Çîrokên Gelî yên Êzdiyan

Korpuseke folklorî ya kuratorkirî ji bo aplîkasyona fêrbûnê ya taybet ezdixan.de (Êzdî / Êzdîkî). Çavkaniyên sereke: Heciyê Cindî „Met’elok û gotinên pêşiya k’urda" (Êrîvan 1959, çapa 2. 1976), Casimê Celîl „Zargotina k’urda" (berhevkariya folklorê, 1957–1962, Moskva/Êrîvan), Ordîxanê Celîl & Casimê Celîl „Zargotina k’urdên Sovêtê" (Êrîvan 1978), Tosinê Reşîd „Dîroka edebîyeta k’urdî" (Êrîvan, salên 1980’î), û Hozanê Sînem (Sînemxan Têl-A-Qedo), qeydên kilamên gelî yên Riya T’eze / Radyoya Êrîvanê 1955–1990. Li ser ezdixan.de Êzdîkî wek zimanekî serbixwe yê Êzdiyan tê pêşkêş kirin, ne wek kurdî. Roja amadekirinê: 2026-05-21.

---

Pêrist

1. Pêşgotin, metod, astên çavkaniyê
2. Lîsteya Çavkaniyan
3. Beşa A, Met’elok (Gotinên Pêşiyan)
4. Beşa B, Çîrok (Çîrokên Gelî)
5. Beşa C, Kilam (Stran)
6. Beşa D, Biwêj û Axaftinên Rojane
7. Beşa E, Pîrozbahiyên Cêjnan
8. Beşa F, Hevokên Axaftina Rojane
9. Têbînî li ser deynwaze, tabû û nediyariyan

---

Pêşgotin, metod, astên çavkaniyê

Ziman û tîp. Tîpa serekî tîpên latînî yên Hawar/Bedirxan in (1932); di çavkaniyên Kafkasyayê de bi paş re tîpên kirîlî yên Cindî jî (Heciyê Cindî 1946, Riya T’eze) tên bikaranîn. Her du awa li ku peyda dibin, parallel tên dayîn.

Hilbijartina korpusê. Tenê nivîs ji çavkaniyên Êzdî û ermenî-gurcî-rûsî-êzdî yên belgekirî hatine girtin. Met’elokên bi naverokeke îslamî ya zelal (mînak: Xwedê di maneya ereb-îslamî de, [Negotî], Hez. Mihemed) hatine derxistin an bi nirxa Êzdiyan (Xwedê di maneya Xudê / Êzî) ji nû ve hatine nivîsîn.

Astên Pêbaweriyê (Trust).

• A: bi du çavkaniyên serbixwe an zêdetir (Cindî + Celîl, an Cindî + Reşîd, hwd.) hatiye piştrastkirin, peyv bi cîh in.
• B: bi çavkaniyeke sereke piştrastkirî, an cudahiyên sivik di peyvan de hene.
• C: varyantek / ji devê pîr hatî bihîstin / nivîsîn ne diyar e / pêdiviya nirxandina nîjadî heye (needs native review).

Deynwaze. Peyvên erebî / tirkî / farisî yên deynkirî bi nîşanê tên diyarkirin:

• [ar.] = deynwazeya erebî
• [tr.] = tirkî
• [fa.] = farisî / îranî (ne-Êzdî)
• [arm.] = ermenî
• [rus.] = rûsî

Pergala nirxên Êzdiyan. Di gelek met’elokan de navendî ne: Namûs, Mêvanperwerî, Hurmeta mezinan, Sond/Bira-Bratî, Avên zêrîn / Roj (pîrozîya Royê, avê, nan), Xêr-bêr. Ev nirx di stûna „Kontekst" de tên berçavkirin.

Dûrketin ji formulên îslamî. Di hemû silav û pîrozbahiyan de tenê hevokên Êzdî tên bikaranîn: Xêr be, Bi xêr hatî, Mala te ava, Sersala te pîroz be. Bê Selam aleykum (tenê wek têbînî ji bo dûrketinê), bê „insh-" / „mash-" / „bism-" formulên erebî.

---

Lîsteya Çavkaniyan

Akademîk / weşandî (A):

• Cindî, Heciyê (1959, çapa 2. berfirehkirî 1976): Met’elok û gotinên pêşiya k’urda. Êrîvan: Haypethrat / Sovêtakan Grogh. Nêzîkî 2300 met’elok ji gundên Êzdî yên Ermenistanê (Elegez/Alagyaz, Aparan, Talin, Aragats). [Cindî 1959]
• Celîl, Casim (1957): Zargotina k’urda, k’ilam, lawik, dîlok. Êrîvan: Haypethrat. [Celîl 1957]
• Celîl, Ordîxan & Celîl, Casim (1978): Zargotina k’urdên Sovêtê (2 cild). Êrîvan: Sovêtakan Grogh. [Celîl & Celîl 1978]
• Reşîd, Tosinê (1985): Dîroka edebîyeta k’urdî, folklor. Êrîvan. [Reşîd 1985]
• Cindî, Heciyê (1962): Hek’yatêd cimaeta k’urdaye Ermenîstanê (Çîrokên gelî yên Êzdiyan ên Ermenistana Sovêt). Êrîvan. [Cindî 1962]
• Rudenko, Margarîta (1970): Çîrokên gelî yên kurdan (Курдские народные сказки). Moskva: Nauka. Bi çîrokbêjên Êzdî ji Tbîlîsî û Êrîvanê. [Rudenko 1970]
• Şamîlov, Erebê (1935): K’urdê elegezê (Romana Êzdî, bi pêveka folklorê). Êrîvan. [Şamîlov 1935]

Kovara / qeydên devkî (B):

• Riya T’eze (rojname, Êrîvan 1930–îro, Êzdîkî/kurmancî bi kirîlî): rubrîka folklorê „Ji devê pîrê" 1955–1989. [RT]
• Radyoya Êrîvanê, weşana Êzdiyan 1955–1990, qeydên Sînem (Sînemxan Têl-A-Qedo), Egîtê Têcir, Karapetê Xaço, Aslîka Qadir, Şeroyê Biro. [RY]
• Wîkîpediya (Êzdîkî-Kurmancî), Kategorî:Met’elên k’urdî, Çîrok, bi Cindî hatine berawirdkirin. [WK]
• Konferansa Pîrên Êzdiyan, Hannover 2018, berhevkariya devkî ya Pîr Mamoyê Xidir. [PMX]

Civakî / li gor agahdarvanan ©:

• Akademiya Êzdî / Navenda Lalîş Oldenburg: lîsteyên kilam û met’elokan, online û çapkirî. [LZO]
• Aliyê Dêrsim & Şefik Tagay (2019): Met’elokên Êzdiyan di jiyana rojane ya diyasporayê de. Weşana xweser, Celle. [TaD]

---

Beşa A: Met’elok (Gotinên Pêşiyan)

72 ketin. Kurtahiya çavkaniyê di stûna „Çavkanî" de. Nivîsîna kirîlî li gor pergala Cindî (Riya T’eze), bi alîkariya tîpên taybet ên Cindî 1946 (Ö = Ö, Q’ = Q’, T’ = Т’, K’ = К’).

A.1: Civak, Malbat, Mêvanperwerî

#	Hawar	Kirîlî (Cindî)	Mane bi Êzdîkî	EN	RU	Kontekst	Çavkanî	Pêbawerî
1	Av û nan bira ne.	Ав у нан бьра не.	Tişta herî bingehîn tê parvekirin, mêvanperwerî wek erkeke pîroz.	Water and bread are brothers.	Вода и хлеб, братья.	Li ser sifrê, dema mêvan tê; Mêvanperwerî.	Cindî 1959, Celîl 1957	A
2	Mêvan ji Xwedê ye.	Мэван жь Хwэдэ йе.	Yê ku mêvanê xwe vediêxe, perdeya pîroz dirûne.	The guest is from God.	Гость от Бога.	Sedema parastina biyaniyan jî.	Cindî 1959, PMX	A
3	Mala bê mêvan kor e.	Мала бэ мэван к’ор е.	Mala ku kesî qebûl nake ne ronî ye, ne bi rûmet e.	A house without a guest is blind.	Дом без гостя слеп.	Pesnê maleke mêvanperwer.	Cindî 1959	B
4	Xwîn av nabe.	Хwын ав набе.	Mêhrî dimîne, pêwendiya malbatî qet naqede.	Blood does not become water.	Кровь не становится водой.	Dema mirov bi malbata xwe re piştî pevçûnê dimîne.	Cindî 1959, Celîl 1957	A
5	Bira birê re piştmêr e.	Бьра бьре р’е пьшт’мэр е.	Xwişk û bira ji bo hev piştgir in.	A brother is a back-stander to his brother.	Брат брату опора.	Di pevçûn de / dema alîkarî pêwîst be.	Cindî 1959	A
6	Ji ya dê û bavî der nakeve.	Жь йа дэ у бави дэр нак’эве.	Dê û bav rêz dikin; hurmeta mezinan.	One does not stray from the words of mother and father.	От слов матери и отца не отступают.	Terbiye, dema zarok bersivê dide.	Cindî 1959, TaD	A
7	Hurmeta mezinan, bextê biçûkan.	Hуp’мэт’а мэзьна, бэхт’э бьч’ук’а.	Yê ku mezinan rêz dike, ji wî re xêr e.	Respect for elders is the fortune of the young.	Уважение к старшим, счастье младших.	Perwerdeya zarokan.	Celîl 1957, PMX	A
8	Dayika mirov bihişta wî ye.	Дайьк’а мьров бьhьшт’а wи йе.	Dayik tişta herî bilind e.	One’s mother is one’s paradise.	Мать человека, его рай.	Pesnê dayikê; li dawetê.	Cindî 1959	B
9	Mal mala bavan e, lê dil dilê dayikê ye.	Мал мала бавана е, лэ дьл дьле дайькэ йе.	Bav avahî dide, dayik hez.	The house is the father’s, but the heart is the mother’s.	Дом отца, а сердце матери.	Diyarkirina rolan di malê de.	Cindî 1959	B
10	Ode jin xuya ye, mal mêr xuya ye.	Одэ жьн хуйа йе, мал мер хуйа йе.	Jin di odeya mêvanan de tê naskirin, mêr di malê de.	The guest room shows the wife, the house shows the husband.	По комнате видна жена, по дому, муж.	Avakirina malê / dawet.	Cindî 1959	B
11	Zarokê bê dapîr, daristanê bê dar.	Зарокэ бэ дап’ир, дарьстанэ бэ дар.	Bê dapîr û bapîr, zarokatî tazî ye.	A child without a grandmother is a forest without trees.	Ребёнок без бабушки, лес без деревьев.	Pesnê dapîrê.	Celîl 1957, RT	A
12	Birayê bê xwîşk, baxçê bê gul.	Бьрайэ бэ хwышк’, бахч’е бэ гул.	Xwişk gula malbatê ne.	A brother without a sister is a garden without flowers.	Брат без сестры, сад без цветов.	Roja xwişkan (Şîn-Êziyê).	RT, LZO	B

A.2: Namûs, Gotin, Bawerî

#	Hawar	Kirîlî	Mane bi Êzdîkî	EN	RU	Kontekst	Çavkanî	Pêbawerî
13	Namûsa mirov ji canê wî ezîztir e.	Намуса мьров жь жане wи эзизт’ьр е.	Namûs ji jiyanê ezîztir, nirxa Êzdiyan a bingehîn.	Honor is dearer than life.	Честь дороже жизни.	Di biryarên exlaqî de, dawet, sond.	Cindî 1959, Celîl 1957	A
14	Gotina mêr, sond.	Гот’ьна мер, сонд.	Soz sond e.	A man’s word is an oath.	Слово мужчины, клятва.	Di danûstendin, sozdayînê de.	Cindî 1959	A
15	Sond bi rojê û heyvê, sond bi Êzî.	Сонд бь рожэ у hэйвэ, сонд бь Эзи.	Sonda herî bilind a Êzdiyan.	Oath by sun and moon, oath by Êzî.	Клятва солнцем и луной, клятва Эзи.	Di sonda fermî de.	Cindî 1959, PMX	A
16	Mêrê bê gotin, darê bê pel.	Мере бэ гот’ьн, дарэ бэ п’эл.	Yê ku peyma xwe naşkîne, nirx nemaye.	A man without his word is a tree without leaves.	Мужчина без слова, дерево без листьев.	Riswakirina yê bê bawerî.	Cindî 1959	A
17	Derew bavê her xirabiyê ye.	Дэрэw баве hэр хьрабийе йе.	Ji derewan her xirabî çê dibe.	A lie is the father of every evil.	Ложь, отец всякого зла.	Perwerdeya zarokan.	Cindî 1959	A
18	Yê ku derewan dike, qet jê bawer nakin, gava rast bibêje jî.	Е к’у дэрэwан дьк’е, к’эт’ же бавэр’ нак’ьн, гава раст бьбэже жи.	Bawerî carekê tê bidestxistin.	A liar is not believed even when telling truth.	Лжецу не верят, даже когда он говорит правду.	Hişyariya zarokan.	Cindî 1959, TaD	A
19	Riya rast ya here dûr be jî, dawiya wê xêr e.	Рийа раст йа hэр’э дур бе жи, даwийа wэ хэр е.	Rastî di dawiyê de xêr digerîne.	Even if the straight road is long, its end is blessed.	Даже если прямая дорога длинна, её конец, благо.	Şîreta jiyanê.	Celîl 1957	B
20	Av çiqas dûr biherike, lê li hêvîya çemê xwe ye.	Ав ч’ьк’ас дур бьhэрьк’е, лэ ль hевийа ч’эме хwэ йе.	Vegera bo koka xwe qanûn e.	However far water flows, it longs for its river.	Как далеко вода ни течёт, тоскует по своей реке.	Ji Êzdiyên diyasporayê re.	Cindî 1959, RT	A

A.3: Xebat, Westan, Sebir

#	Hawar	Kirîlî	Mane bi Êzdîkî	EN	RU	Kontekst	Çavkanî	Pêbawerî
21	Bê xebat nan tune.	Бэ хэбат’ нан т’унэ.	Yê naxebite, tiştek nînî ye.	Without work, no bread.	Без труда нет хлеба.	Perwerdeya xebatê.	Cindî 1959	A
22	Dest destê dişo, herdu jî rûyî.	Дэст дэстэ дьшо, hэрду жи руйи.	Hevkarî her kesî dixwîne.	One hand washes the other, both wash the face.	Рука руку моет, обе, лицо.	Di alîkariya cîranan de.	Cindî 1959	A
23	Sebir mift’ahê felatê ye.	Сэбьр мьфт’аhэ фэлат’э йе.	Sebir gihîştina armancê ye.	Patience is the key to deliverance.	Терпение, ключ к спасению.	Di zehmetiyan de.	Cindî 1959, Celîl 1957	A
24	Hêdî here, dûr biçe.	hеди hэр’э, дур бьч’е.	Hêdî hêdî mirov herî dûr diçe.	Go slow, go far.	Иди медленно, дойдёшь далеко.	Ji bêsebran re.	Cindî 1959	A
25	Ji êrîşê jiyan, ji aramiyê dewlemendî.	Жь эришэ жийан, жь арамийе дэwлэмэнди.	Pêşî westan, dûre aramî, paşê dewlemendî.	From effort life, from calm wealth.	Из усилия жизнь, из покоя богатство.	Felsefeya jiyanê.	Celîl 1957	B
26	Kar bi pirsê, riya bi xeberdanê tê dîtin.	К’ар бь п’ьрсэ, рийа бь хэбэрданэ т’э дит’ьн.	Yê dipirse fêr dibe; yê dipeyive rê dibîne.	Work by asking, the road by speaking.	Дело, спрашивая, путь, говоря.	Ji fêrkirinên fedîker re.	Cindî 1959	A
27	Sebrê bike, dilê te hênik bibe.	Сэбре бьк’е, дьле т’э hеник бьбе.	Sebir aşitiya hundirîn tîne.	Be patient, your heart will cool.	Терпи, сердце остынет.	Di hêrsê de.	Cindî 1959	A
28	Bi her gulekê bihar nayê.	Бь hэр гулэк’е бьhар найэ.	Bi yek gulê bihar çênabe.	One flower doesn’t make spring.	Одним цветком весну не сделать.	Li dijî mubalexeya bûyerên tenê.	Cindî 1959	A

A.4: Aqil, Bêfehmî, Gotin

#	Hawar	Kirîlî	Mane bi Êzdîkî	EN	RU	Kontekst	Çavkanî	Pêbawerî
29	Pirs ji şîvê re ye, bersiv ji sibehê re.	П’ьрс жь шиве р’е, бэрсьв жь сьбэhе р’е.	Berî biryarên mezin lê fikre.	The question is for evening, the answer for morning.	Вопрос, вечеру, ответ, утру.	Şêwirîn.	Cindî 1959	A
30	Sere bê fikr, mîna kasa bê av.	Сэре бэ фькр, мина к’аса бэ ав.	Bê aqil mirov vala ye.	A head without thought, like a bowl without water.	Голова без мысли, как чаша без воды.	Riswakirina bêaqilî.	Cindî 1959	B
31	Zimanê şîrîn, marê ji qulê derdixe.	Зьмане ширин, маре жь к’уле дэрдьхэ.	Bi peyvên xweş mirov gişt tîne.	A sweet tongue draws the snake from its hole.	Сладкий язык змею из норы выманит.	Pesnê dîplomasiyê.	Cindî 1959, Celîl 1957	A
32	Ziman hestî tunene, lê hestîyan dişkîne.	Зьман hэст’и т’унэне, лэ hэст’ийан дьшк’ине.	Peyv kûr birîn dikin.	The tongue has no bones, but breaks bones.	У языка нет костей, но кости ломает.	Hişyarî ji peyvên tûj.	Cindî 1959	A
33	Yê pir dipeyive, kêm dike.	Е п’ьр дьп’эйьве, к’эм дьк’е.	Gotin kar nake.	He who talks much, does little.	Кто много говорит, мало делает.	Riswakirina pirgotaran.	Cindî 1959	A
34	Bêdengî zêr e.	Бэдэнги зэр е.	Gotin zîv, bêdengî zêr.	Silence is gold.	Молчание, золото.	Di nakokiyan de.	Cindî 1959	A
35	Aqil bi dirêjbûna por nayê.	Ак’ьл бь дьрэжбуна п’ор найе.	Por û rîh ne nîşana zanînê ne.	Wisdom does not come with the length of hair.	Ум не приходит с длиной волос.	Hişyarî ji aqil-xuyabûnê.	Celîl 1957, RT	B
36	Çavê xelkê bi têra xwe nabîne.	Ч’аве хэлк’е бь т’эр’а хwэ набине.	Mirov xwe herî kêm dinase.	The eye of the crowd never sees its own face.	Глаз народа собственного лица не видит.	Xwerexnegirtin.	Cindî 1959	B

A.5: Dewlemendî, Feqîrî, Qeder

#	Hawar	Kirîlî	Mane bi Êzdîkî	EN	RU	Kontekst	Çavkanî	Pêbawerî
37	Dewlemendî ne her tişt e, namûs her tişt e.	Дэwлэмэнди не hэр т’ьшт’ е, намус hэр т’ьшт’ е.	Namûs ji peran bilindtir.	Wealth is not everything; honor is everything.	Богатство не всё, честь всё.	Di pevçûna peran de.	Cindî 1959, PMX	A
38	Bi dilê tijî, mal nayê.	Бь дьле т’ьжи, мал найэ.	Yê tenê dixwaze tiştek bi dest nakeve; pêwîst e xebatê bike.	Wishing alone does not bring wealth.	С полным сердцем богатство не приходит.	Felsefeya jiyanê.	Cindî 1959	B
39	Feqîr, birayê meleyî.	Фэк’ир, бьрайэ мэлэйи.	Herdu jî tiştek nînî ye; wek hev in.	The poor man is brother to the wanderer.	Бедняк, брат бродяги.	Dilxweşkirina feqîran.	Cindî 1959	B
40	Heq nayê veşartin.	Hэк’ найэ вэшарт’ьн.	Rastî tê dîtinê.	Truth cannot be hidden.	Истину не скроешь.	Di pevçûn û dadî de.	Cindî 1959	A
41	Sebra mirovî mîna baxçeyê wî ye.	Сэбра мьрови мина бахч’эйэ wи йе.	Sebir divê bê parastin.	A person’s patience is like their garden.	Терпение человека, как его сад.	Felsefeya jiyanê.	Celîl 1957	B
42	Bextê her kesî nivîsî ye.	Бэхт’е hэр к’эси нивиси йе.	Qeder ji berê hatiye nivîsîn, lê pêwîst e mirov bixebite jî.	Each person’s fate is written.	Судьба каждого записана.	Di lêdana qederê de; varyanta Êzdî: Nivîsa Tawûsî Melek.	Cindî 1959, LZO	B
43	Roj her sibê ji nû ve hiltê.	Р’ож hэр сьбэ жь ну вэ hьлт’е.	Her roj derfeteke nû ye.	The sun rises anew each morning.	Солнце каждое утро встаёт заново.	Dilxweşkirin; bi perestiya Royê ya Êzdiyan ve girêdayî.	Celîl 1957, RT	A

A.6: Xweza, Heywan, Hewa

#	Hawar	Kirîlî	Mane bi Êzdîkî	EN	RU	Kontekst	Çavkanî	Pêbawerî
44	Çiya bi berfê, dil bi xemê.	Ч’ийа бь бэрфэ, дьл бь хэмэ.	Herdu giran in lê siruştî ne.	Mountain with snow, heart with sorrow.	Гора со снегом, сердце с горем.	Dilxweşkirin di şînê de.	Cindî 1959	A
45	Çêlek li ber ziyaretê her tişt diavêje, lê ji dilî nabêje.	Ч’елэк’ ль бэр зийарэт’е hэр т’ьшт’ дьавежэ, лэ жь дьли набэже.	Dîndariya ji derve, bê hesta hundir, vala ye.	The cow by the shrine drops everything, but does not speak from the heart.	Корова у святыни всё бросает, но из сердца не говорит.	Riswakirina riyakariya dînî.	Cindî 1959, LZO	B
46	Mişk dikeve nav nan, lê nizane çawa derkeve.	Мьшк’ дьк’эве нав нан, лэ ньзане ч’аwа дэрк’эве.	Yê bê dîqet tev digere, dûre ji tengasiyê dernakeve.	The mouse enters the bread but knows not how to leave.	Мышь в хлеб входит, а как выйти не знает.	Hişyarî ji bê-pirsiyaran.	Cindî 1959	B
47	Hespê baş bi binê xwe diyar dibe.	hэспе баш бь бьне хwэ дийар дьбе.	Bi karên xwe nirx tê naskirin.	A good horse shows itself by its gait.	Хорошего коня видно по бегу.	Ceribandina mêran.	Celîl 1957	B
48	Dûv xêran, baranê pê re tê.	Дув хэр’ан, баране п’е р’е т’э.	Piştî xêran bereket tê.	After goodness, rain follows.	За добром идёт дождь.	Di karên baş de.	Cindî 1959	B
49	Bayê bê baran tune.	Байэ бэ баран т’унэ.	Her nîşan tiştekê tîne.	No wind without rain.	Нет ветра без дождя.	Nîşana berê: nîşane belaş naye.	Cindî 1959	A
50	Berf li ser çiya, agir di odê de.	Бэрф ль сэр ч’ийа, агьр дь одэ дэ.	Zivistan derve, germ hundir, dijberî germahiyê dide.	Snow on the mountain, fire in the room.	Снег на горе, огонь в комнате.	Zivistan, êvara malbatî.	Celîl 1957, RT	A

A.7: Dîn, Pîrozî, Sultan Êzî

#	Hawar	Kirîlî	Mane bi Êzdîkî	EN	RU	Kontekst	Çavkanî	Pêbawerî
51	Êzî bes e, hewce ye em jî mêrxas bin.	Эзи бэс е, hэwже йе эм жи мэрхас бьн.	Bawer be ji Êzî, lê bi xwe jî tiştekî bike.	Êzî suffices, yet we must also be brave.	Эзи достаточно, но и мы должны быть мужественны.	Hîkmeta dînî ya jiyanê.	PMX, LZO	B
52	Roj û Heyv, du çavên Xudê.	Р’ож у hэйв, ду ч’авэн Худэ.	Wêneya Êzdî ya tevahî-amadebûna Xudê.	Sun and moon, the two eyes of God.	Солнце и луна, два глаза Бога.	Hînkariya dînî.	Celîl 1957, Reşîd 1985	A
53	Lalişa nûranî, dilê me ronî.	Лалиша нурани, дьле мэ р’они.	Cihê hecê dil ronî dike.	Lalish the radiant, our heart is bright.	Лалыш светлый, сердце наше светло.	Gazî ji bo hêcî.	LZO, PMX	B
54	Bê av, çira çawa pak bibe?	Бэ ав, ч’ьр’а ч’аwа п’ак’ бьбе?	Paqijbûn pêwîst e, hem hundir hem derve.	Without water, how shall the lamp be cleansed?	Без воды как лампе очиститься?	Nirxandina dînî.	LZO	C
55	Xêr bike, di Şixaditê de ji te re bin.	Хэр бьк’е, дь Шьхадит’е дэ жь т’э р’э бьн.	Karên xêr li ber Êzî / Şêx Adî tên kêşan.	Do good, and at Şixadi it will be returned to you.	Делай добро, на Шихади тебе зачтётся.	Şîret.	PMX, LZO	B
56	Çarşemiya Sor, destpêka demê.	Ч’аршэмийа Сор, дэст’п’ек’а дэме.	Sersala Êzdiyan destpêka her demê ye.	Red Wednesday, beginning of time.	Красная среда, начало времени.	Cêjna Êzî / Sersal.	Reşîd 1985, LZO	A
57	Çira jî dua ye.	Ч’ьр’а жи дуа йе.	Pêxistina çirê duayek e.	Even a lamp is prayer.	Лампа, тоже молитва.	Dîn / rîtuela Çirê.	LZO, PMX	B

A.8: Evîn, Bêrî, Welat

#	Hawar	Kirîlî	Mane bi Êzdîkî	EN	RU	Kontekst	Çavkanî	Pêbawerî
58	Dilê hez dike, ne çavê dibîne.	Дьле hэз дьк’е, не ч’аве дьбине.	Evîn ji dîtinê kûrtir e.	The heart loves, not the eye that sees.	Любит сердце, а не глаз.	Di gotûbêjên evînî de.	Cindî 1959	B
59	Welatê mirov, hêlîna mirov.	Wэлат’е мьров, hелина мьров.	Welat panahgeh e.	One’s homeland, one’s nest.	Родина человека, его гнездо.	Dilxweşkirina diyasporayê.	Cindî 1959, RT	A
60	Çiyayê me, dîya me.	Ч’ийайе мэ, дийа мэ.	Çiya (Şingal, Aragats) pîroz in.	Our mountain, our mother.	Гора наша, мать наша.	Gotina nasnameyê.	Celîl 1957, RT	A
61	Yê welêt diparêze, dilê wî ji hesinî ye.	Е wэлет’ дьп’арезе, дьле wи жь hэсини йе.	Evîna welêt mirov xurt dike.	He who guards his land, has a heart of iron.	Кто землю бережёт, у того сердце железное.	Pesnê parêzeran.	Cindî 1959	B
62	Bûka bê dîya xwe ye, dîya bê bûka xwe ye.	Бук’а бэ дийа хwэ йе, дийа бэ бук’а хwэ йе.	Veqetîn di dawetê de giran e.	The bride without her mother, the mother without her bride.	Невеста без матери, мать без невесты.	Di xatirxwastina dawetê de.	Cindî 1959, RT	B

A.9: Hîkmetên cuda yên jiyanê

#	Hawar	Kirîlî	Mane bi Êzdîkî	EN	RU	Kontekst	Çavkanî	Pêbawerî
63	Pîr û ciwan, hemû ji yek malê ne.	П’ир у жьwан, hэму жь йэк’ мале не.	Nifş bi hev re ne.	Old and young, all from one house.	Старый и молодой, все из одного дома.	Gotina malbatê.	Cindî 1959	A
64	Du roj, du dest, bi keda xwe debar dike.	Ду р’ож, ду дэст, бь к’эда хwэ дэбар дьк’е.	Xweserî.	Two days, two hands, one lives by one’s labor.	Два дня, две руки, своим трудом живёт.	Ji ciwanên mezin re.	Celîl 1957	B
65	Mêrxas li ber dijmin, dilovan li ber dost.	Мерхас ль бэр дьжмьн, дьлован ль бэр дост.	Hêz û germî li gor rewşê.	Brave before the enemy, tender before the friend.	Мужественный перед врагом, ласковый перед другом.	Îdeala mêranî.	Cindî 1959	A
66	Heval di rojên reş de tê dîtin.	hэвал дь р’ожэн р’эш дэ т’э дит’ьн.	Hevaltiya rast di tengasiyê de xuya dibe.	A friend is known in dark days.	Друг познаётся в чёрные дни.	Di lêdana qederê de.	Cindî 1959	A
67	Ji çeşmê dûr, bîrê nêzîk.	Жь ч’эшме дур, бире незик.	Carna ya herî nêzîk girîngtir e.	Far from the spring, near to the well.	Далеко от источника, близко к колодцу.	Hîkmeta jiyanê.	Cindî 1959	B
68	Cîranê baş ji birayê dûr çêtir e.	Жирана баш жь бьрайэ дур ч’эт’ьр е.	Cîran ji birayê dûr girîngtir.	A good neighbor is better than a distant brother.	Хороший сосед лучше дальнего брата.	Ji diyasporayê re.	Cindî 1959, TaD	A
69	Tirsê bide tirsê, mêrê bide mêrê.	Т’ьрсе бьдэ т’ьрсе, мере бьдэ мере.	Her kesî yê wî.	Give fear to the fearful, manhood to the man.	Боязливому страх, мужчине мужчина.	Di nakokiyan de.	Cindî 1959	B
70	Sersala nû, bextê nû.	Сэрсала ну, бэхт’е ну.	Sersala Êzdiyan bextekî nû tîne.	New year, new fortune.	Новый год, новое счастье.	Çarşemiya Sor.	LZO, RT	A
71	Em ne bi navê xwe ne, em bi rûyê xwe ne.	Эм не бь наве хwэ не, эм бь руйе хwэ не.	Karakter, ne reh, girîng e.	We stand not by our name, but by our face.	Мы не именем, а лицом своим.	Nasname.	Celîl 1957, PMX	B
72	Av zelal, dil zelal.	Ав зэлал, дьл зэлал.	Paqijiya derve û hundir, exlaqa paqijiyê ya Êzdiyan.	Clear water, clear heart.	Чистая вода, чистое сердце.	Paqijiya dînî.	LZO, PMX	B

---

Beşa B: Çîrok (Çîrokên Gelî)

5 çîrok bi nivîsa Êzdîkî (kurtkirî, 12–20 rêz li her çîrokê) û wergerê. Çavkanî: Cindî 1962 Hek’yatêd cimaeta k’urdaye Ermenîstanê, Rudenko 1970, rubrîka folklorê ya Riya T’eze ya salên 1960’î, kevneşopiya devkî ya Navenda Lalîş Oldenburg.

B.1: Çîroka Şêx Adî û Mîrek

Çavkanî: Cindî 1962, rûp. 47–49 (çapa kurtkirî, varyanta Aparan); PMX 2018. Pêbawerî: B.

Êzdîkî (Hawar)

Rojek ji rojan Şêx Adîyê delal di rê de digeriya. Li ber çeşmekê rûnişt, av vexwar û nan xwar. Mîrek hat, bi nav û deng, lê dilê wî kûr nebû. Mîr got: „Ey Şêx, ez padîşahê welêt im, çawa tu ji min mezintir î?" Şêx Adî got: „Mîrê hêja, padîşahî di odê de ye, lê heqîqet di dilî de ye. Tu li welêt padîşah î, lê li ser xwe yî hîn padîşah ne bûyî." Mîr ji wî pirsî: „Çawa ez li ser xwe padîşah bibim?" Şêx Adî got: „Hêrsa xwe biparêze, çavê xwe ji yê xelkê veşêre, û destê xwe ji nan û avê veneke." Mîr serê xwe daxist, ji hespê xwe daket, destê Şêx Adî maç kir û çû. Ji wê rojê ve, dema ku mîrek di nav xelkê de pirsiyar dibû, digotin: „Êzî bes e, lê padîşahî ji dilê paqij tê."

Mane bi Êzdîkî (kurt)

Rojekê Şêx Adîyê delal li welêt geriyabû. Li ber kaniyekê rûnişt, av vexwar û nan xwar. Mîrek bi nav û deng tê, lê dilê wî ne kûr e. Mîr dipirse çawa Şêx ji wî mezintir e. Şêx Adî bersivê dide: padîşahî di ode de ye, lê heqîqet di dil de ye. Tu li welêt padîşah î, lê li ser xwe hîn ne padîşah î. Şêx şîreta sê tiştan dide: hêrsa xwe biparêze, çavê xwe ji malê biyaniyan veşêre, destê xwe ji nan û avê veneke. Mîr serê xwe daxist, ji hespê xwe peya bû, destê Şêx maç kir û çû. Ji wê rojê ve dibêjin: Êzî bes e, lê padîşahî ji dilê paqij tê.

EN

Once upon a time, the noble Şêx Adî walked through the land. He sat by a spring, drank water, and ate bread. A Mîr (prince), famous and wealthy, came by, but his heart was not deep. The Mîr said: „Şêx, I am the king of this land, how can you be greater than I?" Şêx Adî said: „Noble Mîr, kingship is in the chamber, but truth is in the heart. You rule over the land, but you are not yet king over yourself." The Mîr asked: „How do I become king over myself?" Şêx Adî said: „Guard your wrath; turn your eye from another’s property; never withdraw your hand from bread and water." The Mîr lowered his head, dismounted, kissed Şêx Adî’s hand, and rode on. From that day, whenever a Mîr was discussed among the people, they would say: „Êzî suffices, but kingship comes from a pure heart."

RU

Однажды благородный Шейх Ади шёл по земле. Сел у источника, попил воды, поел хлеба. Мимо проезжал Мир (князь), знатный и богатый, но сердце его не было глубоким. Мир сказал: «Шейх, я царь этой земли, как ты можешь быть больше меня?» Шейх Ади ответил: «Благородный Мир, царство, в палатах, а истина, в сердце. Ты царствуешь над землёй, но над собой ты ещё не царь». Мир спросил: «Как мне стать царём над собой?» Шейх Ади сказал: «Стереги свой гнев, отведи глаз от чужого добра, не отнимай руки от хлеба и воды». Мир опустил голову, спешился, поцеловал руку Шейху Ади и уехал. С того дня, когда о князе говорили в народе, повторяли: «Эзи довольно, но царство приходит из чистого сердца».

---

B.2: Çîroka Kosa Kose û Biharê (Çîrokeke biharê)

Çavkanî: Reşîd 1985 (pêveka folklorê); Riya T’eze 1962. Varyanta Êzdiyan a stoffê Kose-Köse, ji kevneşopiya tirkî ya Karagöz dûr. Pêbawerî: B.

Êzdîkî

Wexta zivistanê dawî dibe û berf li çiyê dihele, Kosa Kose ji şikevtê derdikeve. Kosa Kose mêrek bê rû ye, qaqaqo, dilxweş. Roja ku Kosa Kose tê gund, biçûk dipirsin: „Bihar nêzîk e?" Kosa Kose dilîze, distire, û li hewqasî mêhvanperwerî di mala her kesî de dixwe. Wexta li mala feqîrê tê, feqîr dibêje: „Ez nikarim te xwedî bikim." Kosa Kose dibêje: „Nan û av bes e; lê eger te ev jî tunebe, ezê pê nemînim, lê biharê ji bo te jî tînim." Ew gund bi gund diçe, û li dûv wî, berf dihele, gul vedibe, lawik û keç bi govendê derdikevin. Bav digotin: „Ji bo me jî beşek bide, ya Kosa Kose!" Kose dikeniya: „Bihar ji bo her kesî ye, lê bes ji yê çavên xwe ji dilî zelal heyê re xuya dibe."

Mane bi Êzdîkî (kurt)

Dema zivistan diqede û berf li çiyan dihele, Kosa Kose ji şkeftê derdikeve. Ew mêrekî bê rîh e, dilxweş û pirkêf. Dema tê gundekî, zarok dipirsin: „Bihar nêzîk e?" Ew dilîze, distrê û li her malê tiştekî dixwe. Li mala feqîrekî, feqîr dibêje nikare wî xwedî bike. Kosa Kose dibêje: nan û av bes e; lê eger ev jî tune be, ne dimîne, lê biharê ji feqîr re tîne. Gund bi gund diçe, li dû wî berf dihele, gul vedibin, lawik û keçik govenda Sersalê digerînin. Bav bang dikin: „Ji me re jî beşek!" Kose dikene: Bihar ji her kesî re ye, lê tenê xuya dibe ji çavên dilê wan zelal e.

Kontekst Êzdî

Kosa Kose figura biharê ya Êzdiyan e (mîna figurên Newrozê li ba kurmancên cîran, lê li ba Êzdiyan zêdetir bi Çarşemiya Sor û helandina berfê ya Aragatsê / Şingalê ve girêdayî). Bê rîhî li vir ne riswakirin e, sembola paqijiyê ye („rûyê ciwan ê biharî").

---

B.3: Çîroka Berf û Tîrêjê

Çavkanî: Cindî 1962, rûp. 102; qeyda RY ya Karapetê Xaço (Riya T’eze 1968). Pêbawerî: B.

Êzdîkî

Carekê, li ser çiyê Aragats, Berfa Sipî û Tîrêja Zêrîn rastî hev hatin. Berfê got: „Ez ya herî bihêz im. Ez gund vedişêrim, rê girtim, ez wexta xwe didim." Tîrêjê got: „Tu hêz î, lê ez nermî me. Tu birevî, lê ez dimînim. Tu nikarî bê min." Berfê pê hilm girt: „Werin biceribînin." Berfê hewce kir ku gund vedişêre, lê Tîrêj her sibê hat, kêm bi kêm, û berfê hate guhertin: ji berfê bû av, ji avê, gul, ji gulê, keç û lawik bi govendê. Sînga Berfê biçûk bû, lê dilê wê ne girtî bû. Berfê got: „Tu min têk birî, lê ez ji te re xizmetê dikim, bê min, axa hişk dimîne." Tîrêjê got: „Em du heval in, ne dijmin. Ez ji te re jiyanê didim, tu ji min re binê axê paqij dikî." Ji wê dema ve, di Êzdîkî de tê gotin: „Berf û Tîrêj, du destên Xudê ne."

Mane bi Êzdîkî (kurt)

Li çiyayê Aragats, Berfa Sipî û Tîrêja Zêrîn rastî hev tên. Berf dibêje xwe herî bihêz e, gundan vedişêre, rê digire. Tîrêj dibêje: tu hêz î, lê ez nerm im; tu direvî, ez dimînim. Berf hêrs dibe û ceribandinê dixwaze. Berf gundan vedişêre, lê her sibê Tîrêj tê, hêdî hêdî, û berf diguhere: ji berfê av, ji avê gul, ji gulê keç û lawikên govendê. Berf dibêje: te ez têk birim, lê ez ji te re xizmetê dikim, bê min ax hişk dimîne. Tîrêj dibêje: em ne dijmin in, em du heval in. Ji wê demê ve di Êzdîkî de tê gotin: Berf û Tîrêj, du destên Xudê ne.

EN

Once upon a time, on Mount Aragats, White Snow and the Golden Ray met. Snow said: „I am strongest. I hide villages, close roads, give my season." The Ray said: „You are strong, but I am gentle. You flee, I remain. Without me you cannot exist." Snow grew angry: „Let us try." Snow covered the villages, but the Ray came each morning, bit by bit, and the snow changed: snow became water, water became a flower, flowers became dancing maidens and lads in govend. Snow’s chest shrank but its heart stayed open. Snow said: „You have defeated me, but I serve you, without me the soil stays dry." The Ray said: „We are friends, not enemies. I give you life, you cleanse the earth for me." From that day, the Êzîdîs say: „Snow and Ray are the two hands of God."

---

B.4: Çîrok ji bo Çarşemiya Sor

Çavkanî: LZO 2015 broşûra cêjnan; Reşîd 1985; PMX. Pêbawerî: B–C (varyanta rîtuelî; hin gotin li gor herêmê diguherin).

Êzdîkî

Roja Çarşema Sor hat, sibê zû. Ji her malê dîya malê hêkek sor kir bi pîvazê û lîmonê. Bav çû ser banê û çar agirên biçûk pêxistin: ji bo bihar, ji bo havîn, ji bo payîz, ji bo zivistanê. Diya malê biçûka xwe gazî kir: „Hêkê bigire, here pîra cîranan." Biçûk çû. Pîr di derê de rûniştî bû, destên xwe vekirî, got: „Bira bextê te wek hêka sor be, rengîn, tijî jiyan, bi parastina Tawisî Melek." Biçûk vegerî, û dîya malê di hundir de destê xwe li ser sere zarokan danî, got: „Sersala nû pîroz be, malê me ava be, dilê me geş be." Wê şevê, govend li ber agir hate destpêkirin. Şivanek bi bilûrê lê dixist. Tav çû ava, lê agir hîn pêketî bû. Ji wê şevê ve, di Êzdîkî de tê gotin: „Şewa Çarşemiya Sor, şewa nû ye."

Mane bi Êzdîkî (kurt)

Sibê zû roja Çarşema Sor hat. Di her malê de dayikan hêk bi pîvaz û lîmon sor kirin. Bavan li ser banê çar agirên biçûk pêxistin, ji bo çar demsalan. Dayikan zarok bi hêkan şandin pîrên cîranan. Pîrê li ber derî, destên xwe vekirî, got: Bextê te wek hêka sor be, rengîn, tijî jiyan, di bin parastina Tawûsî Melek. Zarok vegerî, dayikê destê xwe danî ser serê zarokan, got: Sersal pîroz be, mala me ava be, dilê me geş be. Şevê govend li ber agir dest pê kir, şivanek bilûra xwe lê xist, roj çû ava lê agir hîn pê ket. Ji wê şevê ve di Êzdîkî de tê gotin: Şewa Çarşemiya Sor, şewa nû ye.

---

B.5: Çîroka Mêvanê Şevê

Çavkanî: Cindî 1962, rûp. 64–66; devkî, Pîr Mamoyê Xidir. Pêbawerî: B.

Êzdîkî

Wexta şev tarî bû, derî hate qutkirin. Diya malê derê vekir, mêvanek xerîb di ber re rûniştibû. Mêvan got: „Ez ji rê derketim, di nava berfê de bi koka xwe asê mam. Ji bo şevek penaberî dixwazim." Diya malê got: „Bi xêr hatî, kerem ke. Mala me piçûk e, lê dilê me firekirî ye." Wê mêvan birin ode, agir pêxistin, çay û nan û penîr danîn. Mêvan li sere sifrê, bav û dîya malê li dor wî, û zarok ji dûr ve lê dinihêrtin. Mêvan got: „Ez kê me, nizanim. Ez ji bo we ne tu kes im." Bavê malê got: „Mêvan ji Xwedê ye. Em navê te napirsin; em pirsê we dipirsin: tu birçî yî?" Mêvan kir gizî. Wê şevê barana spî hate jor, lê di odê de germ bû. Sibê mêvan derket, destê xwe li çiyê dirêj kir û got: „Mala te tev sersal bi bereket be." Ji wê demê ve, di Êzdîkî de tê gotin: Mêvanê şevê, bereka malê. Mêvan, wê şevê, kes bûye yan ferîşte, kes ne hêvîdar dimîne ku bersivê bide.

Mane bi Êzdîkî (kurt)

Şev tarî bû dema li derî hate xistin. Dayikê derî vekir; mêvanekî biyanî li wir rawestiyabû. Got: „Ji rê derketime, di berfê de bi koka xwe asê mame. Şeveke penaberî dixwazim." Dayikê got: Bi xêr hatî, kerem ke. Mala me piçûk e, lê dilê me fireh e. Mêvan birin ode, agir pêxistin, çay, nan û penîr anîn. Mêvan li serê sifrê, dê û bav li dora wî, zarok ji dûr lê dinêrîn. Mêvan got: „Kîjan kes im, nizanim. Ji bo we ez ne tu kes im." Bav got: Mêvan ji Xwedê ye. Em navê te napirsin; em tenê pirseke dipirsin: tu birçî yî? Mêvan bê deng giriya. Wê şevê barana spî bariya, lê di ode de germ bû. Sibê mêvan derket, destê xwe ber bi çiyê ve dirêj kir û got: „Mala te tevahiya salê bi bereket be." Ji wê demê ve di Êzdîkî de tê gotin: Mêvanê şevê, bereka malê. Mêvan mirov bû yan ferîşte, kes nizane, û kes nabe li bersivê bisekine.

---

Beşa C: Kilam (Stran)

9 stran: 4 stranên zarokan + 5 stranên mezinan. Çavkanî: Celîl 1957 Zargotina k’urda, qeydên RY, Hozanê Sînem (Sînemxan Têl-A-Qedo), pirtûka stranên zarokan a LZO 2017.

C.1: Stranên Zarokan

C.1.1: Lorî-Lorî (Stran a hingavtinê)

Çavkanî: Celîl 1957, rûp. 213; RY (Aslîka Qadir 1962). Pêbawerî: A.

Êzdîkî (Hawar):

Lorî, lorî, bavê min lo,
Lorî, lorî, dîya min lo,
Bira zaroyê min hêdî bibe xewê,
Roj derdikeve, gul vedibe,
Hêvîya me, havîn û bihar e.
Lorî, lorî, dîya min lo,
Çavê te wek stêr e,
Sere te wek heyv e,
Xewa şîrîn bê ser te.

Kirîlî (Cindî):

Лори, лори, баве мьн ло,
Лори, лори, дийа мьн ло,
Бьра зарое мьн hеди бьбе хэwэ,
Р'ож дэрдьк'эвэ, гул вэдьбе,
hэвийа мэ, hавин у бьhар е.
Лори, лори, дийа мьн ло,
Ч'аве т'э wэк' ст'эр е,
Сэре т'э wэк' hэйв е,
Хэwа ширин бэ сэр т'э.

Mane bi Êzdîkî:

Lorî, lorî, bavê min lo, lorî, lorî, dîya min lo, bira zarokê min hêdî biçe xewê. Roj derdikeve, gul vedibe, hêviya me havîn û bihar e. Çavê te wek stêrkekê ye, serê te wek heyvê ye, xewa şîrîn ser te de be.

---

C.1.2: Govenda Zarokan

Çavkanî: Pirtûka stranên zarokan a LZO 2017; RT 1964. Pêbawerî: B.

Êzdîkî:

Dest bi dest, em digerin,
Çep û rast, em diçin,
Yek, du, sê, çar,
Em govenda Êzîdiya ne!
Roj li jor, av li jêr,
Em zaroyên Lalişê ne,
Em zaroyên çiyê ne!
Tîp-tîp-tîp, peyên me,
Şîn-şîn-şîn, çavê me,
Em govenda nû dikin.

Kirîlî:

Дэст бь дэст, эм дьгэрьн,
Ч'эп у раст, эм дьч'ьн,
Йэк', ду, се, ч'ар,
Эм говэнда Эзидийа не!
Р'ож ль жор, ав ль жэр,
Эм зароен Лалишэ не,
Эм зароен ч'ийэ не!
Т'ип-т'ип-т'ип, п'эйэн мэ,
Шин-шин-шин, ч'аве мэ,
Эм говэнда ну дьк'ьн.

Mane bi Êzdîkî:

Dest bi dest em digerin, çep û rast em diçin, yek, du, sê, çar, em govenda zarokên Êzdiyan in. Roj li jor, av li jêr, em zarokên Lalîşê ne, em zarokên çiyê ne. Tîp-tîp-tîp gavên me, şîn-şîn-şîn çavên me, em govenda nû dikin.

---

C.1.3: Beriyê (Stran a şivanê biçûk)

Çavkanî: RY (Karapetê Xaço); Celîl 1957 (varyant). Pêbawerî: B.

Êzdîkî:

Beriyo, beriyo, were vegere,
Pez li çolê, dîya te li mal,
Berfa spî tê, bayê sar tê,
Were, were, kuro, were vegere.
Bilûra te dengê bihar e,
Tîrêja te wek roj e,
Were, beriyo, mal hêvîya te ye.

Kirîlî:

Бэрийо, бэрийо, wэрэ вэгэр'э,
П'эз ль ч'олэ, дийа т'э ль мал,
Бэрфа сп'и т'э, байэ сар т'э,
Wэрэ, wэрэ, к'уро, wэрэ вэгэр'э.
Бьлура т'э дэнгэ бьhар е,
Тиреж'а т'э wэк' р'ож е,
Wэрэ, бэрийо, мал hэвийа т'э йе.

Mane bi Êzdîkî:

Şivano, şivano, were vegere, pez li çolê, dayika te li malê. Berfa sipî tê, bayê sar tê, were, were, kuro, were vegere. Bilûra te dengê biharê ye, tîrêja te wek royê ye. Were, şivano, mal li hêviya te ye.

---

C.1.4: Sema Heyîvê

Çavkanî: Celîl 1957, rûp. 198; LZO. Pêbawerî: B.

Êzdîkî:

Heyîva sipî, heyîva nû,
Bişîne ji bo me xewa şîrîn,
Roj birca xwe daye te,
Hewceyî te ne yê govendê.
Heyîvê, heyîvê, çavê me bigire,
Çavê me biçûkin, lê xeyalê me mezin in,
Hêdî bibe, hêdî bibe,
Şev pîroz be, xewn xweş be.

Kirîlî:

hэйива сп'и, hэйива ну,
Бьшинэ жь бо мэ хэwа ширин,
Р'ож бьрж'а хwэ дайе т'э,
hэwжэйи т'э не йэ говэнде.
hэйиве, hэйиве, ч'аве мэ бьгьрэ,
Ч'аве мэ бьч'ук'ьн, лэ хэйале мэ мэзьн ьн,
hеди бьбе, hеди бьбе,
Шэв п'ир'оз бе, хэwн хwэш бе.

Mane bi Êzdîkî:

Heyva sipî, heyva nû, ji me re xewa şîrîn bişîne. Royê birca xwe daye te; govenda şevê hewceyî te ye. Heyvê, heyvê, çavê me bigire, çavên me biçûk in, lê xeyalên me mezin in. Hêdî bibe, hêdî bibe, şev pîroz be, xewna xweş be.

---

C.2: Stranên Mezinan

C.2.1: Lawikê Sînem (Stran a Sînemê)

Çavkanî: Qeyda RY ya Sînemxan Têl-A-Qedo 1958; LZO. Pêbawerî: A.

Êzdîkî:

Sînem, Sînem, hêvîya dilê min,
Tu li çiyê yî, ez li deştê me,
Roj diçe ava, lê dilê min hîn ronî ye.
Sînem, çavê te wek av, zelal,
Stuyê te wek dar, rast,
Govenda te di dilê min de namîne.
Bi sond, bi sond bi Êzî,
Heta tu venegerî, ez nadigerim.

Kirîlî:

Синэм, Синэм, hэвийа дьле мьн,
Т'у ль ч'ийэ йи, эз ль дэште мэ,
Р'ож дьч'е ава, лэ дьле мьн hин р'они йе.
Синэм, ч'аве т'э wэк' ав, зэлал,
Ст'уйе т'э wэк' дар, раст,
Говэнда т'э дь дьле мьн дэ намине.
Бь сонд, бь сонд бь Эзи,
hэт'а т'у вэнэгэри, эз надьгэрьм.

Mane bi Êzdîkî:

Sînem, Sînem, hêviya dilê min, tu li çiyê, ez li deştê. Roj diçe ava, lê dilê min hîn ronî ye. Sînem, çavê te wek avê, zelal, stûyê te wek darê, rast, govenda te di dilê min de cih nagire (dilê min diteqîne). Bi sond, bi sond bi Êzî, heta tu venegerî, ez nagerim.

---

C.2.2: Kilamê Govendê

Çavkanî: Celîl 1957, rûp. 156; RT 1965. Pêbawerî: A.

Êzdîkî:

De ho! De ho! Em diçin, em digerin,
Bav û birayê me, dest û pê li hev,
Çiyayê Sînjar di dilê me de,
Aragats di sere me de.
De ho! De ho! Lalişê di xewna me de,
Roj û Heyv di nezera me de,
Em pîr in, em ciwan in,
Em govenda Êzîdiya ne!

Kirîlî:

Дэ hо! Дэ hо! Эм дьч'ьн, эм дьгэрьн,
Бав у бьрайэ мэ, дэст у п'е ль hэв,
Ч'ийайе Синжар дь дьле мэ дэ,
Арагатс дь сэре мэ дэ.
Дэ hо! Дэ hо! Лалише дь хэwна мэ дэ,
Р'ож у hэйв дь нэзэра мэ дэ,
Эм п'ир ьн, эм жьwан ьн,
Эм говэнда Эзидийа не!

Mane bi Êzdîkî:

De ho! De ho! Em diçin, em digerin, bav û birayê me, dest û pê bi hev re. Çiyayê Şingalê di dilê me de, Aragats li ser serê me. De ho! De ho! Lalîş di xewna me de, Roj û Heyv di nêrîna me de. Em pîr in, em ciwan in, em govenda Êzdiyan in!

---

C.2.3: Şîn (Stran a Şînê / lawje)

Çavkanî: Celîl 1957, rûp. 245; Cindî 1962 (berhevkariya stranên şînê). Pêbawerî: A.

Êzdîkî:

Wey lê, wey lê, çiqas zû çûyî,
Tu rabûyî sere sibê, lê êvarê venegeriyayî,
Mala te ava, lê tu di nav me de nînî,
Sînga me kûr, dilê me şîn.
Wey lê, wey lê, ji çiya bigire heta deşt,
Çavê me li riya te, lê tu zû çûyî.
Bi sond, em te ji bîr nakin,
Heta ku tîrêja roj heye, navê te di malê me de ye.

Kirîlî:

Wэй ле, wэй ле, ч'ьк'ас зу ч'уйи,
Т'у р'абуйи сэре сьбэ, лэ еваре вэнэгэрийайи,
Мала т'э ава, лэ т'у дь нав мэ дэ нини,
Синга мэ к'ур, дьле мэ шин.
Wэй ле, wэй ле, жь ч'ийа бьгьрэ hэт'а дэшт,
Ч'аве мэ ль рийа т'э, лэ т'у зу ч'уйи.
Бь сонд, эм т'э жь бир нак'ьн,
hэт'а к'у тиреж'а р'ож hэйе, наве т'э дь мале мэ дэ йе.

Mane bi Êzdîkî:

Wey lê, wey lê, çi qas zû çûyî. Sibê zû rabûyî, lê êvarê venegeriyayî. Mala te ava, lê tu di nav me de nînî. Sînga me kûr, dilê me şîn. Wey lê, wey lê, ji çiyê heta deştê, çavê me li riya te, lê tu zû çûyî. Bi sond, em te ji bîr nakin, heta tîrêja Royê heye, navê te di mala me de ye.

---

C.2.4: Kilama Bûkê

Çavkanî: Celîl 1957, rûp. 178; RY (Egîtê Têcir 1972). Pêbawerî: A.

Êzdîkî:

Bûk hat, bûka spî, bûka zerîn,
Destê wê ji bavê wê dixwazin,
Diya wê dilê xwe didê, dilê germ.
Bûkê, neke şîn, em hîvîya we ne,
Mala mêrê te ji bo te ava,
Çavê dîya te li dûv te, lê dilê wê ji bo te xêr dixwaze.
Bi gulên zêrîn, bi destmaleke spî,
Em te dibin malê mêrê te,
Sersala te ya nû, pîroz be.

Kirîlî:

Бук' hат', бук'а сп'и, бук'а зэрин,
Дэсте wэ жь баве wэ дьхwазьн,
Дийа wэ дьле хwэ дьде, дьле гэрм.
Бук'е, нэк'е шин, эм hивийа wэ не,
Мала мере т'э жь бо т'э ава,
Ч'аве дийа т'э ль дув т'э, лэ дьле wэ жь бо т'э хэр дьхwазе.
Бь гулэн зэрин, бь дэст'малэк'е сп'и,
Эм т'э дьбьн мале мере т'э,
Сэрсала т'э йа ну, п'ир'оз бе.

Mane bi Êzdîkî:

Bûk hat, bûka sipî, bûka zêrîn. Destê wê ji bavê wê dixwazin, dayika wê dilê xwe dide, dilekî germ. Bûkê, megrî, em li hêviya te ne. Mala mêrê te ji bo te ava ye. Çavê dayika te li pey te ye, lê dilê wê ji bo te xêr dixwaze. Bi gulên zêrîn, bi destmaleke spî, em te dibin mala mêrê te. Sersala te ya nû, pîroz be.

---

C.2.5: Kilamê Birayê Min

Çavkanî: Hozanê Sînem RY 1967; Reşîd 1985. Pêbawerî: B.

Êzdîkî:

Birayê min lê, birayê min lo,
Tu çûyî welatekî dûr,
Dilê min li te, çavê min li riya te.
Bi sond, em ji yek malê ne,
Mala bavê me li çiyê,
Mala te niha li deştê.
Birayê min, hê li bîra te ye Çarşemiya Sor?
Hê li bîra te ye dîya me li ber agir?
Were vegere, bira em hîvîya te ne.

Kirîlî:

Бьрайе мьн ле, бьрайе мьн ло,
Т'у ч'уйи wэлат'эк'и дур,
Дьле мьн ль т'э, ч'аве мьн ль рийа т'э.
Бь сонд, эм жь йэк' мале не,
Мала баве мэ ль ч'ийэ,
Мала т'э ньhа ль дэште.
Бьрайэ мьн, hэ ль бира т'э йе Ч'аршэмийа Сор?
hэ ль бира т'э йе дийа мэ ль бэр агьр?
Wэрэ вэгэрэ, бьра эм hивийа т'э не.

Mane bi Êzdîkî:

Birayê min lê, birayê min lo, tu çûyî welatekî dûr. Dilê min li te, çavê min li riya te. Bi sond, em ji yek malê ne, mala bavê me li çiyê, mala te niha li deştê. Birayo, Çarşemiya Sor hê di bîra te de ye? Dayika me li ber agir hê di bîra te de ye? Were vegere, em li hêviya te ne.

(Stran a şînê ya diyasporayê; di diyasporaya Êzdî ya Celle de pir tê stranbêjkirin.)

---

Beşa D: Biwêj û Axaftinên Rojane

34 ketin. Wergera peyv-bi-peyv + maneya bingehîn. Çavkaniya sereke: Cindî 1959 (pêveka „gotinên pêşiya"), Celîl 1957, TaD 2019.

#	Hawar	Kirîlî	Mane bi Êzdîkî	EN	RU	Pêbawerî
1	Dilê min germ e.	Дьле мьн гэрм е.	Ez dilxweş im / minetdar im / dilê min sax e.	My heart is warm.	Сердце моё тёплое.	A
2	Dilê min sar e.	Дьле мьн сар е.	Ez xemgîn im / bê hêvî me / dilteng im.	My heart is cold.	Сердце моё холодное.	A
3	Çavê min li te ye.	Ч’аве мьн ль т’э йе.	Ez li hêviya te me / te birêz dikim.	My eye is upon you.	Глаз мой на тебе.	A
4	Mala te ava.	Мала т’э ава.	„Spas pir!" / „Xudê te biparêze!", îfadeya herî bilind a spasiyê.	May your house stand.	Дом твой да стоит.	A
5	Bi xêr hatî.	Бь хэр hат’и.	Bi xêr hatî! (silava mêvanan)	Welcome (lit. „come with blessing").	Добро пожаловать.	A
6	Bi xêr çûyî.	Бь хэр ч’уйи.	Bi xêr biçe / heta dîtinê.	Farewell (lit. „go with blessing").	Иди с миром.	A
7	Dilê min ji te re ye.	Дьле мьн жь т’э р’е йе.	Ez bi te re hîs dikim / dilê min bi te ye.	My heart is for you.	Сердце моё с тобой.	A
8	Serê min digere.	Сэре мьн дьгэр’е.	Ser min digere / ser min tevlihev e.	My head spins.	Голова кружится.	A
9	Çavê min girt.	Ч’аве мьн гьрт’.	Ez li hev hatim / xewekê min girt.	My eye closed.	Глаз мой закрылся.	A
10	Bi destê xwe, bi cane xwe.	Бь дэсте хwэ, бь жанэ хwэ.	Bi tevahiya hêza xwe.	With one’s hand, with one’s life.	Своей рукой, своей жизнью.	A
11	Hêvî xwe çikiyaye.	hэви хwэ ч’ьк’ийайе.	Hêviya min winda bûye.	My hope has dried up.	Надежда моя иссохла.	A
12	Bi rûyê xwe sor.	Бь руйе хwэ сор.	Bi rûmet, bi serê bilind.	With red (= honorable) face.	С красным лицом.	A
13	Bi rûyê xwe reş.	Бь руйе хwэ р’эш.	Bi şerm, riswakirî.	With black face.	С чёрным лицом.	A
14	Ji canê min ezîztir î.	Жь жанэ мьн эзизт’ьр и.	Ji jiyana min ezîztir î, evîna herî kûr.	You are dearer than my life.	Ты мне дороже жизни.	A
15	Av û nan ji devê min ket.	Ав у нан жь дэве мьн к’эт’.	Ji tirs / xemê nikarim bixwim.	Water and bread fell from my mouth.	Вода и хлеб выпали из уст моих.	B
16	Bi cane xwe dîn.	Бь жанэ хwэ дин.	Bi tevahiya can ji yekî / tiştekî hez kirin.	Mad with one’s own life.	Сам собой обезумел.	B
17	Dilê min ket.	Дьле мьн к’эт’.	Ez gelek bêhêvî bûm / tirsiyam.	My heart fell.	Сердце упало.	A
18	Hespê wî ji çol derxistin.	hэспе wи жь ч’ол дэрхьст’ьн.	Kesek ji tengasiyeke mezin hat rizgarkirin.	They brought his horse out of the wild.	Из дикой степи коня его вывели.	C
19	Çavê min li riya te.	Ч’аве мьн ль рийа т’э.	Bi hesreta mezin ez li hêviya te me.	My eye on your road.	Глаз мой на твоей дороге.	A
20	Roj li ber min ket.	Р’ож ль бэр мьн к’эт’.	Tiştek pir xirab li min qewimî / ez şikestî bûm.	The sun fell before me.	Солнце предо мной упало.	B
21	Em bi yek nan in.	Эм бь йэк’ нан ьн.	Em ji birayan jî nêziktir bi hev ve girêdayî ne.	We share one bread.	Мы, один хлеб.	A
22	Dilê min hênik bû.	Дьле мьн hэник бу.	Ez aram bûm / aşitî di dilê min de hat.	My heart cooled.	Сердце моё остыло.	A
23	Devê xwe paqij ke.	Дэве хwэ п’ак’ьж к’е.	Bi qêrîn / nepaqij mepeyive.	Clean your mouth.	Очисти уста свои.	A
24	Çavê wî tîne.	Ч’аве wи т’инэ.	Çavê wî tirsenek / çikûs / çavkort e.	His eye is thirsty.	Глаз его жаждет.	A
25	Dilê min ji te re vekirî ye.	Дьле мьн жь т’э р’е вэк’ьри йе.	Tu dikarî ji min re her tiştî bibêjî.	My heart is open to you.	Сердце моё открыто тебе.	A
26	Bi dest û dil.	Бь дэст у дьл.	Bi tevahiya hêza xwe.	With hand and heart.	Рукой и сердцем.	A
27	Çiyê ji ser min rabû.	Ч’ийэ жь сэр мьн р’абу.	Barekî mezin ji min hate rakirin.	The mountain rose off me.	Гора с меня спала.	B
28	Sere xwe nizmik ke.	Сэре хwэ нызмьк’ к’е.	Xwe nizm bigire / bi gewher be.	Lower your head.	Опусти голову.	A
29	Dilê wî reş bûye.	Дьле wи р’эш буйе.	Ew dilreş / dijwar bûye.	His heart has turned black.	Сердце его почернело.	A
30	Bi serê min sond.	Бь сэре мьн сонд.	Bi serê xwe sond dixwim!	By my head, I swear.	Головой клянусь.	A
31	Em ji yek roj û yek avê ne.	Эм жь йэк’ р’ож у йэк’ аве не.	Em Êzdî ne, nasnameyeke me ya hevpar heye.	We are from one sun, one water.	Мы из одного солнца, одной воды.	B
32	Çira di dilê min de pê ket.	Ч’ьр’а дь дьле мьн дэ п’е к’эт’.	Tişt ji nişka ve ji min re zelal bû / hêvî hat min.	A lamp lit up in my heart.	Лампа зажглась в сердце.	B
33	Bi xêra te.	Бь хэра т’э.	Bi alîkariya te / bi xêra te.	By your blessing.	Твоей милостью.	A
34	Rîya min û riya te yek e.	Р’ийа мьн у рийа т’э йэк’ е.	Em hev fêhm dikin / nirxên me yek in.	My road and your road are one.	Дорога моя и твоя, одна.	A

---

Beşa E: Pîrozbahiyên Cêjnan

15 formulên pîrozbahiyê. Bi tundî Êzdî: bê hevokên ereb-îslamî.

#	Hawar	Kirîlî	Mane bi Êzdîkî	EN	RU	Boneya	Pêbawerî
1	Cejna Êzî pîroz be!	Жэжна Эзи п’ир’оз бе!	Cejna Êzî pîroz be! (cêjna herî bilind a Êzdiyan)	Happy Êzî feast!	С праздником Эзи!	Cejna Êzî (heftiya cêjnê ya Berfanbarê)	A
2	Çarşemiya Sor pîroz be!	Ч’аршэмийа Сор п’ир’оз бе!	Çarşemiya Sor pîroz be! (Sersala Êzdiyan)	Happy Red Wednesday!	С Красной Средой!	Çarşemiya Sor (Nîsan, Çarşem)	A
3	Sersala te pîroz be!	Сэрсала т’э п’ир’оз бе!	Sersala te / roja zayînê pîroz be!	Happy New Year / Happy Birthday!	С новым годом / Днём рождения!	Sersal, roja zayînê	A
4	Roja te ya zayînê pîroz be!	Р’ожа т’э йа зайинэ п’ир’оз бе!	Roja zayîna te pîroz be!	Happy birthday!	С Днём рождения!	Roja zayînê	A
5	Mala te ava, sersala te pîroz!	Мала т’э ава, сэрсала т’э п’ир’оз!	Mala te ava be, sersala te pîroz be!	May your house stand, happy new year!	Дом твой да стоит, с новым годом!	Silava Sersalê	A
6	Cejna Cima’iyê pîroz be!	Жэжна Жьмаийэ п’ир’оз бе!	Cejna Cemaiyê pîroz be! (cêjna hêca payîzê li Lalîşê)	Happy Cima’î feast!	С праздником Джемаи!	Cemaiyê (Cotmeh, hêca Lalîşê)	B
7	Cejna Xidir Nebî pîroz be!	Жэжна Хьдьр Нэби п’ир’оз бе!	Cejna Xidir Nebî pîroz be! (Reşemî, parêzvanê rêwingiyan)	Happy Xidir Nebî feast!	С праздником Хыдыр Наби!	Xidir Nebî (Reşemî)	B
8	Cejna Roja Êzîd pîroz be!	Жэжна Р’ожа Эзид п’ир’оз бе!	Roja Êzîd pîroz be!	Happy Day of Êzîd!	С Днём Эзида!	Roja Êzîd (Berfanbar)	B
9	Roja te xêr be!	Р’ожа т’э хэр бе!	Roja te bi xêr be!	May your day be blessed!	Доброго тебе дня!	Giştî, sibê	A
10	Şeva te xêr be!	Шэва т’э хэр бе!	Şeva te bi xêr be! / Şev baş!	May your night be blessed! / Good night!	Доброй ночи!	Êvar	A
11	Mala we ava be!	Мала wэ ава бе!	Mala we ava be! (pirjimar / bi rêz)	May your house stand!	Дом ваш да стоит!	Spas / xêr	A
12	Xudê umrê te dirêj bike!	Худэ умре т’э дьрэж бьк’е!	Xudê umrê te dirêj bike!	May God lengthen your life!	Да продлит Бог твою жизнь!	Roja zayînê, başbûn	A
13	Bi xêr, bi xweşî, bi bereket!	Бь хэр, бь хwэши, бь бэрэк’эт’!	Bi xêr, bi xweşî, bi bereket!	With blessing, joy, and abundance!	С благом, радостью, изобилием!	Dawet, vekirina malê	A
14	Şahiya we pîroz be!	Шаhийа wэ п’ир’оз бе!	Şahîya we (dawet) pîroz be!	May your celebration be blessed!	Радость ваша да будет благословенна!	Dawet	A
15	Newroza te pîroz be!	Нэwр’оза т’э п’ир’оз бе!	Newroza te pîroz be!, Newroz (21’ê Adarê) cejneke biharê ya kurdî ye û ne cejneke Êzdiyan e. Sersala Êzdiyan Çarşemiya Sor (Sersal) e, çarşema yekem a Nîsanê (binêre salnameya cejnan)	Happy Newroz!	С Новрузом!	Tenê wek silav ji cîran û hevalên kurd re. Silava Sersala Êzdiyan: Çarşemiya Sor pîroz be!	B

Têbînî li ser Sînê ya Êzî: Di Berfanbarê de sê rojên rojiyê. Pîrozbahî: Saumê Êzî pîroz be! / Сом’е Эзи п’ир’оз бе!, „Rojiya Êzî pîroz be!". Pêbawerî: B.

---

Beşa F: Hevokên Axaftina Rojane

82 hevok di 8 binkategoriyan de. Çavkaniya sereke ji bo formulên rojane: dersên zimanî yên malbata Celîl li Êrîvanê (pirtûkên dersan ên salên 1980’î), kursên zimanî yên LZO, TaD 2019.

F.1: Silav (10)

#	Êzdîkî	Kirîlî	Mane bi Êzdîkî	EN	RU	Kontekst	Pêbawerî
1	Bi xêr hatî!	Бь хэр hат’и!	Bi xêr hatî!	Welcome!	Добро пожаловать!	Pêşwaziya mêvan	A
2	Rojbaş!	Р’ожбаш!	Rojbaş!	Good day!	Добрый день!	Rojê	A
3	Sibe baş!	Сьбэ баш!	Sibê baş!	Good morning!	Доброе утро!	Sibê	A
4	Êvar baş!	Евар баш!	Êvar baş!	Good evening!	Добрый вечер!	Êvar	A
5	Şev baş!	Шэв баш!	Şev baş!	Good night!	Спокойной ночи!	Berî xewê	A
6	Tu çawa yî?	Т’у ч’аwа йи?	Tu çawa yî?	How are you?	Как ты?	Hevdîtin	A
7	Hûn çawa ne?	hун ч’аwа не?	Hûn çawa ne? (pirjimar / bi rêz)	How are you (pl./formal)?	Как вы?	Bi rêz	A
8	Spas, başim, tu çawa yî?	Сп’ас, башьм, т’у ч’аwа йи?	Spas, baş im, û tu?	Thanks, I’m well, and you?	Спасибо, хорошо, а ты?	Bersiv	A
9	Mala we ava, em hatin!	Мала wэ ава, эм hат’ьн!	Mala we ava be, em hatin!	May your house stand, we have come!	Дом ваш да стоит, мы пришли!	Ketinê	A
10	Tu xêr hatî, xweş hatî!	Т’у хэр hат’и, хwэш hат’и!	Bi xêr hatî, xweş hatî! (silava ducarî, pir germ)	You came in blessing, you came in joy!	С благом пришёл, с радостью пришёл!	Silaveke pir germ	A

F.2: Xatirxwastin (10)

#	Êzdîkî	Kirîlî	Mane bi Êzdîkî	EN	RU	Kontekst	Pêbawerî
11	Bi xêr çûyî!	Бь хэр ч’уйи!	Bi xêr biçe!	Go in blessing!	Иди с миром!	Xatirxwastina standard	A
12	Heta dîtinê!	hэт’а дит’ьне!	Heta dîtinê!	See you later!	До свидания!	Giştî	A
13	Xatirê te!	Хат’ьре т’э!	Xatirê te!	Bye!	Прощай!	Bê fermî	A
14	Rîya te xêr be!	Р’ийа т’э хэр бе!	Riya te bi xêr be!	May your road be blessed!	Доброго пути!	Seferî	A
15	Roja te xêr!	Р’ожа т’э хэр!	Roja te bi xêr!	Have a blessed day!	Доброго дня!	Rojê	A
16	Xudê tu biparêze!	Худэ т’у бьп’арезэ!	Xudê te biparêze!	May God guard you!	Бог тебя храни!	Di seferên dirêj de	A
17	Sax û silamet bimîne!	Сах у сьламэт’ бьмине!	Sax û silamet bimîne!	Stay healthy and safe!	Будь здоров и невредим!	Xatirxwastin di xemê de	A
18	Em ê dîsa hev bibînin.	Эм е диса hэв бьбинин.	Em ê dîsa hev bibînin.	We will meet again.	Мы ещё увидимся.	Bi hêvî	A
19	Sebra te bike, em zû tên.	Сэбра т’э бьк’е, эм зу т’эн.	Sebrê bike, em zû tên.	Be patient, we come soon.	Терпи, скоро вернёмся.	Dema diçin	B
20	Mala we ava, em diçin.	Мала wэ ава, эм дьч’ьн.	Mala we ava be, em diçin.	May your house stand, we go.	Дом ваш да стоит, мы уходим.	Xatirxwastina bi rêz	A

F.3: Li dikan / li bazarê (10)

#	Êzdîkî	Kirîlî	Mane bi Êzdîkî	EN	RU	Kontekst	Pêbawerî
21	Ev çiqas e?	Эв ч’ьк’ас е?	Ev çend e?	How much is this?	Сколько это?	Pirsa biha	A
22	Ji min re kêmtir bike.	Жь мьн р’е к’эмт’ьр бьк’е.	Ji min re erzantir bike.	Make it cheaper for me.	Сделай мне дешевле.	Pazarlik	A
23	Ez dixwazim kîlogramek nan.	Эз дьхwазьм к’илограмэк’ нан.	Ez kîlogramek nan dixwazim.	I want one kilogram of bread.	Хочу килограмм хлеба.	Nanpêj	A
24	Pereyê min têra wê nake.	П’эрэйе мьн т’эра wэ нак’е.	Pereyê min ji bo wê nagihîje.	My money is not enough.	Денег моих не хватает.	Dayîn	A
25	Wezne (kêşan) çiqas?	Wэзне (к’ешан) ч’ьк’ас?	Çend kîlo ye?	What does it weigh?	Сколько весит?	Bazar	B
26	Tu pereyê xurd hejî?	Т’у п’эрэйе хурд hэжи?	Pereyê xurd / hûr li cem te heye?	Do you have change?	У тебя есть мелочь?	Dayîn	A
27	Min ev kirî.	Мьн эв к’ьри.	Min ev kirî / kirîye.	I bought this.	Я это купил.	Roj	A
28	Tu li çi digerî?	Т’у ль ч’и дьгэри?	Tu li çi digerî?	What are you looking for?	Что ищешь?	Firoşkar	A
29	Ev tişt kêmasî heye.	Эв т’ьшт’ к’эмаси hэйе.	Vî tiştî kêmasî heye / xera ye.	This item has a defect.	У этого товара изъян.	Gilî	A
30	Spas, dîsa têm.	Сп’ас, диса т’эм.	Spas, ez ê dîsa werim.	Thanks, I’ll come again.	Спасибо, ещё зайду.	Xatirxwastina li dikanê	A

F.4: Di malê de / malbat (15)

#	Êzdîkî	Kirîlî	Mane bi Êzdîkî	EN	RU	Kontekst	Pêbawerî
31	Were nav malê.	Wэрэ нав мале.	Were hundir.	Come inside.	Заходи в дом.	Mêvan vexwendin	A
32	Rûne, kerem ke.	Р’унэ, к’эрэм к’е.	Rûne, kerem ke.	Please sit down.	Садись, пожалуйста.	Mêvan	A
33	Çay vexwî?	Ч’ай вэхwи?	Çayê vedixwî?	Will you drink tea?	Чаю выпьешь?	Mêvandarî	A
34	Ez ji te re çayê amade dikim.	Эз жь т’э р’е ч’айе амадэ дьк’ьм.	Ez ji te re çayê amade dikim.	I’m making you tea.	Я делаю тебе чай.	Mêvandarî	A
35	Nan amade ye, were sifrê.	Нан амадэ йе, wэрэ сьфре.	Nan amade ye, were ber sifrê.	The meal is ready, come to the table-cloth.	Еда готова, иди к скатерти.	Xwarin	A
36	Bi xwarinê xweş!	Бь хwарьне хwэш!	Xwarina te xweş be!	Bon appétit!	Приятного аппетита!	Berî xwarinê	A
37	Spas, têra min e.	Сп’ас, т’эра мьн е.	Spas, têra min e.	Thank you, that’s enough.	Спасибо, хватит.	Li ser sifrê	A
38	Mala te ava, xwarin pir xweş bû.	Мала т’э ава, хwарьн п’ьр хwэш бу.	Mala te ava, xwarin pir xweş bû.	May your house stand, the meal was excellent.	Дом твой да стоит, еда была чудесна.	Piştî xwarinê	A
39	Diya min digazî te.	Дийа мьн дьгази т’э.	Dayika min gazî te dike.	My mother calls you.	Мама зовёт тебя.	Malbat	A
40	Bavê min li ku ye?	Баве мьн ль к’у йе?	Bavê min li ku ye?	Where is my father?	Где мой отец?	Malbat	A
41	Xwişk û birayê min li mektebê ne.	Хwышк’ у бьрайе мьн ль мэк’т’эбэ не.	Xwişk û birayên min li dibistanê ne.	My siblings are at school.	Сёстры и братья в школе.	Malbat	A
42	Dapîr di odê de rûniştî ye.	Дап’ир дь одэ дэ р’унышти йе.	Dapîr di odê de rûniştî ye.	Grandma sits in the room.	Бабушка сидит в комнате.	Malbat	A
43	Em sersalê li gel hev derbas dikin.	Эм сэрсале ль гэл hэв дэрбас дьк’ьн.	Em Sersalê bi hev re derbas dikin.	We spend the new year together.	Новый год проводим вместе.	Sersal	A
44	Çira bişewite, gel hev em rûnin.	Ч’ьр’а бьшэwьт’е, гэл hэв эм р’унин.	Bira çira pê be, em bi hev re rûnin.	Let the lamp burn, let us sit together.	Пусть лампа горит, будем сидеть вместе.	Hevoka nirxa Êzdiyan	B
45	Zarokan bibe nava nivîn.	Зарокан бьбе нава нивин.	Zarokan dirêjê nivînan ke.	Take the children to bed.	Уложи детей.	Êvar	A

F.5: Di nexweşiyê de / li ber doktor (10)

#	Êzdîkî	Kirîlî	Mane bi Êzdîkî	EN	RU	Kontekst	Pêbawerî
46	Ez nexweş im.	Эз нэхwэш ьм.	Ez nexweş im.	I am sick.	Я болен.	Giştî	A
47	Serê min diêşe.	Сэре мьн дьеше.	Serê min diêşe.	My head hurts.	Голова болит.	Nîşan	A
48	Zikê min diêşe.	Зьк’е мьн дьеше.	Zikê min diêşe.	My stomach hurts.	Живот болит.	Nîşan	A
49	Tayê min heye.	Т’айе мьн hэйе.	Tay li min heye.	I have fever.	У меня жар.	Nîşan	A
50	Ji kerema xwe, doktor gazî bike.	Жь к’эрэма хwэ, доктор гази бьк’е.	Ji kerema xwe, doktor gazî bike.	Please call a doctor.	Пожалуйста, вызови врача.	Bilezîn	A
51	Ez dixwazim dermanê bistînim.	Эз дьхwазьм дэрмане бьст’иньм.	Ez dixwazim derman bikirim.	I want to buy medicine.	Хочу купить лекарство.	Dermanxane	A
52	Xudê şîfa bide te.	Худэ шифа бьде т’э.	Xudê qencbûnê (şîfayê) bide te.	May God give you healing.	Бог тебе исцеления да даст.	Serdana nexweş	A
53	Sax bibe, em hîvîya te ne.	Сах бьбе, эм hивийа т’э не.	Sax bibe, em li hêviya te ne.	Get well, we wait for you.	Поправляйся, мы тебя ждём.	Serdana nexweş	A
54	Tu hêdî hêdî baş bibî.	Т’у hеди hеди баш бьби.	Tu hêdî hêdî baştir bibî.	You’ll get better step by step.	Поправишься потихоньку.	Dilxweşkirin	A
55	Sax bî, hêdî hêdî baş bibî.	Сах би, hеди hеди баш бьби.	Sax bî, hêdî hêdî baş bibî. (varyanta Lalîşê)	Be well, get better step by step.	Будь здоров, поправляйся потихоньку.	Serdana nexweş (varyanta Lalîşê)	B

F.6: Bi rêz û nezakêt (10)

#	Êzdîkî	Kirîlî	Mane bi Êzdîkî	EN	RU	Kontekst	Pêbawerî
56	Ji kerema xwe!	Жь к’эрэма хwэ!	Ji kerema xwe!	Please!	Пожалуйста!	Giştî	A
57	Spas! / Spas dikim!	Сп’ас! / Сп’ас дьк’ьм!	Spas! / Spas dikim!	Thanks! / I thank you!	Спасибо!	Giştî	A
58	Mala te ava!	Мала т’э ава!	Mala te ava be! („spasiya" herî bilind)	May your house stand! (highest „thanks")	Дом твой да стоит!	Spasiyeke kûr	A
59	Tu serê min î.	Т’у сэре мьн и.	Tu serê min î. (rûmeta herî bilind a mêvan)	You are my head. (= I honor you above myself)	Ты, моя голова.	Rêza mêvan	A
60	Bibexşîne min.	Бьбэхшинэ мьн.	Bibexşîne min.	Forgive me.	Прости меня.	Lêborîn	A
61	Ne tişt e.	Не т’ьшт’ е.	Ne tişt e. / Pirsgirêk nînî ye.	It’s nothing.	Ничего страшного.	Bersivê li „Bibexşîne"	A
62	Çawa dixwazî.	Ч’аwа дьхwази.	Çawa tu dixwazî.	As you wish.	Как хочешь.	Bi rêz teslîmî	A
63	Bi destê min, bi cane min.	Бь дэсте мьн, бь жанэ мьн.	Bi destê xwe û bi canê xwe.	With my hand, with my life. (= I gladly do it)	Своей рукой и жизнью.	Amadebûn diyar dike	A
64	Erê, bi xwezî.	Эр’е, бь хwэзи.	Erê, bi xwezî.	Yes, gladly.	Да, с удовольствием.	Razîbûn	A
65	Spas ji bo mêvanperweriya we.	Сп’ас жь бо мэванп’эрвэрийа wэ.	Spas ji bo mêvanperweriya we.	Thanks for your hospitality.	Спасибо за гостеприимство.	Piştî serdanê	A

F.7: Bilezîn / Alîkarî (5)

#	Êzdîkî	Kirîlî	Mane bi Êzdîkî	EN	RU	Kontekst	Pêbawerî
66	Alîkarî!	Ал’ик’ари!	Alîkarî!	Help!	Помогите!	Bilezîn	A
67	Ji kerema xwe, polîs gazî bike!	Жь к’эрэма хwэ, п’олис гази бьк’е!	Ji kerema xwe polîsan gazî bike!	Please call the police!	Пожалуйста, вызови полицию!	Bilezîn	A
68	Min winda kir.	Мьн wьнда к’ьр.	Min winda kir.	I lost (it/him).	Я потерял.	Wenda	A
69	Rê li min winda bûye, alîkariya min bike.	Р’е ль мьн wьнда буйе, ал’ик’арийа мьн бьк’е.	Rê li min wenda bûye, alîkariya min bike.	I’m lost, help me.	Дорогу потерял, помогите.	Li ser rê	A
70	Ji kerema xwe, ambûlansê gazî bike!	Жь к’эрэма хwэ, амбуланс гази бьк’е!	Ji kerema xwe, ambûlansê gazî bike!	Please call an ambulance!	Скорую вызовите!	Bilezîna bijîşkî	A

F.8: Axaftina rojane (12)

#	Êzdîkî	Kirîlî	Mane bi Êzdîkî	EN	RU	Kontekst	Pêbawerî
71	Nav te çi ye?	Нав т’э ч’и йе?	Navê te çi ye?	What is your name?	Как тебя зовут?	Nasîn	A
72	Navê min … e.	Наве мьн … е.	Navê min … e.	My name is …	Меня зовут …	Nasîn	A
73	Tu ji ku derê yî?	Т’у жь к’у дэре йи?	Tu ji ku derê yî?	Where are you from?	Откуда ты?	Axaftin	A
74	Ez ji Almaniyayê me. / Ez ji Êzîdiya me.	Эз жь Алманийайе мэ. / Эз жь Эзидийа мэ.	Ez ji Almanyayê me. / Ez Êzdî me.	I’m from Germany. / I’m Êzîdî.	Я из Германии. / Я эзид.	Bersiv	A
75	Tu kîjan zimanan dizanî?	Т’у к’ижан зьманан дьзани?	Tu çi zimanan dizanî?	Which languages do you know?	Какие языки знаешь?	Axaftin	A
76	Ez Êzdîkî, Almanî û hinekî Rûsî dizanim.	Эз Эздик’и, Алмани у hьнэк’и Руси дьзаньм.	Ez Êzdîkî, Almanî û hinekî Rûsî dizanim.	I speak Êzdîkî, German and a little Russian.	Знаю эздыки, немецкий и немного русский.	Bersiv	A
77	Hewa îro xweş e.	hэwа иро хwэш е.	Îro hewa xweş e.	The weather is nice today.	Погода сегодня хорошая.	Axaftin	A
78	Baran dibare.	Баран дьбарэ.	Baran dibare.	It rains.	Идёт дождь.	Hewa	A
79	Berf dibare.	Бэрф дьбарэ.	Berf dibare.	It snows.	Идёт снег.	Hewa	A
80	Sersala te çawa derbas bû?	Сэрсала т’э ч’аwа дэрбас бу?	Sersala te çawa derbas bû?	How was your new year?	Как прошёл новый год?	Piştî Sersalê	A
81	Zarokên we çend in?	Зарокен wэ ч’энд ьн?	Çend zarokên we hene?	How many children do you have?	Сколько у вас детей?	Axaftina malbatê	A
82	Ez li Almaniyayê dijîm, lê welatê min, Êzîdîstan e.	Эз ль Алманийайе дьжим, лэ wэлат’э мьн, Эзидист’ан е.	Ez li Almanyayê dijîm, lê welatê min Êzdîstan e.	I live in Germany, but my homeland is Êzîdistan.	Живу в Германии, но родина моя, Эзидистан.	Axaftina diyasporayê	B

---

Têbînî li ser deynwaze, tabû û nediyariyan

Deynwaze (bi nîşan)

• mift’ahê (kilît, A.23), [ar.] miftāḥ. Varyanta Êzdî: kilîd. Herdu bi kar tên; di met’elokê de ji Cindî 1959 ve sabit e.
• şîfa (qencbûn, F.52), [ar.] šifāʾ. Alternativa Êzdî: qencbûn. Di diyasporayê de şîfa belav e. Bi awayê purîst-Êzdîkî dê bibe: Xudê qencbûnê bide te.
• xêr / xêr be (bereket), [ar.] ḫair, lê di nav Êzdiyan de wisa kûr ketiye ku alternatîveke Êzdîkî nîne. Êzdî vê peyvê ne wek deynkirinekê dibînin.
• sebir (debar), [ar.] ṣabr. Varyanta Êzdîkî: hêdînî (lit. „hêdîkar"). Herdu rast in.
• selam: bi zanebûn NETÊ bikar anîn (bingehê wê îslamî ye). Silava Êzdiyan: Bi xêr hatî / Rojbaş.
• Şahiya we pîroz be (E.14): şahî reha xwe ji farisî digire, di Êzdîkî de bê tabû tê bikar anîn.
• polîs, doktor, ambûlans (F.67, F.50, F.70), deynên nûjen ên ewropî; Êzdiyên diyasporayê rasterast bikar tînin.

Tabûyên Êzdî

• Bê navê [Negotî], peyv tundî tabû ye. Li ku pêwîst be: yê ku navê wî nayê gotin.
• Bê formulên erebî-îslamî: hatine derxistin. Alternatîvên Êzdî:
• Bi xwezî / bi sond bi Êzî (li şûna „insh-")
• Çavê xerab dûr be (li şûna „mash-")
• Bi xêra Êzî (li şûna „bism-")
• şer (ceng), di hin malbatên Êzdî de bi sedema nêzîkbûna fonetîkî tabû ye; di met’elokan de li vir hatiye dûrxistin.
• na’l (hespeçik), kîtan (lîn), xes (selat): di hin malbatan de wek peyvên tabû tên hesibandin; di vê berhevkariyê de nehatine bikar anîn.

Nediyarî (Pêbawerî C / „pêdiviya nirxandina nîjadî heye")

• A.54 Bê av, çira çawa pak bibe?, di broşûra LZO de heye, lê ne li Cindî/Celîl. Dibe ku afirîna diyasporayê ya paşê be. needs native review.
• B.4 Çîroka cêjnê: hûragahiyên rîtuelê di nav kevneşopiyên Aragats/Şingal/diyasporayê de pir diguherin. Li vir varyanta Aragats (Êzdiyên Sovyetê).
• C.1.2 Govenda Zarokan, berhema dibistanê ya LZO 2017, ne stranek folklorî ya klasîk. Lê zimanî paqij Êzdîkî ye.
• D.18 Hespê wî ji çol derxistin, biwêj kêm, tenê di varyantekê ya Cindî 1962 de hatiye dîtin. needs native review.
• E.15 Newroz pîroz be, Newroz cejneke kurdî ye, ne ya Êzdiyan e: Êzdî Sersala xwe wek Çarşemiya Sor (Sersal) di Nîsanê de pîroz dikin (binêre salnameya cejnan). Ev formul tenê wek silav ji cîranên kurd re hatiye girtin; silava Sersala Êzdiyan Çarşemiya Sor pîroz be ye.
• F.55 Sax bî, varyanta Lalîşê; klasîktir li Kafkasyayê: Xudê şîfa bide te (F.52).

Statîstîk

Beş	Armanca herî kêm	Bidestxistî
A, Met’elok	60	72
B, Çîrok	4	5
C, Kilam (zarok/mezin)	8 (4+4)	9 (4+5)
D, Biwêj	30	34
E, Pîrozbahî	12	15
F, Axaftin	80	82
Hemû	194	217 ketinên pejirandî