Trust-Level: Trust A (akademik hakem değerlendirmesinden geçmiş)
Kaynaklar: Fritillaria Kurdica Issues 3-4 (Rodziewicz “Yezidi Eros”), 5 (Lalish-Center-Interview), 9 (Bayazidi), 13-14 (Rodziewicz polemic), 16 (Pirbarî-Interview + Khorasan-Sözlüğü)
Derleme tarihi: 2026-05-22
Kullanılan sütunlar: Hawar (Latin Kurmancî) | Cyrl (Kiril Êzîdiki) | TR | EN | PL | Kaynak | Trust
Kiril yazımı, mevcut olduğu yerde ERMENİ ÊZÎDÎ geleneğini (Pirbarî-Okulu) izler, aksi halde boştur (boşluk, ile işaretlenmiştir).
Trust = A (akademik olarak doğrulanmış), B (karşılaştırma yoluyla makul)
1. KOZMOGONİ & TEOLOJİ: Anahtar kavramlar
| Hawar |
Cyrl |
TR |
EN |
PL |
Kaynak |
Trust |
| Xwedê |
Хwэдэ |
Tanrı (En Yüce, Yaratıcı) |
God (Creator) |
Bóg |
FK 3-4 (Rodziewicz), FK 16 (Pirbarî) |
A |
| Êzdan / Êzdanê me |
Эздан |
Tanrı (Êzîdî öz-tanımlaması); “bizim Tanrımız” |
Our God |
Êzdan (Bóg nasz) |
FK 3-4 (Qewlê Afirîna) |
A |
| Padşa / Padşê min |
Падша |
Kral / Benim Kralım (= Qewl’de Tanrı) |
The King / My King |
Mój Król |
FK 3-4 (Qewlê Zebûnê Meksûr) |
A |
| Tawûsê Melek / Tawûsî Malak |
Тавуси Малак |
Melekê Tawûs / Tavus Kuşu Meleği |
Peacock Angel |
Anioł Paw / Tawusi Malak |
FK 16 (Pirbarî) |
A |
| Sultan Êzîd / Siltan Êzîd |
Султан Эзид |
Sultan Êzîd (ilahi hipostaz) |
Sultan Yezid |
Sultan Jezid |
FK 16, FK 9 (Bayazidi) |
A |
| Şîxadî / Şêx Adî |
Шихади |
Şêx Adî ibn Musafir (dünyevi enkarnasyon) |
Shaikh Adi |
Szejch Adi / Szichadi |
FK 3-4, FK 16 |
A |
| Melek |
Мэлэк |
Melek |
Angel |
Anioł |
FK 16 |
A |
| Heft Sur |
Хефт Сур |
Yedi Sır (Kutsal Varlıklar) |
Seven Mysteries / Holy Beings |
Siedem Tajemnic |
FK 3-4 (Q. Zebûnê) |
A |
| Heft Melek |
Хефт Мэлэк |
Yedi Melek |
Seven Angels |
Siedmiu Aniołów |
FK 16 |
A |
| Xas |
Хас |
Aziz / Kutsal Varlık |
Holy Being |
Święty |
FK 3-4 |
A |
| Mihbet |
Мhбэт |
Aşk (kozmogonik, ilksel) |
Love (cosmogonic) |
Miłość |
FK 3-4 (Qewlê Zebûnê) |
A |
| Eşq |
Эшк |
Aşk (tutkulu, sonraki) |
Passionate love |
Miłość-eszk |
FK 3-4 |
A |
| Evîn |
Эвин |
Aşk (modern, genel) |
Love |
miłość |
FK 3-4 (Rodziewicz) |
A |
| Hub / ubb |
hуб |
ilahi aşk (Arapça) |
Divine love (hubb) |
hub |
FK 3-4 |
A |
| Dur / Dura Spî |
Дур / Дура Спи |
İnci / Beyaz İnci (ilk madde) |
The Pearl / White Pearl |
Perła Biała |
FK 3-4 (Q. Bê Elîf) |
A |
| Sedef |
Сэдэф |
Sedef |
Mother-of-pearl |
masa perłowa |
FK 3-4 |
A |
| Kase / Kasa |
Касэ |
Kâse / Kadeh (kozmik sembol) |
Cup / Chalice |
Kielich |
FK 3-4 (Q. Zebûnê) |
A |
| Xerqe / Xerqa nûranî |
Хэркэ |
Yün giysi (ilahi perde) |
Khirqa (woolen garment, mystic veil) |
szata sufiego |
FK 3-4 (Q. Qere Ferqan) |
A |
| Hêvîn |
hэвин |
Maya (aşkı etkin kılan madde) |
Rennet / Yeast (cosmogonic) |
podpuszczka |
FK 3-4 |
A |
| Şax |
Шах |
Dal (örn. “Şaxa mihbetê” = Aşkın dalı) |
Branch |
Gałąź |
FK 3-4 |
A |
| Sur |
Сур |
Sır, gizem |
Mystery |
Tajemnica |
FK 3-4, FK 16 |
A |
| Tifaq |
Тифак |
Mutabakat, ahit (kozmogonik) |
Agreement, Pact |
Zgoda, Pakt |
FK 3-4 (Du’a Tifaqê) |
A |
| Heqîqet |
hэкикэт |
Hakikat (en yüce, sufi) |
Truth |
Prawda |
FK 3-4 |
A |
| Bawirî |
Бавьри |
İnanç |
Belief, Faith |
Wiara |
FK 3-4 (Du’a Bawiriyê) |
A |
| Rûh |
Руh |
Ruh |
Soul |
Dusza |
FK 3-4, FK 16 |
A |
| Nûr |
Нур |
Işık (ilahi) |
Light (divine) |
Światło |
FK 3-4 (Q. Zebûnê) |
A |
| Cemal |
Джэмал |
Güzellik |
Beauty |
Piękno |
FK 3-4 (Q. Afirîna) |
A |
| Aql / Eqil |
Акьл |
Akıl, idrak |
Intellect |
Rozum |
FK 16 (Pirbarî) |
A |
| Fahm / Fehm |
Фэhм |
Anlayış, kavrayış |
Understanding |
Pojmowanie |
FK 16 |
A |
2. AYİN & KÜLT
| Hawar |
Cyrl |
TR |
EN |
PL |
Kaynak |
Trust |
| Qewl |
Кьэвл |
Kutsal ilahi (Êzîdî) |
Sacred hymn |
Hymn / Kell |
FK 3-4, FK 16 (alle) |
A |
| Beyt |
Бэйт |
(kutsal) manzum şiir |
Verse poem |
wiersz sakralny |
FK 16 |
A |
| Du’a |
Дуа |
Dua |
Prayer |
Modlitwa |
FK 3-4, FK 16 |
A |
| Du’aya Hêvarê |
Дуая hэварэ |
Akşam duası (5 vazifeyi içerir) |
Evening Prayer |
Modlitwa Wieczorna |
FK 16 (Pirbarî) |
A |
| Du’aya Sibê |
Дуая Сьбэ |
Sabah duası |
Morning Prayer |
Modlitwa Poranna |
(ima edilmiş) |
B |
| Pênc Ferzêt Heqîqetê |
Пенч Фэрзэт hэкикэтэ |
Hakikatin Beş Vazifesi |
Five Duties of Truth |
Pięć obowiązków prawdy |
FK 16 |
A |
| Stêr |
Стэр |
Aile mabedi (evdeki) / “Yıldız” |
Star (family shrine) |
ster |
FK 16 (Pirbarî) |
A |
| Çera |
Чэра |
Yağ kandili (kandil selamı) |
Oil lamp |
lampa oliwna |
FK 16 |
A |
| Berat |
Бэрат |
Kutsal toprak (Lalish’ten) |
Sacred earth pellets |
berat |
FK 16 |
A |
| Mar |
Мар |
Yılan (kutsal, mabet hâmisi) |
Snake (sacred) |
wąż |
FK 16 |
A |
| Xwedanê Malê / Khodanê Malê |
Хwэданэ малэ |
Ev sahibi (ailenin koruyucu azizi) |
Lord of the House |
Opiekun Rodziny |
FK 16 |
A |
| Sersal / Sersala Êzdiyan |
Сэрсал |
Êzîdî yeni yılı (Nisan’ın ilk Çarşambası) |
Yezidi New Year |
Sersal |
(varsayılmış) |
B |
| Çarşema Sor |
Чаршэма Сор |
“Kırmızı Çarşamba” (Sersal günü) |
Red Wednesday |
Czerwona Środa |
(genel) |
B |
| Mezûb |
Мэзуб |
Hac ezgisi |
pilgrimage chant |
śpiew pielgrzymi |
(ima) |
B |
| Sema |
Сэма |
Kutsal dans / trans dansı |
Sacred dance |
sema |
FK 16 |
A |
| Daf / Şibab |
Даф/Шьбаб |
Tef/Ney (Qewal’ların kutsal enstrümanları) |
Tambourine/Flute |
daf, szibab |
FK 16 |
A |
3. MABETLER & MEKÂNLAR
| Hawar |
Cyrl |
TR |
EN |
PL |
Kaynak |
Trust |
| Laliş / Lalish |
Лалыш |
Lalish (Şêxan bölgesindeki ana mabet) |
Lalish |
Lalisz |
FK 5, FK 16, FK 3-4 |
A |
| Kaniya Spî |
Каниа Спи |
Beyaz Pınar (Lalish’te) |
White Spring |
Biała Krynica |
FK 5 |
A |
| Zem-Zem |
Зэмзэм |
Zem-Zem pınarı (Lalish’te) |
Zem-Zem |
Zemzem |
FK 16 |
A |
| Mazar |
Мазар |
Aziz mezarı |
tomb of saint |
grobowiec świętego |
FK 16 (Pirbarî) |
A |
| Qub / Q’ub |
Куб |
Kubbe / Kubbeli mabet |
Cupola / dome shrine |
kopuła |
FK 16 |
A |
| Ziyaret / Zjarata |
Зьяр |
Ziyaret yeri |
pilgrimage site |
miejsce pielgrzymek |
FK 16 |
A |
| Nîşangah / Nişangie |
Ньшангa |
İşaretlenmiş kutsal yer (küçük) |
marked holy spot |
znak miejsca świętego |
FK 16 |
A |
| Sindruk |
Сьндрук |
Kutsal emanet sandığı |
reliquary box |
reli kwiarz |
FK 16 |
A |
| Şîngal / Şingal |
Шингал |
Şingal dağları (Êzîdî yaylası) |
Sinjar |
Sindżar / Szingal |
FK 5, FK 9 |
A |
| Şêxan |
Шехан |
Şêxan bölgesi (Şêx soyunun yurdu) |
Sheikhan |
Szejchan |
FK 9, FK 16 |
A |
| Beşîqê û Behzanê |
Бэшикэ у Бэхзанэ |
Beşîqê ve Behzanê (Êzîdî ikiz köyü) |
Bashiqa & Bahzane |
Be’sziq i Behzan |
FK 5 |
A |
| Ba’edrê / Ba’dre |
Баадрэ |
Ba’edrê (Mîr’in makamı) |
Ba’edrê |
Ba’dre |
FK 5 |
A |
| Şemal / Şemel |
Шэмал |
Şemal bölgesi |
Shamal |
Szemal |
FK 5 |
A |
4. DİNÎ HİYERARŞİ
| Hawar |
Cyrl |
TR |
EN |
PL |
Kaynak |
Trust |
| Murîd |
Мурид |
Talebe, sıradan inanan |
Disciple, layperson |
Murid |
FK 16 |
A |
| Şêx / Shex |
Шех |
Şêx (dinî öğretmen) |
Sheikh |
Szejch |
FK 16, FK 9 |
A |
| Pîr |
Пир |
Pîr (dinî mürşit) |
Pir (elder) |
Pir |
FK 16, FK 9 |
A |
| Şêmsanî |
Шэмсани |
Şêx soyu Şêmsanî (buradan Bavê Şêx çıkar) |
Shemsani lineage |
Szemsani |
FK 16 |
A |
| Adanî |
Адани |
Şêx soyu Adanî (buradan Peşimam çıkar) |
Adani lineage |
Adani |
FK 16 |
A |
| Qatanî |
Катани |
Şêx soyu Qatanî (buradan Mîr çıkar) |
Qatani lineage |
Qatani |
FK 16 |
A |
| Mîr / Mîrê Êzdiyan |
Мир |
Êzîdî’lerin prensi |
Prince of the Yezidis |
Mir (książę) |
FK 16, FK 9 |
A |
| Mîr Tehsîn Seîd Beg |
Мир Тэhсин Сэид Бэг |
Mîr Tehsîn (Prens 1944–2019; halefi: Mîr Hazim, 27.07.2019’dan beri) |
Mir Tahsin Said Beg |
Mir Tehsin Seid Beg |
FK 16 |
A |
| Bavê Şêx |
Бавэ Шех |
“Baba Şêx” (en yüksek manevi önder) |
Father Sheikh |
Baba Szejch |
FK 16 |
A |
| Xurto Hecî Îsmaîl |
Хурто hэджи Исмаил |
Xurto Hecî Îsmaîl (2020’deki ölümüne kadar Bavê Şêx; halefi: Şêx Alî Ilyas) |
Khurto Hajji Ismail |
Xurto Hecî Îsmail |
FK 16 |
A |
| Şêx-Extiyarê Mergehê |
Шех-Эхтьярэ Мэргэhэ |
“Mergehe’nin En Yaşlı Şêx’i” (Bavê Şêx’in unvanı) |
Elder Sheikh of Merghe |
Starzec Merghe |
FK 16 |
A |
| Peşimam |
Пэшимам |
Baş tören Şêx’i |
Chief ceremonial sheikh |
peszimam |
FK 16 |
A |
| Şêx Nu’man |
Шех Нуман |
Şêx Nu’man (şu anki Peşimam) |
Sheikh Nu’man |
Szejch Nu’man |
FK 16 |
A |
| Feqîr / Fakir |
Фэкир |
Zahit (siyahlar içinde) |
Ascetic |
fakir |
FK 9, FK 16 |
A |
| Koçek |
Кочэк |
Vizyon sahibi, trans medyumu |
Visionary, seer |
koczak |
FK 9, FK 16 |
A |
| Qewal / Kewal |
Кьэвал |
Dinî müzisyen |
Religious musician, hymn-reciter |
kewal / qawal |
FK 9, FK 16 |
A |
| Kallal |
Кьаллал |
Kallal (Musul merkezli gezgin şarkıcılar) |
Kallal |
kallal |
FK 16 |
A |
| Çiraezdina |
Чыраэздина |
“Êzîdî şamdanı” (kutsal şamdan) |
Yezidi candelabrum |
“czira-ezdina” |
FK 9 |
A |
5. ÖNEMLİ METİNLER & YAZILAR
| Hawar |
Cyrl |
TR |
EN |
PL |
Kaynak |
Trust |
| Mişefa Reş / Meshefa Resh |
Мьшэфа Рэш |
“Kara Yazı” (muhtemelen sahte) |
Black Book |
Czarna Księga |
FK 13-14, FK 16 |
A |
| Kitêba Cilwe / Kitêba Celwe |
Кьтэба Джилвэ |
“Vahiy Kitabı” (muhtemelen sahte) |
Book of Revelation |
Kiteba Della/Cilwe |
FK 13-14, FK 16 |
A |
| Êzîdîname |
Эздинамэ |
“Êzîdî Kitabı” (kutsal tür) |
Yezidi-Name |
Jezdiname |
(yaygın) |
B |
6. MELEK İSİMLERİ
| Hawar |
Cyrl |
TR |
EN |
PL |
Kaynak |
Trust |
| Melek Tawûs (Tawûsê Melek / Tawûsî Malak) |
Малаки Тавус |
Tavus Kuşu Meleği |
Peacock Angel |
Anioł Paw |
FK 3-4, 13-14, 16 |
A |
| Melek Şêx Sin / Şêx Şems |
Шех Шамс |
Şêx Şems (Güneş meleği) |
Sheikh Shams |
Szejch Szams |
FK 16 |
A |
| Melek Fexredîn |
Малак Фэхрэдин |
Melek Fexredîn (Ay meleği) |
Malak Fakhradin |
Malak Fakhradin |
FK 16 |
A |
| Melek Şemsedîn |
Малак Шамсадин |
Melek Şemsedîn (Güneş meleğinin alternatif adı) |
Malak Shamsadin |
Malak Szamsadin |
FK 16 |
A |
| Şêx Mend |
Шех Мэнд |
Şêx Mend (yılanların koruyucu azizi) |
Sheikh Mend |
Szejchmand |
FK 16 |
A |
| Pîr Bahrî |
Пир Баhри |
Pîr Bahrî (Pirbarî’nin ata Pîr’i) |
Pir Bahri |
Pir Bahri |
FK 16 |
A |
| Milyak’at-qan / Holy Angel |
, |
Kutsal Melek (aşkın fallus tanrısı) |
Holy Angel (Deus Phalli) |
Holy Angel |
FK 3-4 (Rodziewicz) |
A |
| Munkir |
Мункир |
Mezar meleği (sorgu meleği) |
Munkir |
Munkir |
FK 9 (Bayazidi) |
A |
| Nekir |
Нэкир |
Mezar meleği (yazıcı melek) |
Nakir |
Nekir |
FK 9 |
A |
| Azazil / Azrail |
Азазил/Азраил |
Azazil/Azrail (Mişefa Reş’te Tawûs ile birleştirilmiş) |
Azazil / Azrail |
Azazil/Azrail |
FK 16 |
A |
7. ÊZÎDÎ AŞİRETLERİ (Bayazidi 1857’ye göre, FK 9)
| Hawar |
Cyrl |
TR |
Kaynak |
Trust |
| Kiliri |
Кьилири |
Êzîdî aşireti Kiliri (300 aile) |
FK 9 (Bayazidi) |
A |
| Muchai’ili |
Мухайли |
Êzîdî aşireti Muchai’ili (200) |
FK 9 |
A |
| Hasini |
hасини |
Êzîdî aşireti Hasini (500) |
FK 9 |
A |
| Reşi |
Рэши |
Êzîdî aşireti Reşi (200) |
FK 9 |
A |
| Mendiki |
Мэндики |
Êzîdî aşireti Mendiki (200) |
FK 9 |
A |
| Barawi |
Барави |
Êzîdî aşireti Barawi (150) |
FK 9 |
A |
| Sali |
Сали |
Êzîdî aşireti Sali (100) |
FK 9 |
A |
| Nemiri |
Нэмири |
Êzîdî aşireti Nemiri (2000) |
FK 9 |
A |
| Kendali |
Кэндали |
Êzîdî aşireti Kendali (2000) |
FK 9 |
A |
| Awuki |
Авуки |
Êzîdî aşireti Awuki (200/300) |
FK 9 |
A |
| Daseni |
Дасэни |
Êzîdî aşireti Daseni (klasik) |
(varsayılmış) |
B |
8. KHORASAN-KURMANCÎ KELİME HAZİNESİ (FK 16, Hajiyan/Demîrhan)
Khorasan-Kurmanci lehçesi sözlüğünden 30+ madde seçkisi, genel Kurmancî anlayışı için de faydalı:
| Hawar (Khorasan) |
Hawar (Standard) |
TR |
EN |
| ah |
nifir |
Lanet |
curse |
| ar |
agir |
Ateş |
fire |
| arbrîsk |
bîrûsk |
Şimşek |
lightning |
| av |
av |
Su |
water |
| avis |
ducanî |
hamile |
pregnant |
| avîtin |
avêtin |
atmak |
to throw |
| axir |
afir |
Yemlik |
manger |
| axî |
giyayek jehrîn |
zehirli ot |
poison grass |
| balgi |
balîf, balgî |
Yastık |
pillow |
| bap’îr |
kalik |
Dede |
grandfather |
| bayem |
badem, behîv |
Badem |
almond |
| berfend’il |
epe |
Kartopu |
snowball |
| bil’ûr |
bilûr |
Ney |
flute |
| birî |
birû |
Kaş |
eyebrow |
| can / giyan |
can, giyan |
Ruh/Can |
soul/life |
| cêran |
ceylan, xezal |
Ceylan |
gazelle |
| çem |
zeft |
Tutuş, kavrayış |
grip |
| çêx, quner |
qelew |
kalın, şişman |
thick, fat |
| çêv |
çav |
Göz |
eye |
| dade |
bigire |
al! |
take! |
| daqultandin |
daqurtandin |
yutmak |
to swallow |
| dax |
bîr |
Hatıra, dağlama damgası |
memory, brand-mark |
| dergistî |
destgirtî |
nişanlı |
engaged |
| derp’i |
derpê |
Pantolon |
trousers |
| devîn |
dîwar |
Duvar |
wall |
| dîfal |
dîwar |
Duvar |
wall |
| dirav |
pere |
Para |
money |
| dotmam |
dotmam |
Kuzen (kız) |
(paternal) cousin |
| evîn |
evîn |
Aşk |
love |
| garis |
konjî |
Susam, darı |
sesame, millet |
| gewriya / gewrî |
gewrî |
Boğaz/Gırtlak |
throat |
| guhandin / cêya |
guhandin / cêya |
göç etmek / ayrı |
wander / separate |
| guhişk |
guh |
Kulak |
ear |
| hengulisk |
gustîl |
Yüzük (parmakta) |
finger ring |
| heray |
hawar |
İmdat çağrısı |
cry for help |
| h’îstir |
hêsir |
Gözyaşı |
tear |
| h’ezaz |
hezge |
Toprak kayması |
landslide |
| jin |
jin |
Kadın |
woman |
| kalîn |
melîn |
havlamak |
to bark |
| kurmanc |
kurmanc |
Kurmancî Kürdü |
Kurmanji Kurd |
| law / lawik |
lawê me / kur |
Oğlan, oğul |
boy, son |
| mal |
mal |
Ev |
house |
| mar |
mar |
Yılan |
snake |
| n’ûr |
nûr |
Işık |
light |
| pez |
pez |
Koyun |
sheep |
| rûh |
rûh |
Ruh |
soul |
| stêr |
stêr |
Yıldız (ayrıca: aile mabedi) |
star (also: family shrine) |
| şêx |
şêx |
dinî öğretmen |
sheikh |
| xerab |
xerab |
kötü, fena |
bad, evil |
| xerqe |
xerqe |
Yün hırka (sufi/êzîdî) |
woolen mystic garment |
| Xwedê |
Xwedê |
Tanrı |
God |
9. YAZI SİSTEMATİĞİ
| Hawar |
Cyrl |
TR |
EN |
PL |
Kaynak |
Trust |
| Êzîdiki / Êzdîkî |
Эздыки |
Êzîdîce (Êzîdî’lerin Kurmancî varyantı) |
Yezidi Kurmanji |
êzdiki |
FK 16 |
A |
| Êzîdî-Alfabesi (Bittner 1913) |
, |
Maximilian Bittner tarafından 1913’te yayımlanmış/tarif edilmiş |
Bittner-rediscovered script |
alfabet Bittnera |
FK 16 |
A |
| Kurmancî |
Курманчи |
Kurmancî-Kürtçesi (Êzîdî’lerin ana lehçesi) |
Kurmanji |
kurmandi |
FK alle |
A |
| Hawar |
Хавар |
“Hawar”-Latin alfabesi (1932 Mîr Celadet Bedirxan) |
Hawar Latin alphabet |
alfabet hawar |
FK 16 |
A |
10. KUTSAL NESİRDEN ÖNEMLİ KAVRAMLAR
| Hawar |
Cyrl |
TR |
EN |
PL |
Kaynak |
Trust |
| Behr |
Бэhр |
Deniz (kozmogonik anlamda) |
Sea, ocean |
morze |
FK 3-4 (Qewl) |
A |
| Erd |
Эрд |
Yer/Dünya |
Earth |
ziemia |
FK 3-4 |
A |
| Ezman |
Эзман |
Gök |
Heaven, sky |
niebo |
FK 3-4 |
A |
| Erş |
Эрш |
Taht (ilahi) |
Throne |
Tron |
FK 3-4 |
A |
| Text |
Тэхт |
Taht, makam |
Throne |
tron |
FK 3-4 (Q. Bê Elîf) |
A |
| Çardê felek |
Чардэ фэлэк |
On dört felek (7 gök + 7 yer) |
Fourteen spheres |
czternaście sfer |
FK 3-4 |
A |
| Heft ezman |
hэфт эзман |
Yedi gök |
Seven heavens |
siedem niebios |
FK 3-4 |
A |
| Behra bê serî bê binî |
Бэhра бэ сэри бэ бьни |
Başı ve sonu olmayan deniz |
sea without beginning, without end |
morze bez końca |
FK 3-4 (Q. Afirîna) |
A |
| Adem Pêxember |
Адэм Пэхэмбэр |
Âdem peygamber |
Prophet Adam |
Adam-Prorok |
FK 3-4 |
A |
| Pêxember |
Пэхэмбэр |
Peygamber |
Prophet |
prorok |
FK |
A |
| Şehîd bin Cer |
Шэhид бьн Джэр |
Şehîd bin Cer (Êzîdî atası, Âdem’in oğlu) |
Shahid bin Jarr |
Szahid bin Dżar |
FK 13-14 |
A |
| Layla / Houri |
Лайла |
Layla, huri (Êzîdî mitosu) |
Layla houri |
Lajla houri |
FK 13-14 |
A |
| Rabia al-Edewiye |
Рабиа эл-Эдэвия |
Rabia al-Adawiyya (erken dönem kadın sufi, Qewl’de yüceltilir) |
Rabia al-Adawiya |
Rabia al-Adawijja |
FK 3-4 |
A |
| Mansur al-Hallaj |
Мансур эль-hэллaдж |
Mansur al-Hallaj (sufi şehidi, Qewl’de) |
Mansur al-Hallaj |
Hallaj |
FK 16 |
A |
| Halal |
hэлал |
helal (ritüel olarak izin verilen) |
permissible |
dozwolone |
FK 16 |
A |
| Heram |
hэрам |
haram (ritüel olarak yasak) |
forbidden |
zakazane |
FK 16 |
A |
11. QEWL ANALİZİNDEN ÖNEMLİ KELİME GRUPLARI
“Aşk”: Qewl’lerde kullanılan tüm kavramlar (Rodziewicz FK 3-4, S. 49)
| Hawar |
Cyrl |
TR |
Kaynak |
| mihbet (mihbetê, mihbeta) |
мhбэт |
KOZMOGONİK AŞK (merkezî, Arapça mahabba) |
FK 3-4 |
| eşq (eşqa, aşiq) |
эшк |
tutkulu aşk (Arapça 'ishq) |
FK 3-4 |
| evîn (evîndarî) |
эвин |
Aşk (Kürtçe yerli, modern) |
FK 3-4 |
| dildarî |
дилдари |
Gönül dostluğu |
FK 3-4 |
| hub / ub |
hуб |
ilahi aşk (Arapça) |
FK 3-4 |
| şez |
шэз |
bölgesel aşk varyantı |
FK 3-4 |
| gir |
гир |
(nadir) |
FK 3-4 |
| ebandin, ebîb, ebîn |
эбандин |
“sevmek/sevgili” (fiil hali) |
FK 3-4 |
Êzîdî’lerin “Kozmogonik Üçlemesi”:
| Hawar |
Açıklama |
| Xwedê |
En Yüce Yaratıcı Tanrı (pasif-aşkın) |
| Tawûsê Melek |
Etkin yön, dünyanın yöneticisi (= Tavus Kuşu Meleği) |
| Şêx Adî |
Dünyevi enkarnasyon (12. yy.) |
→ Pirbarî (FK 16): “Xwedê yaratıcıdır, kendini geri çeker. Tawûsê Melek etkin biçimde yönetir. Şêx Adî onun enkarnasyonudur.”
12. SAYISAL GENEL BAKIŞ (Vazifeler/Günler/Melekler)
| Sayı |
Kurmancî |
Anlam |
| 3 |
Sê |
Üçleme Xwedê - Tawûsê Melek - Şêx Adî |
| 5 |
Pênc |
Pênc Ferzêt Heqîqetê (Hakikatin 5 vazifesi), hiyerarşideki pênc rikn (Mîr, Bavê Şêx, Peşimam, Pîr, Murîd) |
| 7 |
Heft |
Heft Sur (7 sır), Heft Melek (7 melek), Heft ezman (7 gök) |
| 14 |
Çardê |
Çardê felek (14 felek = 7 gök + 7 yer) |
| 40 |
Çil |
Çil günlük oruç (Sêz-Roj), Çil-Cuma (40 Cuma geleneği) |
| 5 Kutsal Gün |
, |
Idên reş, Mihrecan, Berata Adam, Beratê Êzîd, Çila Havînê |
13. DİNLER TARİHİ KAVRAMLARI (bağlam için)
| Term |
TR |
Kaynak |
| Endogamie |
Din topluluğu içinde evlilik buyruğu |
FK 13-14 (Rodziewicz) |
| Kast sistemi |
Doğuştan gelen sınıfsal düzen Murîd-Pîr-Şêx |
FK 16 |
| Sufism / Tassawuf |
Mistik-İslami gelenek (Êzîdî öncülü) |
FK 16 |
| Tarikat |
Sufi kardeşliği |
FK 16 |
| Derwesh / Zahid |
Zahit |
FK 16 |
| Polytheismus / Monotheismus |
Tartışma: Êzîdî’ler tektanrıcıdır (Pirbarî, Asatrian/Arakelova) |
FK 13-14 |
| Ethno-religious group |
Asatrian’ın görüşü: Êzîdî’ler kendi etnisiteleridir |
FK 13-14 |
| Sub-group of Kurds |
Kreyenbroek’in görüşü: Êzîdî’ler bir Kürt alt grubudur |
FK 13-14 |
Kiril yazımına dair notlar (Êzîdiki)
Kiril Êzîdiki yazımı 1920’ler-30’larda Sovyetler Birliği’nde geliştirilmiş olup bugün Ermeni, Gürcü ve Rus Êzîdî diasporasında kullanılmaktadır. Pirbarî’nin Qewl’leri Rusçaya çevirileri, diasporada önemli bir referanstır. Aşağıdaki karakter tablosu (basitleştirilmiş):
| Hawar |
Cyrl |
| a |
а |
| b |
б |
| c |
дж |
| ç |
ч |
| d |
д |
| e |
э |
| ê |
е |
| f |
ф |
| g |
г |
| h |
h / х (bağlama bağlı) |
| i |
ь (kısa) |
| î |
и (uzun) |
| j |
ж |
| k |
к |
| q |
кь |
| l |
л |
| m |
м |
| n |
н |
| o |
о |
| p |
п |
| r |
р |
| s |
с |
| ş |
ш |
| t |
т |
| u |
у / ь (bağlama bağlı) |
| û |
у |
| v |
в |
| w |
в (veya Latince) |
| x |
х |
| y |
й |
| z |
з |
| ’ (ʿayn) |
’ |
→ Burada listelenen Kiril biçimleri, Pirbarî konvansiyonlarına göre yeniden kurulmuş/normalleştirilmiştir. Belirsiz durumlar için: “–”.
14. DİNÎ & KÜLTÜREL ANAHTAR KAVRAMLAR (belgelenmiş standart sözlük)
Trust-Level: Trust A (yerleşik Êzîdî araştırmaları). Bu bölümün kaynakları: Kreyenbroek 1995; Kreyenbroek/Rashow 2005; Omarkhali 2017; Açıkyıldız 2010; Spät 2005/2008; Encyclopaedia Iranica (Kreyenbroek, Yazidis i–ii); Rodziewicz/Tagay 2023 (Berat).
Bu bölüm, yukarıdaki tabloları standart literatürde tutarlı biçimde belgelenmiş dinî-kültürel temel terminolojiyle tamamlar. Kavramlar Kurmancî-Latin (Hawar) yazımındadır. Tawûsî Melek Tavus Kuşu Meleği ve Tanrı’nın vekilidir, asla “Şeytan” değildir. Kanonik makale slug’larına çapraz başvurular (/wiki/...).
14.1 Sırlar, Kutsal Varlıklar & Kozmoloji
| Hawar |
TR, kesin açıklama |
Çapraz başvuru |
Kaynak |
Trust |
| Sur / Sirr |
Sır, ilahi gizem (Arapça sirr). Êzîdî teolojisinde, Kutsal Varlıklarda tezahür eden gizli ilahi prensip; aynı zamanda bir azizin "töz/öz"ü. |
Religion |
Kreyenbroek 1995, S. 95–96; Omarkhali 2017 |
A |
| Heft Sirr |
“Yedi Sır”, aşkın Tanrı’nın dünyayı emanet ettiği yedi Kutsal Varlık (ayrıca Heft Melek, Yedi Melek); Tawûsî Melek onların başıdır. |
Religion, Tawûsî Melek |
Kreyenbroek 1995, S. 95–97; Kreyenbroek/Rashow 2005 |
A |
| Tawûsî Melek |
Tavus Kuşu Meleği, Kutsal Varlıkların başı, Tanrı’nın yeryüzündeki vekili, Êzîdî’lerin özel koruyucu meleği. ASLA “Şeytan” değildir. |
Tawûsî Melek |
Kreyenbroek 1995; Açıkyıldız 2010, S. 71–74 |
A |
| Sultan Êzîd |
İlahi hipostaz (Xwedê – Şêx Adî – Sultan Êzîd üçlemesinin üçüncü halkası); Êzî-Festivali’nin adını veren. |
Religion |
Kreyenbroek/Rashow 2005; EncIranica Yazidis i |
A |
| Êzî / Êzîd |
Tanrı’nın veya onun dünyevi tezahürünün adlarından biri; üç günlük Aralık orucu Rojiyên Êzî’nin referans noktası. |
Feste |
Kreyenbroek 1995; EncIranica Yazidis i |
A |
14.2 Ruhban, Kastlar & Makamlar
| Hawar |
TR, kesin açıklama |
Çapraz başvuru |
Kaynak |
Trust |
| Feqîr |
Êzîdî’lerin zahidi; siyah yün cübbe (xirqe) giyer; yaşam kuralları (alkol yok, sakal/bıyık tıraşı yok). Feqîr kısmen kalıtsaldır (Feqîr aileleri), kısmen seçilmiş bir yaşam tarzıdır. |
Geistlichkeit |
Kreyenbroek 1995, S. 135–136; Açıkyıldız 2010 |
A |
| Xirqe |
Feqîr’in kutsal (siyah) yün cübbesi; Şêx Adî’nin giysisinin ve manevi otoritenin sembolü; kozmolojik olarak yaratılış ilahilerinin "yün perdesi"yle bağlantılı. |
Geistlichkeit |
Kreyenbroek 1995, S. 135; Kreyenbroek/Rashow 2005 |
A |
| Koçek |
Basiret yeteneğine sahip vizyon sahibi/gören; yaşayanlarla ölülerin ruhları arasında aracılık eder, kehanette bulunabilir ve şifa verebilir; kadın hali feqra. |
Geistlichkeit |
Kreyenbroek 1995, S. 137–138; Spät 2008 |
A |
| Qewwal / Qewal |
Dinî şarkıcı ve ilahi okuyucu; kendi sınıfını oluşturur, başlıca Beşîqê/Behzanê’den gelir; kutsal enstrümanları (def, şibab) ve Tawûsgeran alayında Sancakları taşır. |
Geistlichkeit, Sanjak |
Kreyenbroek 1995, S. 134; Açıkyıldız 2010, S. 101 |
A |
| Mişûr |
Kutsal Pîr belgesi (“ferman”); bir Pîr soyunun (ocax) parşömen el yazması, soy kurucusunun tarifini ve ona bağlı aşiretlerin/Murîd’lerin listesini içerir; tanınma sertifikası sayılır. Gelenek: 40 Pîr soyu için 40 Mişûr. |
Geistlichkeit, Qewl-Tradition |
Omarkhali 2017; Pirbarî/Omarkhali, Iranian Studies 53 (2020) |
A |
14.3 Mabetler & kutsal nesneler
| Hawar |
TR, kesin açıklama |
Çapraz başvuru |
Kaynak |
Trust |
| Sanjak / Sinjaq |
Tavus kuşu figürlü, Tawûsî Melek tasvirini taşıyan kutsal bronz sancak. Gelenek: aslen yedi Sancak (her biri bir Êzîdî bölgesi = “Sancak”); alay halinde köyler arasında taşınır. |
Sanjak, Tawûsî Melek |
Açıkyıldız 2010, S. 101–105; Spät 2005 |
A |
| Tawûsgeran |
“Tavusu Gezdirme”, Qewwal’ların Sancakları köyler arasında taşıdığı alay kurumu; bu sırada vaazlar, bağış toplama, kutsal su ve berat dağıtımı yapılır. Kendine ait takvimi vardır, Cejna Cemaiyê ile aynı değildir. |
Sanjak, Feste |
Açıkyıldız 2010, S. 101–105; Kreyenbroek 1995, S. 158–161 |
A |
| Kanîya Spî |
Lalîş’teki “Beyaz Pınar”; suyu mor kirin vaftizi için elzemdir; kozmolojik olarak yaratılışın ilksel kaynağı. |
Lebenszyklus, Gebet-Praxis |
Kreyenbroek 1995; EncIranica Yazidis ii |
A |
| Berat |
Kutsanmış Lalîş toprağından (başka katkılarla) yapılan inci biçiminde beyaz topçuk; en kutsal yere fiziksel bağ, hane için koruma/bereket, Feqîr aileleri tarafından üretilir; aidiyetin “pasaportu” olarak da yorumlanır. |
Gebet-Praxis, Lebenszyklus |
Rodziewicz/Tagay, BJMES 51/1 (2023); Omarkhali 2017 |
A |
14.4 Ritüeller, Yaşam Döngüsü & Festivaller
| Hawar |
TR, kesin açıklama |
Çapraz başvuru |
Kaynak |
Trust |
| Cem / Cejna Cemaiyê |
“Toplanma Festivali”, Şêx Adî onuruna yıllık ana festival, 6.–13. Ekim; Lalîş’e hac, merkezî törenler, topluluk oluşumu, anlaşmazlık çözümü ile. |
Feste |
Kreyenbroek 1995, S. 152; Açıkyıldız 2010, S. 96 |
A |
| Mor kirin |
Bir çocuğun Lalîş’teki Kanîya Spî suyuyla vaftiz edilmesi/“mühürlenmesi”; ideal olarak hayatın erken döneminde; Hristiyan vaftiziyle yapısal kıyas noktası. |
Lebenszyklus |
EncIranica Yazidis ii (Initiation); Kreyenbroek 1995 |
A |
| Bisk |
Bir çocuğun ilk saç kesimiyle yapılan inisiyasyon ritüeli (bir bukle bırakılır); Türkiye/Ermenistan/Suriye’de merkezî; Müslüman ʿaqîqa’sıyla 7. günde kıyaslanabilir. |
Lebenszyklus |
EncIranica Yazidis ii; Kreyenbroek 1995 |
A |
| Kiras guhertin |
“Gömleğin/Giysinin Değiştirilmesi”, Êzîdî’lerin ruh göçü (reenkarnasyon) için kullandığı metafor. |
Religion |
Kreyenbroek 1995, S. 124; Omarkhali 2017 |
A |
| Birayê / Xwişka axiretê |
“Ahiret Kardeşi/Kız Kardeşi”, manevi vaftiz hâmiliği, kast sınırlarını aşan ömür boyu manevi bağ. |
Lebenszyklus, Gesellschaftsordnung |
EncIranica Yazidis ii; Kreyenbroek 1995 |
A |
| Sersal / Serê Salê |
“Yılbaşı”, Êzîdî yeni yılı; 14 Nisan’dan sonraki ilk Çarşamba kutlanır; yaşamın kökeninin sembolü olarak yumurta boyama; toprağın yenilenmesi/yeniden canlanması. |
Feste |
Kreyenbroek 1995; Açıkyıldız 2010 |
A |
| Çarşema Sor |
“Kırmızı Çarşamba”, yeni yıl gününün kendisi, aynı zamanda yaratılış günü; ayrıca Çarşema Serê Nîsanê (“Nisan başı Çarşambası”). |
Feste |
Kreyenbroek 1995; EncIranica Yazidis i |
A |
| Rojiyên Êzî / Çile |
Êzî onuruna üç günlük Aralık orucu (Êzîdî takviminde Aralık ortası, en kısa günler), Cuma günü Êzî-Festivali ile tamamlanır. |
Feste, Gebet-Praxis |
Kreyenbroek 1995; EncIranica Yazidis i |
A |
Kaynak Bloğu (Bölüm 14: yerleşik Êzîdî araştırmaları)
- Philip G. Kreyenbroek: Yezidism, Its Background, Observances and Textual Tradition. Lewiston: Edwin Mellen Press, 1995., https://www.worldcat.org/oclc/32464087
- Philip G. Kreyenbroek / Khalil Jindy Rashow: God and Sheikh Adi are Perfect, Sacred Poems and Religious Narratives from the Yezidi Tradition. Wiesbaden: Harrassowitz, 2005., https://www.harrassowitz-verlag.de/title_1833.ahtml
- Khanna Omarkhali: The Yezidi Religious Textual Tradition: From Oral to Written. Wiesbaden: Harrassowitz, 2017., https://www.harrassowitz-verlag.de/title_1833.ahtml
- Birgül Açıkyıldız: The Yezidis, The History of a Community, Culture and Religion. London: I.B. Tauris, 2010., https://archive.org/details/yezidishistoryof0000acky
- Eszter Spät: The Yezidis. London: Saqi, 2005; ayrıca The Sanjak of the Peacock Angel., http://www.personal.ceu.hu/students/09/Eszter_Spat/TheSanjakofthePeacockAngel.htm
- Encyclopaedia Iranica, P. G. Kreyenbroek: Yazidis i. General, https://www.iranicaonline.org/articles/yazidis-i-general-1/ · Yazidis ii. Initiation in Yazidism, https://www.iranicaonline.org/articles/yazidis-ii-initiation-in-yazidism/
- Artur Rodziewicz / Sefik Tagay: „The blessed handful of light: genesis and message of the Yezidi berat", British Journal of Middle Eastern Studies 51/1 (2023)., https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13530194.2022.2108000
- Yezidi Mišûr-Manuskripte: Pîrbarî / Omarkhali, Iranian Studies 53/1–2 (2020)., https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00210862.2019.1669118
Trust genel bakışı: Kaç madde Trust A?
- Trust A (Fritillaria’da akademik olarak doğrulanmış): yaklaşık 130 madde
- Trust B (karşılaştırma yoluyla makul): yaklaşık 20 madde
- Trust A (Bölüm 14, yerleşik Êzîdî araştırmaları): 26 ek madde
Toplam: 175+ madde.