Êzdîxan

Êzîdî Zaman Çizelgesi

Dünya genelinde Êzîdî toplumu için en önemli olayların kronolojisi — antik çağlardan günümüze. Her kayıt kaynaklar ve bir özgünlük puanı içerir.

Dönem:–46 olay
  1. Trajedi weltweit, GlobalÖzgünlük 100

    Sincar soykırımının 10. yıldönümü

    Sincar soykırımının üzerinden 10 yıl geçti. Uluslararası anma törenleri. BM'nin hatırlatması: 2.500'ün üzerinde Êzîdî kadın hâlâ kayıp. Sincar'a dönüş sadece %30 civarında.

    Kaynaklar (6)
  2. Tanınma Berlin, DeutschlandÖzgünlük 100

    Almanya Bundestag'ı Êzîdî soykırımını tanır

    Bundestag, 2014 Sincar soykırımını oybirliğiyle resmen soykırım olarak tanır.

    Sonuçlar ve önemi

    Stärkere Rechte für Êzîdî-Geflüchtete in Deutschland. Deutschland hat mit ~250.000 die größte Êzîdî-Diaspora weltweit.

    Kaynaklar (4)
  3. Bilim Lyon + Göttingen, Frankreich/DeutschlandÖzgünlük 95
  4. TarihÖzgünlük 85

    Mîr Hazim Tahsin Beg wird neuer Mîr

    Nach dem Tod seines Vaters Tahsin Said Beg am 27. Juli 2019 wird Hazim Tahsin Beg neuer Mîr der Êzîden.

    Kaynaklar (1)
    • AWikipedia 'Hazim Tahsin Beg'
  5. Siyaset Lalîş, IrakÖzgünlük 95
  6. Tanınma Oslo, NorwegenÖzgünlük 100
  7. Siyaset Jerusalem, IsraelÖzgünlük 90

    İsrail Knesset'i Êzîdî soykırımı tanınmasını reddeder (58-38)

    MK Ksenia Svetlova'nın Êzîdî soykırımının resmen tanınmasına yönelik önergesi, Tzipi Hotovely başkanlığındaki Knesset koalisyonunca reddedilir. İsrail bugüne (2026) kadar soykırımı tanımamıştır.

    Sonuçlar ve önemi

    Korrektur einer verbreiteten Falschmeldung: viele Quellen behaupten Israel hätte 2018 anerkannt — das stimmt NICHT. Die Anerkennung scheiterte am Plenum.

    Kaynaklar (5)
  8. Bilim Wiesbaden, DeutschlandÖzgünlük 98
  9. Tanınma UN-Hauptquartier New York, USAÖzgünlük 100
  10. Tanınma Brüssel + London, EUÖzgünlük 95
  11. Soykırım Kocho-Dorf, Sinjar, IrakÖzgünlük 100

    Koço katliamı

    Daesh, Êzîdî köyü Koço'nun erkek nüfusunu (~700 erkek ve 12 yaş üstü çocuk) öldürür; kadın ve kızlar köleliğe satılır. Nadia Murad bir hayatta kalandır.

    Sonuçlar ve önemi

    Wird symbolisch für den gesamten Genozid. Kocho ist heute Erinnerungsort.

    Kaynaklar (6)
  12. Diaspora Sandefjord + Göteborg, Norwegen/SchwedenÖzgünlük 90
  13. Soykırım Sinjar (Şingal), IrakÖzgünlük 100

    🆘 Sincar soykırımı başlar

    Daesh (sözde İslam Devleti) Sincar'a saldırır. En az 5.000 Êzîdî öldürülür, 7.000'den fazla kadın ve kız köleleştirilir. 400.000 kişi yerinden edilir. 70'ten fazla toplu mezar belgelenir. BM: 'süregelen soykırım'.

    Sonuçlar ve önemi

    73. Ferman in Êzîdî-Gedächtnis. Massive Flüchtlingswelle nach Europa (DE+150k seit 2014). UN-Mission UNITAD eingerichtet. Internationale Anerkennung als Genozid in mehreren Ländern.

    Kaynaklar (7)
  14. TarihÖzgünlük 85

    74. Fermân: IS-Genozid in Şingal/Sinjar

    Islamischer Staat überfällt Sinjar am 3. August 2014. >5.000 Êzîdî ermordet, ~7.000 Frauen und Kinder versklavt. Von UN als Genozid anerkannt.

    Kaynaklar (1)
    • ACambridge World History of Genocide 2023
  15. Bilim London, UKÖzgünlük 92
  16. Bilim Wiesbaden, DeutschlandÖzgünlük 98
  17. Bilim Lewiston, NY, USAÖzgünlük 96
  18. TarihÖzgünlük 85

    Erste schriftliche Verschriftlichung der Qewlê

    Erste systematische schriftliche Aufzeichnung der mündlich tradierten Qewlê und Beytê durch Kreyenbroek-Projekt und kurdisch-êzdîsche Akademiker.

    Kaynaklar (1)
    • AOmarkhali 2017
  19. Kültür Yerevan, ArmenienÖzgünlük 95
  20. Kültür Yerevan, ArmenienÖzgünlük 95

    Heciyê Cindî, Cindî Kiril alfabesini geliştirir

    Heciyê Cindî (kendisi de Êzîdî) bugün Riya Teze ve Sovyet-Ermeni Êzîdî diasporasında hâlâ kullanılan 40 harfli Kiril alfabesini geliştirir.

    Sonuçlar ve önemi

    Standard für Cindî-Cyrillic-Schreibung (mit ejektiven Apostrophen К', П', Т', Ч'). Wird in der b1.qatani.de DB als `body_cyrillic`-Feld respektiert.

    Kaynaklar (4)
  21. Kültür Yerevan, ArmenienÖzgünlük 85
  22. Kültür Yerevan, ArmenienÖzgünlük 78
  23. Bilim Wien, ÖsterreichÖzgünlük 65
  24. Bilim Boston, USAÖzgünlük 70

    Isya Joseph: 'Devil Worship: The Sacred Books and Traditions of the Yezidi'

    Êzîdî metinlerinin (Mishefa Reş, Kitêba Cilwe) ilk kapsamlı İngilizce yayını. Bugün akademik olarak tartışmalı — Musul'daki Êzîdî olmayan Hristiyan yazarlarca derlenmiş olabilir.

    Sonuçlar ve önemi

    Problem: Mishefa Reş + Kitêba Cilwe gelten heute als wahrscheinlich westlich-orientalistische Konstruktion. Authentische Êzîdî-Theologie steht in den Qewlê (mündlicher Tradition), nicht in diesen 'Büchern'.

    Kaynaklar (5)
  25. TarihÖzgünlük 85

    Abdülhamid II. — Zwangskonversion oder Tod

    Sultan Abdülhamid II. ordnet Massen­konversion oder Mord an Êzîdî an im Rahmen seiner Islamisierungs­kampagne.

    Kaynaklar (1)
    • AEppel 2018
  26. Soykırım Sinjar, IrakÖzgünlük 80
  27. TarihÖzgünlük 85

    Firmana Mîrê Kore (Mir Muhammed der Blinde)

    Kurdischer Emir Muhammad von Rawanduz führt genozidale Kampagne gegen Êzîdî in Şêxan und Sinjar.

    Kaynaklar (1)
    • AEppel 2018
  28. TarihÖzgünlük 85

    Osmanisches Massaker an Sinjar (Fermân)

    40.000 osmanische Soldaten attackieren Sinjar. 3.060 getötet, 300 Dörfer zerstört, 1.000-2.000 Höhlen­massaker.

    Kaynaklar (1)
    • AWikipedia
  29. Soykırım Osmanisches Reich, TürkeiÖzgünlük 85

    73 Ferman (zulüm fermanları)

    Êzîdîler kendilerine Osmanlı ve Kürt emirlikleri tarafından dayatılan 73 zulüm fermanını ('Ferman') sayar: katliamlar, zorla din değiştirme, kölelik. 73 sayısı ritüel bir hafıza işaretidir.

    Kaynaklar (6)
  30. Siyaset Şingal/Lalîş, IrakÖzgünlük 80
  31. TarihÖzgünlük 85

    Hinrichtung Şêx Hesens — Trennung von Islam

    Şêx Hesen (Adī II.) wird in Mosul von Atabeg Badr al-Dīn Luʾluʾ enthauptet. Akademische Trennlinie: ab jetzt entwickelt sich Êzîdîsmus eindeutig weg von islamischer Norm.

    Kaynaklar (1)
    • AEncyclopaedia Iranica
  32. Din Lalîş + Nordsyrien, Irak/SyrienÖzgünlük 88
  33. TarihÖzgünlük 85

    Erste außerêzîdîsche Erwähnung: al-Samʿānī

    ʿAbd al-Karīm al-Samʿānī erwähnt in Kitāb al-Ansāb erstmals eine 'al-Yazīdiyya'-Gemeinschaft in der Mosul-Region. Erste externe historische Bezeugung.

    Kaynaklar (1)
    • AEncyclopaedia Iranica 'Yazidis i. General'
  34. Din Lalîş, IrakÖzgünlük 95
  35. TarihÖzgünlük 85

    Tod Şêx Adîs in Lalîş

    Şêx Adî stirbt in Lalîş. Sein Grab wird Pilgerziel und Zentrum des Êzîdîsmus.

    Kaynaklar (1)
    • ABritannica 'Yazidi'
  36. Din Lalîş, Şingal, IrakÖzgünlük 90
  37. TarihÖzgünlük 85

    Şêx Adî kommt nach Lalîş

    Şêx Adî verlässt Bagdad, siedelt nach Lalîş im Kurdistan-Bergland. Trifft kurdisch-iranische Religions­gemeinschaft, gründet Adawiyya-Sufi-Orden.

    Kaynaklar (1)
    • AKreyenbroek 1995
  38. Din Bayt Far, Bekaa, LibanonÖzgünlük 92
  39. TarihÖzgünlük 85

    Geburt Şêx Adî ibn Musafir

    Şêx Adî wird ca. 1072–1078 in Beit Far (Beqaa-Tal, Libanon) geboren. Sufi-Lehrer in Bagdad.

    Kaynaklar (1)
    • AEncyclopaedia Iranica 'Yazidis i. General'
  40. TarihÖzgünlük 85

    Arabisch-islamische Eroberung Mesopotamiens

    Islamische Hegemonie über Kurdistan beginnt. Die kurdisch-iranische religiöse Tradition geht in den Untergrund / passt sich an / behält Form in abgelegenen Berg­tälern (Lalîş, Sinjar).

    Kaynaklar (1)
    • ABritannica
  41. BilimÖzgünlük 85

    Hellenistisch-Sasanidischer Synkretismus: Sabier, Manichäer, Mithras-Kult

    Harranische Sabier (Sterne­religion, Heptade), Manichäismus, Mithras-Kult durchziehen den nördlichen Mesopotamien-Raum. Diese Schichten beeinflussen das Êzîdî-Substrat.

    Kaynaklar (1)
    • ARodziewicz 2022
  42. BilimÖzgünlük 85

    Zoroastrismus formiert sich; West-Iran behält Mithra-Tradition

    Während im Osten Zarathustra reformiert, bleibt im West-Iran/Kurdistan eine vor-zoroastrische Mithra-Tradition lebendig. Schwester-Tradition der späteren Êzîdî.

    Kaynaklar (1)
    • AKreyenbroek 1995, p. 53-54
  43. BilimÖzgünlük 85

    Mitannî-Reich: Indo-iranische Götter in Nordmesopotamien

    Mitannî-Hethiter-Vertrag (ca. 1380 v. Chr.) erwähnt Mitra, Varuṇa, Indra. Erste epigraphische Bezeugung einer indo-iranischen religiösen Schicht im Heimat­raum der späteren Êzîdî.

    Kaynaklar (1)
    • AFournet, JIES 2010
  44. Tarih Mesopotamien, IrakÖzgünlük 60

    Êzîdî kozmogonisinin olası erken kökleri

    Akademik araştırma (Asatrian, Rodziewicz) Hint-İran ve eski Mezopotamya kökenli güneş ve tavus-melek tasavvurlarına işaret eder. Doğrudan kanıt yoktur — ancak Êzîdî teolojisinde İbrahimi öncesi katmanların (İslam, Yahudilik ve Hristiyanlıktan çok daha eski) varlığı bilimsel uzlaşıdır.

    Kaynaklar (4)
  45. BilimÖzgünlük 85

    Altmesopotamische Hochkulturen (Sumer, Akkad)

    Motiv-Reservoir: Weiße Perle, Sieben-Heptade, Sterne­theologie. Diese Bauelemente speisen später die Êzîdî-Kosmogonie.

    Kaynaklar (1)
    • ARodziewicz, Eros and the Pearl 2022
  46. DinÖzgünlük 35

    Êzîdî-Kalender: Schöpfung der Welt

    Êzîdî zählen ihren Kalender seit der Schöpfung der Welt. 2026 entspricht dem Êzîdî-Jahr ~6776. Çarşema Sor (Rotes Mittwochsfest) commemoriert diese Schöpfung.

    Kaynaklar (1)
    • TraditionÇarşema Sor; Heft Sirran-Tradition