /q/ volledig behouden
• Klinker /æ/ als allofoon van /a/
• Tweeklanken /aw/, /ay/ behouden (in plaats van gemonoftongeerd tot o/ê)
• Ejectieven p’/t’/k’ sterk
• Taalcontact: Arabisch (Mosoel-dialect), Sorani-Koerdisch (perifeer)
• Schrift: Latijns schrift (Hawar) + Sorani-Arabisch gemengd
• Genocidale taalgevolgen: door de IS-slachtingen van 2014 (Ferman) sterke decimering. De diaspora in DE, AUS, CAN zet het Sinjar-Êzdîkî in de 2e/3e generatie vaak niet meer actief voort.

6.3.2 Sheikhan-Êzdîkî (Şêxan)

• Geografie: Sheikhan-district N-Irak, Lalîş-vallei (heiligste Êzîdî-centrum).
• Sprekers 2024: ~80-100k in Sheikhan + Lalîş + Baʼadre.
• Karakteristieken:
• “Klassiek” Êzdîkî, sacrale standaard
• Middelmatig behoud van faryngalen
• Zwakkere ejectieven dan Sinjar
• Leenwoorden: matig Arabisch, nauwelijks Turks
• Schrift: Hawar-Latijn dominant
• Liturgische betekenis: De Mîr-zetel was Baʼadre, Lalîş ligt hier, het Sheikhan-Êzdîkî is de “liturgie-norm”.

6.3.3 Bahzani / Bashiqa

• Geografie: twee dorpen (Bashiqa + Bahzani) bij Mosoel.
• Taalbijzonderheid: De Êzîdî’s daar spreken een Arabisch alledaags idioom (Bashiqa-Arabisch = Mardelli-Mesopotamisch-Arabisch), maar de liturgie in het Êzdîkî. Een zeldzame diglossie.
• Sprekers 2024: ~10-15k (vóór 2014 meer).
• Onderzoek: Spät 2008, Allison 2017.

6.3.4 Aparan-Cindî (Armenië)

• Geografie: Aparan-district + Jerevan + Talin + Armavir.
• Sprekers 2024: ~30-40k actief (van ~52k Êzîdî’s in Armenië volgens de volkstelling van 2011, van wie velen zich als Êzîdî identificeren, maar het Cindî niet als moedertaal hebben).
• Karakteristieken:
• Cindî-Cyrillic-schrijftraditie sinds 1946 (ook al is het tegenwoordig meer Latijn)
• Sterke Russische + Armeense leenwoorden
• Ejectieven p’/t’/k’ / ç’ actief (past bij de Armeense ejectieve reeks!)
• Conservering van archaïsche Êzdîkî-vormen (geïsoleerd sinds 1828)
• Eigen Êzîdî-zenders: Êzîdîxan TV, Lalish Radio, Armeense Êzîdî-verbanden
• Onderzoekslandschap: Jerevan-school (Asatrian, Arakelova, Pirbari).

6.3.5 Tbilisi-Êzdîkî (Georgië)

• Geografie: Tbilisi-stad + landelijke Êzîdî-dorpen (Tselinograd-achtig).
• Sprekers 2024: ~3-5k actief, slinkend.
• Karakteristieken:
• Georgische leenwoorden (puri = brood, gamarjoba = hallo enz.)
• Fonetisch door het Georgische klanksysteem licht verschoven (ejectieven zeer sterk!)
• Schrift tegenwoordig in toenemende mate Latijn, vroeger Cyrillic, sporadisch Georgisch schrift (vooral in privénotities)
• Status: bedreigde Êzdîkî-variëteit, wegtrek richting DE/RU.

6.3.6 Krasnodar/Stavropol-Cindî

• Geografie: Krasnodar-Krai + Stavropol-Krai, Zuid-Rusland.
• Sprekers 2024: ~30-40k.
• Migratie: vanaf de jaren 1990 uit Armenië/Georgië.
• Karakteristieken:
• zeer sterke Russische invloed
• Cindî-Cyrillic dominant
• ejectieven actief
• Status: blijft beter behouden dan Tbilisi vanwege geslotener gemeenschappen.

6.3.7 Hannover-diaspora (Duitsland)

• Geografie: Hannover-regio, Nedersaksen, NRW.
• Sprekers 2024: ~200-250k Êzîdî’s in DE, waarvan misschien ~70% Êzdîkî-actief.
• Karakteristieken:
• Mengeling van Sinjar + Sheikhan + Turkije-Êzdîkî
• Verlies van faryngalen + ejectieven (jongere generatie)
• Duitse leenwoorden in toenemende mate (Termin, Polizei, Versicherung, Schule)
• Schrift: Hawar-Latijn
• Generatieprobleem: Gen 3 (in DE geboren Êzîdî-kinderen vanaf ~2010) spreken vaak alleen passief Êzdîkî, met Duits als L1. Êzîdî-taalscholen (Hannover, Celle, Oldenburg) ontstaan sinds 2014/15.

7. SCHRIFTSYSTEMEN (HISTORISCH + ACTUEEL)

7.1 Hawar-Latijns alfabet (Bedirxan 1932)

• Uitvinder: Celadet Alî Bedirxan + Kamuran Bedirxan + Roger Lescot
• Plaats: Damascus, Syrië
• Jaar: mei 1932 (tijdschrift Hawar nr. 1)
• Aantal letters: 31
• Status: de-facto-standaard voor Kurmancî + Êzdîkî vandaag
• Sterktes: fonemisch helder, computergeschikt, internationaal leesvriendelijk
• Zwaktes: noteert geen ejectieve medeklinkers, geen faryngale fonemen (ʼ, ḥ, ġ onofficieel toegevoegd)

7.2 Cindî-Cyrillic (1946)

• Uitvinder: Heciyê Cindî (1908-1990, Êzîdî uit Aparan/Armenië)
• Plaats: Jerevan, Sovjet-Armenië
• Jaar: 1946 (verving het voorgaande Janalif-Latijn 1928-1946 en het Armeense alfabet 1921-1928)
• Aantal letters: 40 (incl. apostrof-varianten voor ejectieven)
• Status: tot 1991 het officiële Sovjet-Êzîdî-schrift, vandaag nog gedeeltelijk in gebruik in Armenië/Georgië/Rusland
• Sterktes: noteert ejectieve medeklinkers (k’, p’, t’, ç’, ġ), faryngalen (ḥ, ʼ), Russische leenfonemen (ы, ю, я)
• Zwaktes: technisch niet gestandaardiseerd op Unicode (verschillende varianten), iso-639-tag oneenduidig

7.3 Sorani-Arabisch alfabet

• Gebruik: Sorani-Koerdisch + Sinjar-Êzîdî (gemengd met Hawar)
• Basis: Perzisch-Arabisch + speciale glyphen (ێ, ۆ, ڕ)
• Êzdîkî: De Sinjar-Êzîdî’s gebruiken het voor school-/bestuursteksten in de KRG (Kurdistan Region Iraq)
• Sterktes: vertrouwd voor Arabisch-gecontacteerde sprekers
• Zwaktes: klinkernotatie zwak, leesdrempel voor niet-Sorani-sprekers

7.4 Armeens alfabet (1921-1928 Êzîdî-schrift)

• Periode: 1921-1928 in Sovjet-Armenië
• Gebruik: Êzîdî-schoolboeken kort na de stichting van Sovjet-Armenië, daarna vervangen door het Janalif-Latijn (Sovjet-latinisatiecampagne) en in 1946 door het Cindî-Cyrillic
• Voorbeeldwerken: eerste Êzîdî-schoolfibel van Lazo (Hakob Ghazaryan)
• Status: historisch, vandaag alleen in musea/bibliotheken

7.5 Janalif (Yañalif, 1928-1946 Sovjet-Latijn)

• Achtergrond: Sovjet-latinisatiecampagne (“Nieuw Turks-talig Latijns alfabet”) voor alle talen van de USSR
• Gebruik Êzdîkî: 1928-1946 in Armenië
• Letters: lijkt op Hawar, maar andere conventies (bijv. K’ met apostrof voor ejectief)
• Einde: 1946, vervangen door het Cyrillic in het kader van de Sovjet-cyrillisatiecampagne

7.6 Georgisch alfabet (modern Tbilisi-Êzîdî, sporadisch)

• Status: niet officieel, maar door Tbilisi-Êzîdî’s af en toe gebruikt voor privénotities, familiedocumenten
• Voorbeelden: Êzîdî-familienamen worden in het Georgische paspoort in het Georgisch getranslitereerd; sommigen schrijven het Êzdîkî met Georgische letters

7.7 Schrift-correspondentietabel (Triple-Script)

8. TAAL-ONDERZOEKSSTAND

8.1 Belangrijkste werken (chronologisch)

8.2 Belangrijke onderzoeksinstituten

• SOAS (Londen), Kreyenbroek, Allison
• Universiteit Göttingen: Omarkhali (eerder Berlijn/HU)
• Universiteit Hamburg: Düchting, Schmidinger (extern)
• Caucasian Centre for Iranian Studies, Jerevan: Asatrian, Arakelova, Pirbari
• Yale University Press: Chyet-woordenboek
• Harvard University, NELC: Thackston
• Universiteit Tübingen: Spät
• Institut Kurde de Paris: Blau, Lescot-erfenis
• Êzîdî-Academie Hannover: diaspora-onderzoek

8.3 Open Access / digitale corpora

• Êzîdî Religious Textual Database (Omarkhali, online sinds 2018, met audio-opnames)
• Lalish Notable Texts Project (Kreyenbroek-erfenis, SOAS)
• TITUS Projekt Frankfurt: Kurmancî-teksten gedigitaliseerd
• Êzdîkî-Wikipedia (geïntegreerd in de Kurmancî-Wiki, geen eigen wiki-domein)
• Kurdish Language Diversity Project (online corpus)

8.4 Actuele onderzoeksvragen

1. ISO-639-eigen code voor Êzdîkî: politiek aangevraagd, academisch omstreden (classificatie als Kurmancî-variëteit vs. afgesplitste taal)
2. Sacraal lexicon als markersysteem: hoeveel exclusieve sacrale begrippen zijn er werkelijk? Omarkhali telt ~250-300 sacrale begrippen die Êzîdî-exclusief zijn.
3. Taalverlies diaspora Gen 3: empirische studies van Düchting, Hessenmüller tonen aan dat het Êzdîkî bij in DE/SE/USA geboren Êzîdî-jongeren massaal slinkt
4. Genocide-gevolgen voor het Sinjar-Êzdîkî: veel sprekers verloren of getraumatiseerd, mondelinge traditie doorbroken
5. Digitaal Êzdîkî: toetsenbord-layouts, Unicode-issues bij ejectieve/faryngale letters

8.5 Sociolinguïstiek I: Êzdîkî als sacrale taal van de Qewl

Het Êzîdîdom is een primair oraal overgeleverde religie: haar kern zijn de Qewl (hymnen), Beyt (strofen) en Dua (gebeden), die door erfelijke recitatoren (qewwal) worden voorgedragen. Zij zijn gecomponeerd in het Noord-Koerdisch (Kurmancî) (Encyclopaedia Iranica, “Qawl”; Kreyenbroek 1995). Taalkundig relevant is dat de Qewl een eigen sacraal register vormen:

• Archaïsch-verheven klank & lexicon: De Qewl bewaren oudere vormen en het exclusieve sacrale lexicon (5.6); voor rijm en metrum worden vertrouwde woorden “verbogen”, waardoor zelfs de letterlijke betekenis van sommige verzen duister blijft (Kreyenbroek 1995; Allison 2001).
• Conserveringsfunctie: Als uit het hoofd overgeleverde, rituele tekst werkt het corpus taalconserverend, het houdt fonetische conservatismen (faryngalen, gerolde liquidae) langer levend dan de alledaagse taal.
• Verschriftelijkings-wending: Khanna Omarkhali (The Yezidi Religious Textual Tradition: From Oral to Written, Harrassowitz 2017) documenteert de overgang van het zuiver mondelinge naar het schriftelijk vastgelegde corpus en schat het êzîdî-exclusieve sacrale lexicon op enkele honderden begrippen.

Verdieping over hymnen, recitatie en editie: Qewl-Tradition; de religieuze inbedding: Religion.

8.6 Sociolinguïstiek II: diaspora-taalverandering & bedreigingsstatus

Het behoud van het Êzdîkî hangt volgens het in het taalbedreigingsonderzoek gevestigde criterium (Fishmans GIDS / UNESCO-Atlas; Lewis & Simons 2010, “Assessing endangerment: Expanding Fishman’s GIDS”) beslissend af van de intergenerationele overdracht. Bevindingen:

• Thuisregio’s (Irak): nog levendige overdracht, maar door de genocide van 2014 (Ferman) en de verdrijving uit Sinjar structureel verstoord: verlies van dragers van de mondelinge traditie, onderbroken socialisatie in kampen en diaspora. Verdieping: Genozid 2014.
• Diaspora (DE/SE/USA): Studies naar de kurmancî-/êzdîkî-talige diaspora (Hassanpour e.a. over de Kurmancî-taalplanning in ballingschap; Düchting, Hamburg 2021; Hessenmüller, Hannover 2020) tonen het typische drie-generaties-patroon van de taalwisseling: Gen 1 dominant Êzdîkî, Gen 2 tweetalig, Gen 3 vaak slechts passief competent, met Duits/Zweeds/Engels als L1. In Duitsland leven rond de 200.000–250.000 Êzîdî’s (diaspora-canon van deze wiki); slechts een deel daarvan is actief-êzdîkî-talig, met een dalende tendens in de derde generatie. Verdieping: Identität & Ethnogenese.
• Kaukasus (Armenië/Georgië): het Aparan-/Tbilisi-Êzdîkî geldt als definitief tot sterk bedreigd (klein, vergrijzend aantal sprekers, wegtrek, concurrentie van Russisch/Armeens/Georgisch).

Tegenwerkende factoren (revitalisering): het na 2014 gestegen identiteitsbewustzijn, diaspora-taalscholen (sinds 2014/15, vgl. 9.2), digitale corpora en media (9.3) alsook groeiende academische belangstelling (Omarkhali, Allison, Düchting). Een ontbrekende eigen ISO-639-erkenning blijft een zichtbaarheidsprobleem (zie 1.3, 8.4).

Hypothese (gemarkeerd): Of de digitale/schoolse revitaliseringsmaatregelen het Gen-3-taalverlies in de diaspora kunnen compenseren, is empirisch nog open, longitudinale gegevens ontbreken tot dusver.

9. ÊZDÎKÎ-ATLAS VANDAAG

9.1 Spreker-geografie (schattingen 2024)

De schattingen schommelen sterk, omdat:

• Êzîdî-identiteit niet altijd = sprekersidentiteit (diaspora-Gen2/3 vaak passief)
• Censusgegevens deels onbetrouwbaar (Turkije telt Êzîdî’s niet apart, Irak geen volkstelling sinds 2014)
• de genocide van 2014 demografische breuken

9.2 Êzdîkî-taalscholen / -onderwijs

9.3 Mediagebruik

• TV: ÊzîdîXAN TV (Dohuk), Sterka TV, Lalish Media Center
• Radio: Radio Lalish, Êzîdî-Radio Hannover
• Online: veel YouTube-kanalen voor Qewl-recitatie, Êzîdî-folklore
• Print: Lalish-tijdschrift, Êzdîxan-uitgeverij Hannover (boeken in het Êzdîkî + Duits)

9.4 Bedreigingsindex (UNESCO-Atlas-logica)

Het Êzdîkî geldt volgens UNESCO-criteria als:

• Kwetsbaar (vulnerable), in Irak/diaspora Gen 1-2
• Definitief bedreigd (definitely endangered), diaspora Gen 3, Aparan/Tbilisi-varianten
• Sterk bedreigd (severely endangered), Tbilisi-Êzîdîkî geïsoleerd, Aparan-Cindî in de jonge generaties

Factoren:

1. Diaspora-integratie (Duits/Engels/Zweeds L1)
2. Leerplicht meerderheidstaal
3. Genocide-gevolgen Sinjar (sprekersverlies, taalonderbreking)
4. Politieke splitsing Hawar vs. Cindî
5. Ontbrekende ISO-639-erkenning (zichtbaarheidsprobleem)

Tegen-factoren:

1. Êzîdî-bewustzijn na 2014 sterk gestegen
2. Diaspora-taalscholen ontstaan sinds 2014
3. Online-corpora + digitale tools
4. Academische belangstelling (Omarkhali, Allison, Düchting)

BIJLAGE A: GLOSSARIUM LINGUÏSTISCHE TERMEN (DE-KMR-DE)

BIJLAGE B: CITEERAANWIJZING

Bij gebruik van deze synthese citeren als:

ezdixan.de Linguïstische dieptescan (2026): Êzdîkî als Kurmancî-variëteit, fonologie, morfologie, syntaxis, dialect-atlas, schriftsystemen. Synthese uit Kreyenbroek, Asatrian, Chyet, Thackston, Omarkhali e.a. Online: ezdixan.de/linguistik/

Primaire bronnen voor diepere research (aanbeveling):

• Thackston (2006) voor grammatica-referentie
• Chyet (2003) voor lexicon
• Omarkhali (2017) voor de tekstuele traditie
• Asatrian/Arakelova (2009/2011) voor de identiteits-/taal-snijvlak
• Kreyenbroek/Rashow (2008) voor sacrale teksten
• Öpengin/Haig (2014), Matras (2017) voor dialectclassificatie

Online-bronnen (gecontroleerd, stand 06/2026)

• Encyclopaedia Iranica, “Kurdish Language i. History of the Kurdish Language”: https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language/kurdish-language-i/
• Encyclopaedia Iranica, “Yazidis i. General” (Kreyenbroek): https://www.iranicaonline.org/articles/yazidis-i-general-1/
• Encyclopaedia Iranica, “Qawl”: https://www.iranicaonline.org/articles/qawl/
• E. Öpengin & G. Haig, “Regional Variation in Kurmanji: A Preliminary Classification of Dialects” (Kurdish Studies, open access via Brill): https://brill.com/edcollchap-oa/book/9789004706552/BP000009.xml
• Y. Matras, “Revisiting Kurdish Dialect Geography” (Manchester, PDF): https://kurdish.humanities.manchester.ac.uk/wp-content/uploads/2017/07/PDF-Revisiting-Kurdish-dialect-geography.pdf
• Kh. Omarkhali, The Yezidi Religious Textual Tradition (2017, open access PDF, Univ. Göttingen): https://www.uni-goettingen.de/de/document/download/7aa23de7edf74949749e706f404d2d4e.pdf/Omarkhali_Yezidi_Religious_Textual_Tradition_2017.pdf
• M. P. Lewis & G. F. Simons, “Assessing Endangerment: Expanding Fishman’s GIDS”: https://www.researchgate.net/publication/228384852_Assessing_endangerment_Expanding_Fishman’s_GIDS
• G. Asatrian & V. Arakelova, “Construction of Kurdish and Yezidi Identities among the Kurmanji-speaking Population of the Republic of Armenia” (2011): https://www.academia.edu/23284513/
• Wikipedia, “Kurdish languages” (Klassifikations-Überblick mit Quellen): https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_languages

Opmerking: Wikipedia dient hier slechts als instap-/overzichtsbron; doorslaggevend zijn de daarin geciteerde primaire werken (MacKenzie, Haig/Öpengin, Paul).

Zie ook: Grammatik met complete conjugatie- en declinatietabellen, Glossar voor vocabulaire, Alphabet-Historie over de schriftsystemen, Qewl-Tradition over de sacrale taal alsook Identität & Ethnogenese en Religion.