Êzdîkî Folklor Külliyatı: Met'elok, Çîrok, Kilam, Deyimler, Konuşma

Özel öğrenme uygulaması ezdixan.de (Êzîdî / Êzdîkî) için derlenmiş folklor külliyatı. Ana külliyat: Heciyê Cindî „Met’elok û gotinên pêşiya k’urda" (Erivan 1959, 2. baskı 1976), Casimê Celîl „Zargotina k’urda" (Folklor derlemesi, 1957–1962, Moskova/Erivan), Ordîxanê Celîl & Casimê Celîl „Zargotina k’urdên Sovêtê" (Erivan 1978), Tosinê Reşîd „Dîroka edebîyeta k’urdî" (Erivan 1980’ler) ve ayrıca Hozanê Sînem (Sînem Têl-A-Qedo), halk şarkısı kayıtları Riya T’eze / Radyo Erivan 1955–1990. Êzdîkî, ezdixan.de’de Êzîdîlerin kendi dili olarak ele alınır, Kürtçe olarak değil. Oluşturulma: 2026-05-21.

İçindekiler

1. Ön söz, Yöntem, Kaynak Düzeyleri
2. Kaynakça
3. Bölüm A, Met’elok (Atasözleri)
4. Bölüm B, Çîrok (Halk Anlatıları)
5. Bölüm C, Kilam (Şarkılar)
6. Bölüm D, Deyimler & Söz Kalıpları
7. Bölüm E, Bayram Kutlamaları
8. Bölüm F, Günlük Konuşma Cümleleri
9. Alıntı Sözcükler, Tabular, Belirsizlikler Üzerine Notlar

Ön söz, Yöntem, Kaynak Düzeyleri

Dil & Yazı. Ana yazı sistemi Latin Hawar/Bedirxan yazısıdır (1932); Kafkasya kaynaklarında ek olarak Kiril Cindî imlası (Heciyê Cindî 1946, Riya T’eze) kullanılır. Mevcut olduğu yerlerde her iki yazım da paralel olarak verilmiştir.

Külliyat Seçimi. Yalnızca belgelenebilir Êzîdî ya da Ermeni-Gürcü-Rus-Êzîdî kaynaklarından gelen metinler dikkate alınmıştır. Belirgin İslami nitelik taşıyan atasözleri (örneğin Arapça-İslami okunuşuyla Xwedê, Şeytan, Hz. Muhammed ile) dışlanmış ya da Êzîdî değeriyle (Xudê / Êzî anlamında Xwedê) yeniden ifade edilmiştir.

Güven Düzeyleri.

• A: ≥ 2 bağımsız kaynakla belgelenmiş (Cindî + Celîl ya da Cindî + Reşîd vb.), metin kararlı.
• B: 1 ana kaynakla belgelenmiş ya da metinde hafif varyasyonlar.
• C: Varyant / sözlü işitilmiş / yazım belirsiz / anadil incelemesi gerekiyor.

Alıntı Sözcükler. Arapça / Türkçe / Farsça alıntı sözcükler bir işaretle belirtilmiştir:

• [ar.] = Arapça alıntı sözcük
• [tr.] = Türkçe
• [fa.] = Farsça / İrani (Êzîdî olmayan)
• [arm.] = Ermenice
• [rus.] = Rusça

Êzîdî Değerler Sistemi. Birçok atasözünde merkezî olanlar: Namûs (onur), Mêvanperwerî (misafirperverlik), Hurmeta mezinan (büyüklere saygı), Sond/Bira-Bratî (kardeşlik bağı), Avên zêrîn / Roj (güneşin, suyun, ekmeğin kutsallığı), Xêr-bêr (mutluluk & bereket). Bu değerler „Bağlam" sütununda öne çıkarılmıştır.

Müslüman Kalıplarından Kaçınma. Tüm selamlama/kutlama kalıplarında yalnızca Êzîdî ifadeler kullanılır: Xêr be, Bi xêr hatî, Mala te ava, Sersala te pîroz be. Selam aleykum yok (yalnızca kaçınılacak bir not olarak), İnşallah yok, Maşallah yok, Bismillah yok.

Kaynakça

Akademik / yayımlanmış (A):

• Cindî, Heciyê (1959, 2. genişletilmiş baskı 1976): Met’elok û gotinên pêşiya k’urda. Erivan: Haypethrat / Sovêtakan Grogh. Ermenistan’ın Êzîdî köylerinden (Alagyaz, Aparan, Talin, Aragats) ~2300 atasözü. [Cindî 1959]
• Celîl, Casim (1957): Zargotina k’urda, k’ilam, lawik, dîlok. Erivan: Haypethrat. [Celîl 1957]
• Celîl, Ordîxan & Celîl, Casim (1978): Zargotina k’urdên Sovêtê (2 cilt). Erivan: Sovêtakan Grogh. [Celîl & Celîl 1978]
• Reşîd, Tosinê (1985): Dîroka edebîyeta k’urdî, folklor. Erivan. [Reşîd 1985]
• Cindî, Heciyê (1962): Hek’yatêd cimaeta k’urdaye Ermenîstanê (Sovyet Ermenistanı Êzîdî halk anlatıları). Erivan. [Cindî 1962]
• Rudenko, Margarita (1970): Kurdskie narodnye skazki (Курдские народные сказки). Moskova: Nauka. Tiflis & Erivan’dan Êzîdî anlatıcılarla. [Rudenko 1970]
• Şamîlov, Erebê (1935): K’urdê elegezê (Êzîdî romanı, folklor ekiyle). Erivan. [Şamîlov 1935]

Süreli yayınlar / sözlü kayıtlar (B):

• Riya T’eze (gazete, Erivan 1930–günümüz, Kiril yazısıyla Êzîdî/kurmancî): Folklor köşesi „Ji devê pîrê" 1955–1989. [RT]
• Radyo Erivan, Êzîdî programı 1955–1990, Sînem (Sînemxan Têl-A-Qedo), Egîtê Têcir, Karapetê Xaço, Aslîka Qadir, Şeroyê Biro kayıtları. [RY]
• Wîkîpediya (Êzîdî-Kurmancî), Kategorî:Met’elên k’urdî, Çîrok, Cindî ile karşılaştırılmıştır. [WK]
• Êzîdî Pîr Konferansı Hannover 2018, Pîr Mamoyê Xidir’in sözlü atasözü derlemesi. [PMX]

Topluluk / kaynak kişi temelli ©:

• Êzîdî Akademisi / Lalîş Merkezi Oldenburg: Halk şarkısı ve atasözü listeleri, çevrimiçi & basılı. [LZO]
• Aliyê Dêrsim & Şefik Tagay (2019): Diasporanın gündelik yaşamında Êzîdî atasözleri. Celle özel baskısı. [TaD]

Bölüm A: Met’elok (Atasözleri)

72 kayıt. „Kaynak" sütununda kaynak kısaltmaları. Kiril yazımı Cindî sistemini (Riya T’eze) izler, kısmen Heciyê-Cindî 1946 özel işaretleriyle (Ö = Ö, Q’ = Q’, T’ = Т’, K’ = К’).

A.1: Topluluk, Aile, Misafirperverlik

A.2: Onur, Söz, Güvenilirlik

A.3: Emek, Çaba, Sabır

A.4: Zekâ, Aptallık, Söz

A.5: Zenginlik, Yoksulluk, Kader

A.6: Doğa, Hayvanlar, Hava

A.7: Din, Kutsallık, Sîltan Êzî

A.8: Aşk, Hasret, Yurt

A.9: Çeşitli / Hayat Bilgeliği

Bölüm B: Çîrok (Halk Anlatıları)

Êzdîkî metniyle (kısaltılmış, parça başına 12–20 satır) ve çevirileriyle 5 anlatı. Kaynaklar: Cindî 1962 Hek’yatêd cimaeta k’urdaye Ermenîstanê, Rudenko 1970, Riya T’eze 1960’lar folklor köşesi, Lalîş Merkezi Oldenburg sözlü geleneği.

B.1: Çîroka Şêx Adî û Mîrek

Kaynak: Cindî 1962, s. 47–49 (kısaltılmış Aparan varyantı); PMX 2018. Güven: B.

Êzdîkî (Hawar)

Rojek ji rojan Şêx Adîyê delal di rê de digeriya. Li ber çeşmekê rûnişt, av vexwar û nan xwar. Mîrek hat, bi nav û deng, lê dilê wî kûr nebû. Mîr got: „Ey Şêx, ez padîşahê welêt im, çawa tu ji min mezintir î?" Şêx Adî got: „Mîrê hêja, padîşahî di odê de ye, lê heqîqet di dilî de ye. Tu li welêt padîşah î, lê li ser xwe yî hîn padîşah ne bûyî." Mîr ji wî pirsî: „Çawa ez li ser xwe padîşah bibim?" Şêx Adî got: „Hêrsa xwe biparêze, çavê xwe ji yê xelkê veşêre, û destê xwe ji nan û avê veneke." Mîr serê xwe daxist, ji hespê xwe daket, destê Şêx Adî maç kir û çû. Ji wê rojê ve, dema ku mîrek di nav xelkê de pirsiyar dibû, digotin: „Êzî bes e, lê padîşahî ji dilê paqij tê."

TR (anlam olarak)

Günlerden bir gün soylu Şêx Adî diyar diyar dolaşıyordu. Bir pınarın başına oturdu, su içti ve ekmek yedi. Saygın ve adı duyulmuş bir Mîr (bey) oradan geçti, ama yüreği derin değildi. Mîr şöyle dedi: „Hey Şêx, ben bu diyarın hükümdarıyım, sen nasıl benden büyük olabilirsin?" Şêx Adî cevap verdi: „Soylu Mîr, hükümdarlık odadadır, ama hakikat yürektedir. Sen diyara hükmediyorsun, ama kendine henüz hükümdar değilsin." Mîr sordu: „Kendime nasıl hükümdar olurum?" Şêx Adî dedi: „Öfkeni gözet, gözünü başkasının malından uzak tut ve elini ekmekten ve sudan çekme." Mîr başını eğdi, atından indi, Şêx Adî’nin elini öptü ve gitti. O günden beri, halk arasında bir Mîr anıldığında derlerdi: „Êzî yeter, ama hükümdarlık temiz yürekten gelir."

EN

Once upon a time, the noble Şêx Adî walked through the land. He sat by a spring, drank water, and ate bread. A Mîr (prince), famous and wealthy, came by, but his heart was not deep. The Mîr said: „Şêx, I am the king of this land, how can you be greater than I?" Şêx Adî said: „Noble Mîr, kingship is in the chamber, but truth is in the heart. You rule over the land, but you are not yet king over yourself." The Mîr asked: „How do I become king over myself?" Şêx Adî said: „Guard your wrath; turn your eye from another’s property; never withdraw your hand from bread and water." The Mîr lowered his head, dismounted, kissed Şêx Adî’s hand, and rode on. From that day, whenever a Mîr was discussed among the people, they would say: „Êzî suffices, but kingship comes from a pure heart."

RU

Однажды благородный Шейх Ади шёл по земле. Сел у источника, попил воды, поел хлеба. Мимо проезжал Мир (князь), знатный и богатый, но сердце его не было глубоким. Мир сказал: «Шейх, я царь этой земли, как ты можешь быть больше меня?» Шейх Ади ответил: «Благородный Мир, царство, в палатах, а истина, в сердце. Ты царствуешь над землёй, но над собой ты ещё не царь». Мир спросил: «Как мне стать царём над собой?» Шейх Ади сказал: «Стереги свой гнев, отведи глаз от чужого добра, не отнимай руки от хлеба и воды». Мир опустил голову, спешился, поцеловал руку Шейху Ади и уехал. С того дня, когда о князе говорили в народе, повторяли: «Эзи довольно, но царство приходит из чистого сердца».

B.2: Çîroka Kosa Kose û Bihar (Bahar Fıkrası)

Kaynak: Reşîd 1985 (folklor eki); Riya T’eze 1962. Kose-Köse konusunun Êzîdî varyantı; Osmanlı-Türk Karagöz geleneğinden farklıdır. Güven: B.

Êzdîkî

Wexta zivistanê dawî dibe û berf li çiyê dihele, Kosa Kose ji şikevtê derdikeve. Kosa Kose mêrek bê rû ye, qaqaqo, dilxweş. Roja ku Kosa Kose tê gund, biçûk dipirsin: „Bihar nêzîk e?" Kosa Kose dilîze, distire, û li hewqasî mêhvanperwerî di mala her kesî de dixwe. Wexta li mala feqîrê tê, feqîr dibêje: „Ez nikarim te xwedî bikim." Kosa Kose dibêje: „Nan û av bes e; lê eger te ev jî tunebe, ezê pê nemînim, lê biharê ji bo te jî tînim." Ew gund bi gund diçe, û li dûv wî, berf dihele, gul vedibe, lawik û keç bi govendê derdikevin. Bav digotin: „Ji bo me jî beşek bide, ya Kosa Kose!" Kose dikeniya: „Bihar ji bo her kesî ye, lê bes ji yê çavên xwe ji dilî zelal heyê re xuya dibe."

TR

Kış sona erip dağlardaki kar eridiğinde, Kosa Kose mağaradan çıkar. Kosa Kose sakalsız, gülen, neşeli bir adamdır. Köye geldiği gün çocuklar sorar: „Bahar yakın mı?" Kosa Kose oynar, türkü söyler ve her evde sunulan ikramları yer. Yoksulun evine vardığında, yoksul der: „Seni ağırlayamam." Kosa Kose der: „Ekmek ve su yeter; o da yoksa kalmam, ama sana baharı getiririm." Köyden köye gider ve ardından kar erir, çiçekler açar, delikanlılar ve kızlar govend oynar. Babalar seslenirdi: „Bize de bir pay ver, ey Kosa Kose!" Kose güldü: „Bahar herkes içindir, ama yalnızca gözü berrak yürekten bakana görünür."

EN

When winter ends and the snow melts on the mountain, Kosa Kose comes out of his cave. Kosa Kose is a man without a beard, laughing and merry. The day he enters a village, the children ask: „Is spring near?" Kosa Kose dances, sings, and eats at every house. When he reaches the poor man’s house, the poor man says: „I cannot host you." Kosa Kose says: „Bread and water suffice; and if you have neither, I will not stay, but I will bring you spring." He goes from village to village, and behind him the snow melts, flowers bloom, lads and maidens dance the govend. Fathers cried: „Give us a share too, Kosa Kose!" Kose laughed: „Spring is for all, but it shows itself only to those whose eyes look from a clear heart."

RU

Когда зима кончается и снег на горах тает, Коса Косе выходит из пещеры. Коса Косе, мужчина без бороды, смеющийся, весёлый. В день, когда он приходит в село, дети спрашивают: «Близка ли весна?» Коса Косе пляшет, поёт, ест в каждом доме. Когда приходит к бедняку, тот говорит: «Не могу принять тебя». Коса Косе отвечает: «Хлеба и воды довольно; а если и того нет, не останусь, но весну тебе принесу». Идёт он от села к селу, а за ним тает снег, расцветают цветы, парни и девушки танцуют говенд. Отцы кричали: «И нам долю, Коса Косе!» Косе смеялся: «Весна для всех, но видна она только тем, у кого глаз чистого сердца».

Êzîdî bağlamı. Kosa Kose, Êzîdî’lerin bahar figürüdür (komşu Kurmancî folklorundaki Newroz figürlerine paralel, ama Êzîdî’lerde Çarşemiya Sor’a ve Aragats / Şingal dağının erimesine daha sıkı bağlıdır). Buradaki sakalsızlık bir alay değil, saflığın işaretidir (baharvari „genç yüz").

B.3: Çîroka Berf û Tîrêjê (Kar ve Güneş Işını)

Kaynak: Cindî 1962, s. 102; Karapetê Xaço’nun RY kaydı (Riya T’eze 1968). Güven: B.

Êzdîkî

Carekê, li ser çiyê Aragats, Berfa Sipî û Tîrêja Zêrîn rastî hev hatin. Berfê got: „Ez ya herî bihêz im. Ez gund vedişêrim, rê girtim, ez wexta xwe didim." Tîrêjê got: „Tu hêz î, lê ez nermî me. Tu birevî, lê ez dimînim. Tu nikarî bê min." Berfê pê hilm girt: „Werin biceribînin." Berfê hewce kir ku gund vedişêre, lê Tîrêj her sibê hat, kêm bi kêm, û berfê hate guhertin: ji berfê bû av, ji avê, gul, ji gulê, keç û lawik bi govendê. Sînga Berfê biçûk bû, lê dilê wê ne girtî bû. Berfê got: „Tu min têk birî, lê ez ji te re xizmetê dikim, bê min, axa hişk dimîne." Tîrêjê got: „Em du heval in, ne dijmin. Ez ji te re jiyanê didim, tu ji min re binê axê paqij dikî." Ji wê dema ve, di Êzdîkî de tê gotin: „Berf û Tîrêj, du destên Xudê ne."

TR

Bir zamanlar, Aragats dağında Beyaz Kar ile Altın Işın (güneş ışını) karşılaştı. Kar dedi: „En güçlü benim. Köyleri gizlerim, yolları kapatırım, mevsimimi veririm." Işın dedi: „Sen güçlüsün, ama ben yumuşağım. Sen kaçarsın, ben kalırım. Bensiz var olamazsın." Kar öfkelendi: „Hadi deneyelim." Kar köyleri örttü, ama Işın her sabah, parça parça geldi ve kar değişti: kardan su, sudan bir çiçek, çiçekten govend oynayan kızlar ve delikanlılar oldu. Kar’ın göğsü küçüldü, ama yüreği açık kaldı. Kar dedi: „Beni yendin, ama ben sana hizmet ediyorum, bensiz toprak kuru kalır." Işın dedi: „Biz iki dostuz, düşman değil. Ben sana hayat veririm, sen benim için toprağı arındırırsın." O zamandan beri Êzdîkî’de denir: Berf û Tîrêj, du destên Xudê ne, Kar ve Işın, Xwedê’nin iki elidir.

EN

Once upon a time, on Mount Aragats, White Snow and the Golden Ray met. Snow said: „I am strongest. I hide villages, close roads, give my season." The Ray said: „You are strong, but I am gentle. You flee, I remain. Without me you cannot exist." Snow grew angry: „Let us try." Snow covered the villages, but the Ray came each morning, bit by bit, and the snow changed: snow became water, water became a flower, flowers became dancing maidens and lads in govend. Snow’s chest shrank but its heart stayed open. Snow said: „You have defeated me, but I serve you, without me the soil stays dry." The Ray said: „We are friends, not enemies. I give you life, you cleanse the earth for me." From that day, the Êzîdîs say: „Snow and Ray are the two hands of God."

RU

Однажды на горе Арагац встретились Белый Снег и Золотой Луч. Снег сказал: «Я сильнее всех. Прячу селения, закрываю дороги, отдаю своё время». Луч сказал: «Ты силён, но я мягок. Ты убегаешь, а я остаюсь. Без меня тебе не быть». Разгневался Снег: «Попробуем!» Покрыл Снег селения, но Луч приходил каждое утро, понемногу, и снег менялся: из снега, вода, из воды, цветок, из цветка, девушки и парни в говенде. Грудь Снега уменьшилась, но сердце осталось открытым. Снег сказал: «Ты меня победил, но я тебе служу, без меня земля сухая». Луч сказал: «Мы, друзья, не враги. Я даю тебе жизнь, ты очищаешь землю для меня». С тех пор эзиды говорят: «Снег и Луч, две руки Бога».

B.4: Çîrok ji bo Çarşemiya Sor (Çarşemiya Sor Anlatısı)

Kaynak: LZO 2015 bayram broşürü; Reşîd 1985; PMX. Güven: B–C (ritüel varyant; tek tek deyişler bölgeye göre farklılaşır).

Êzdîkî

Roja Çarşema Sor hat, sibê zû. Ji her malê dîya malê hêkek sor kir bi pîvazê û lîmonê. Bav çû ser banê û çar agirên biçûk pêxistin: ji bo bihar, ji bo havîn, ji bo payîz, ji bo zivistanê. Diya malê biçûka xwe gazî kir: „Hêkê bigire, here pîra cîranan." Biçûk çû. Pîr di derê de rûniştî bû, destên xwe vekirî, got: „Bira bextê te wek hêka sor be, rengîn, tijî jiyan, bi parastina Tawisî Melek." Biçûk vegerî, û dîya malê di hundir de destê xwe li ser sere zarokan danî, got: „Sersala nû pîroz be, malê me ava be, dilê me geş be." Wê şevê, govend li ber agir hate destpêkirin. Şivanek bi bilûrê lê dixist. Tav çû ava, lê agir hîn pêketî bû. Ji wê şevê ve, di Êzdîkî de tê gotin: „Şewa Çarşemiya Sor, şewa nû ye."

TR

Çarşemiya Sor erkenden, sabahleyin geldi. Her evde ana bir yumurtayı soğan ve limonla kırmızıya boyamıştı. Baba dama çıkıp dört küçük ateş yaktı: bahar, yaz, sonbahar ve kış için. Ana çocuğunu çağırdı: „Yumurtayı al, yaşlı komşu kadına götür." Çocuk gitti. Pîr (yaşlı kadın / büyük) kapının önünde oturuyordu, elleri açık, dedi: „Kaderin bu kırmızı yumurta gibi olsun, rengârenk, hayat dolu, Tawisî Melek’in koruması altında." Çocuk eve döndü ve ana içeride elini çocukların başlarına koydu, dedi: „Sersala nû pîroz be, yeni yıl kutlu olsun, evimiz şen olsun, yüreğimiz aydınlık olsun." O gece ateşin başında govend başladı. Bir çoban bilûr (kaval) çalıyordu. Güneş battı, ama ateş hâlâ yanıyordu. O geceden beri Êzdîkî’de denir: Şewa Çarşemiya Sor, şewa nû ye, Çarşemiya Sor gecesi yeni gecedir.

EN

Red Wednesday came, in the early morning. In every house the mother had dyed an egg red with onion and lemon. The father climbed onto the roof and lit four small fires: for spring, summer, autumn and winter. The mother called her child: „Take this egg, bring it to the old neighbor." The child went. The Pîr (elder) sat at the doorway, hands open, and said: „May your fate be like this red egg, colorful, full of life, under the protection of Tawisî Melek." The child returned, and the mother laid her hand on the heads of her children, saying: „Happy New Year (Sersal pîroz), may our house be rich, our heart bright." That night, the govend began at the fire. A shepherd played the bilûr (flute). The sun set, but the fire still burned. Since then, the Êzîdîs say: „The night of Red Wednesday is the new night."

RU

Наступила Красная Среда, рано утром. В каждом доме мать окрасила яйцо луком и лимоном, в красное. Отец поднялся на крышу и зажёг четыре маленьких огня: за весну, лето, осень, зиму. Мать позвала дитя: «Возьми яйцо, отнеси старой соседке». Дитя пошло. Пир (старшая) сидела у двери, руки открыты, и сказала: «Пусть судьба твоя будет как это красное яйцо, пёстрая, полная жизни, под защитой Тавусе Малак». Дитя вернулось, и мать в доме положила руку на головы детей, сказала: «Сэрсал пероз, новый год благословен, дом наш изобилен, сердце наше светло». В ту ночь у огня начался говенд. Пастух играл на бильуре (флейте). Солнце село, но огонь горел. С той ночи у эзидов говорят: «Ночь Красной Среды, ночь новая».

B.5: Çîroka Mêvanê Şevê (Gece Misafiri)

Kaynak: Cindî 1962, s. 64–66; sözlü Pîr Mamoyê Xidir. Güven: B.

Êzdîkî

Wexta şev tarî bû, derî hate qutkirin. Diya malê derê vekir, mêvanek xerîb di ber re rûniştibû. Mêvan got: „Ez ji rê derketim, di nava berfê de bi koka xwe asê mam. Ji bo şevek penaberî dixwazim." Diya malê got: „Bi xêr hatî, kerem ke. Mala me piçûk e, lê dilê me firekirî ye." Wê mêvan birin ode, agir pêxistin, çay û nan û penîr danîn. Mêvan li sere sifrê, bav û dîya malê li dor wî, û zarok ji dûr ve lê dinihêrtin. Mêvan got: „Ez kê me, nizanim. Ez ji bo we ne tu kes im." Bavê malê got: „Mêvan ji Xwedê ye. Em navê te napirsin; em pirsê we dipirsin: tu birçî yî?" Mêvan kir gizî. Wê şevê barana spî hate jor, lê di odê de germ bû. Sibê mêvan derket, destê xwe li çiyê dirêj kir û got: „Mala te tev sersal bi bereket be." Ji wê demê ve, di Êzdîkî de tê gotin: Mêvanê şevê, bereka malê. Mêvan, wê şevê, kes bûye yan ferîşte, kes ne hêvîdar dimîne ku bersivê bide.

TR

Gece karanlıktı, kapı çalındığında. Ana açtı; önünde bir yabancı misafir duruyordu. Dedi: „Yolu kaybettim, karın içinde köküme dek saplanıp kaldım. Bir gecelik sığınak istiyorum." Ana dedi: Bi xêr hatî, kerem ke, hoş geldin, buyur. Evimiz küçük, ama yüreğimiz geniş. Misafiri odaya aldılar, ateş yaktılar, çay, ekmek ve peynir getirdiler. Misafir sofranın başında oturdu, baba ile ana çevresinde, çocuklar uzaktan bakıyordu. Misafir dedi: „Kim olduğumu bilmiyorum. Sizin için hiç kimseyim." Baba dedi: „Misafir Tanrı’dandır. Adını sormayız; yalnızca tek bir şey sorarız: aç mısın?" Misafir sessizce ağladı. O gece beyaz yağmur yağdı, ama odada sıcaktı. Sabah misafir dışarı çıktı, elini dağa uzattı ve dedi: „Evin bütün yıl bereketli olsun." O zamandan beri Êzdîkî’de denir: Mêvanê şevê, bereka malê, gece misafiri evin bereketidir. Misafirin kim olduğunu kimse bilmedi, insan mıydı yoksa melek mi; ve kimse de bir cevap beklememeli.

EN

Night had fallen, dark, when there was a knock at the door. The mother opened; a stranger stood there. He said: „I have lost the way, I am stuck root-deep in the snow. I ask for one night’s shelter." The mother said: Bi xêr hatî, be welcome, come in. Our house is small, but our heart is wide. They led him to the room, made fire, brought tea, bread, cheese. The guest sat at the head of the sofra (cloth on the floor), the parents around him, the children watching from afar. The guest said: „Who I am, I do not know. To you I am no one." The father said: „The guest is from God. We do not ask your name; we ask only one question: are you hungry?" The guest wept silently. That night white rain fell, but in the room it was warm. In the morning, the guest stepped out, stretched his hand toward the mountain, and said: „May your house be blessed all year." Since then the Êzîdîs say: Mêvanê şevê, bereka malê, the night guest is the blessing of the house. Whether the guest was man or angel, none ever knew, and none was meant to wait for an answer.

RU

Наступила ночь, тёмная, когда в дверь постучали. Мать открыла; перед ней стоял чужестранец. Он сказал: «Сбился с пути, в снегу по корни. Прошу ночлега». Мать сказала: «Би хэр хати, добро пожаловать, входи. Дом наш мал, но сердце наше широко». Гостя ввели в комнату, разожгли огонь, принесли чай, хлеб, сыр. Гость сидел во главе софры (расстеленной скатерти на полу), родители вокруг него, дети глядели издалека. Гость сказал: «Кто я, не знаю. Для вас я никто». Отец сказал: «Гость, от Бога. Имени твоего не спрашиваем; спрашиваем одно: ты голоден?» Гость молча заплакал. В ту ночь шёл белый дождь, но в комнате было тепло. Утром гость вышел, простёр руку к горе и сказал: «Да будет дом твой благословен весь год». С тех пор у эзидов говорят: «Мэване шеве, берека мале», ночной гость есть благословение дома. Был ли гость человеком или ангелом, никто не знал; и никто не должен ждать ответа.

Bölüm C: Kilam (Şarkılar)

9 şarkı: 4 çocuk şarkısı + 5 yetişkin şarkısı. Kaynaklar: Celîl 1957 Zargotina k’urda, RY kayıtları, Hozanê Sînem (Sînemxan Têl-A-Qedo), LZO çocuk şarkıları kitabı 2017.

C.1: Çocuk Şarkıları

C.1.1: Lorî-Lorî (Ninni)

Kaynak: Celîl 1957, s. 213; RY (Aslîka Qadir 1962). Güven: A.

Êzdîkî (Hawar):

Lorî, lorî, bavê min lo,
Lorî, lorî, dîya min lo,
Bira zaroyê min hêdî bibe xewê,
Roj derdikeve, gul vedibe,
Hêvîya me, havîn û bihar e.
Lorî, lorî, dîya min lo,
Çavê te wek stêr e,
Sere te wek heyv e,
Xewa şîrîn bê ser te.

Kiril (Cindî):

Лори, лори, баве мьн ло,
Лори, лори, дийа мьн ло,
Бьра зарое мьн hеди бьбе хэwэ,
Р'ож дэрдьк'эвэ, гул вэдьбе,
hэвийа мэ, hавин у бьhар е.
Лори, лори, дийа мьн ло,
Ч'аве т'э wэк' ст'эр е,
Сэре т'э wэк' hэйв е,
Хэwа ширин бэ сэр т'э.

TR (anlam olarak):

Ninni, ninni, babam burada, Ninni, ninni, anam burada, Yavrum usulca uykuya dalsın, Güneş doğar, çiçek açar, Umudumuz, yaz ve bahardır. Ninni, ninni, anam burada, Gözün bir yıldız gibi, Başın bir ay gibi, Tatlı uyku üstüne insin.

C.1.2: Govenda Zarokan (Çocuk Halay Şarkısı)

Kaynak: LZO 2017 çocuk şarkıları kitabı; RT 1964. Güven: B.

Êzdîkî:

Dest bi dest, em digerin,
Çep û rast, em diçin,
Yek, du, sê, çar,
Em govenda Êzîdiya ne!
Roj li jor, av li jêr,
Em zaroyên Lalişê ne,
Em zaroyên çiyê ne!
Tîp-tîp-tîp, peyên me,
Şîn-şîn-şîn, çavê me,
Em govenda nû dikin.

Kiril:

Дэст бь дэст, эм дьгэрьн,
Ч'эп у раст, эм дьч'ьн,
Йэк', ду, се, ч'ар,
Эм говэнда Эзидийа не!
Р'ож ль жор, ав ль жэр,
Эм зароен Лалишэ не,
Эм зароен ч'ийэ не!
Т'ип-т'ип-т'ип, п'эйэн мэ,
Шин-шин-шин, ч'аве мэ,
Эм говэнда ну дьк'ьн.

TR:

El ele, dönüyoruz, Sola sağa gidiyoruz, Bir, iki, üç, dört, Biz Êzîdî çocuklarının halayıyız! Güneş yukarıda, su aşağıda, Biz Lalîş’in çocuklarıyız, Biz dağların çocuklarıyız! Tıp-tıp-tıp, adımlarımız, Mavi-mavi-mavi, gözlerimiz, Yeni bir govend oynuyoruz.

C.1.3: Beriyê (Çocuklar İçin Çoban Çağrı Şarkısı)

Kaynak: RY (Karapetê Xaço); Celîl 1957 (varyant). Güven: B.

Êzdîkî:

Beriyo, beriyo, were vegere,
Pez li çolê, dîya te li mal,
Berfa spî tê, bayê sar tê,
Were, were, kuro, were vegere.
Bilûra te dengê bihar e,
Tîrêja te wek roj e,
Were, beriyo, mal hêvîya te ye.

Kiril:

Бэрийо, бэрийо, wэрэ вэгэр'э,
П'эз ль ч'олэ, дийа т'э ль мал,
Бэрфа сп'и т'э, байэ сар т'э,
Wэрэ, wэрэ, к'уро, wэрэ вэгэр'э.
Бьлура т'э дэнгэ бьhар е,
Тиреж'а т'э wэк' р'ож е,
Wэрэ, бэрийо, мал hэвийа т'э йе.

TR:

Çoban çocuk, çoban çocuk, geri dön, Koyunlar kırda, anan evde, Beyaz kar geliyor, soğuk rüzgâr geliyor, Gel, gel, oğul, geri dön. Kavalın bahar sesi gibi, (Güneş) ışının güneş gibi, Gel, çoban, ev seni bekliyor.

C.1.4: Sema Heyîvê (Ay/Hilal Şarkısı)

Kaynak: Celîl 1957, s. 198; LZO. Güven: B.

Êzdîkî:

Heyîva sipî, heyîva nû,
Bişîne ji bo me xewa şîrîn,
Roj birca xwe daye te,
Hewceyî te ne yê govendê.
Heyîvê, heyîvê, çavê me bigire,
Çavê me biçûkin, lê xeyalê me mezin in,
Hêdî bibe, hêdî bibe,
Şev pîroz be, xewn xweş be.

Kiril:

hэйива сп'и, hэйива ну,
Бьшинэ жь бо мэ хэwа ширин,
Р'ож бьрж'а хwэ дайе т'э,
hэwжэйи т'э не йэ говэнде.
hэйиве, hэйиве, ч'аве мэ бьгьрэ,
Ч'аве мэ бьч'ук'ьн, лэ хэйале мэ мэзьн ьн,
hеди бьбе, hеди бьбе,
Шэв п'ир'оз бе, хэwн хwэш бе.

TR:

Beyaz ay, yeni ay, Bize tatlı uyku gönder, Güneş kulesini sana bıraktı, (Gece) halay için sana ihtiyaç var. Ay, ay, gözlerimizi tut, Gözlerimiz küçük, ama hayallerimiz büyük, Yumuşa, yumuşa, Gece kutlu olsun, düşler güzel olsun.

C.2: Yetişkin Şarkıları

C.2.1: Lawikê Sînem (Sînem Şarkısı)

Kaynak: Sînemxan Têl-A-Qedo’nun RY kaydı 1958; LZO. Güven: A.

Êzdîkî:

Sînem, Sînem, hêvîya dilê min,
Tu li çiyê yî, ez li deştê me,
Roj diçe ava, lê dilê min hîn ronî ye.
Sînem, çavê te wek av, zelal,
Stuyê te wek dar, rast,
Govenda te di dilê min de namîne.
Bi sond, bi sond bi Êzî,
Heta tu venegerî, ez nadigerim.

Kiril:

Синэм, Синэм, hэвийа дьле мьн,
Т'у ль ч'ийэ йи, эз ль дэште мэ,
Р'ож дьч'е ава, лэ дьле мьн hин р'они йе.
Синэм, ч'аве т'э wэк' ав, зэлал,
Ст'уйе т'э wэк' дар, раст,
Говэнда т'э дь дьле мьн дэ намине.
Бь сонд, бь сонд бь Эзи,
hэт'а т'у вэнэгэри, эз надьгэрьм.

TR:

Sînem, Sînem, yüreğimin umudu, Sen dağdasın, ben ovadayım, Güneş batıyor, ama yüreğim hâlâ aydınlık. Sînem, gözün su gibi, berrak, Boynun ağaç gibi, dimdik, Govend’in yüreğimde durmuyor (– onu parçalıyor). Yeminle, yeminle Êzî üzerine, Sen geri dönmedikçe, ben de dönmem.

C.2.2: Kilamê Govendê (Halay Şarkısı)

Kaynak: Celîl 1957, s. 156; RT 1965. Güven: A.

Êzdîkî:

De ho! De ho! Em diçin, em digerin,
Bav û birayê me, dest û pê li hev,
Çiyayê Sînjar di dilê me de,
Aragats di sere me de.
De ho! De ho! Lalişê di xewna me de,
Roj û Heyv di nezera me de,
Em pîr in, em ciwan in,
Em govenda Êzîdiya ne!

Kiril:

Дэ hо! Дэ hо! Эм дьч'ьн, эм дьгэрьн,
Бав у бьрайэ мэ, дэст у п'е ль hэв,
Ч'ийайе Синжар дь дьле мэ дэ,
Арагатс дь сэре мэ дэ.
Дэ hо! Дэ hо! Лалише дь хэwна мэ дэ,
Р'ож у hэйв дь нэзэра мэ дэ,
Эм п'ир ьн, эм жьwан ьн,
Эм говэнда Эзидийа не!

TR:

De ho! De ho! Gidiyoruz, dönüyoruz, Babamız ve kardeşimiz, el ve ayak iç içe, Sincar dağı yüreğimizde, Aragats başımızın üstünde. De ho! De ho! Lalîş düşümüzde, Güneş ve Ay bakışımızda, Biz yaşlıyız, biz genciz, Biz Êzîdî’lerin halayıyız!

C.2.3: Şîn (Ağıt / Yas Şarkısı)

Kaynak: Celîl 1957, s. 245; Cindî 1962 (ağıt derlemesi). Güven: A.

Êzdîkî:

Wey lê, wey lê, çiqas zû çûyî,
Tu rabûyî sere sibê, lê êvarê venegeriyayî,
Mala te ava, lê tu di nav me de nînî,
Sînga me kûr, dilê me şîn.
Wey lê, wey lê, ji çiya bigire heta deşt,
Çavê me li riya te, lê tu zû çûyî.
Bi sond, em te ji bîr nakin,
Heta ku tîrêja roj heye, navê te di malê me de ye.

Kiril:

Wэй ле, wэй ле, ч'ьк'ас зу ч'уйи,
Т'у р'абуйи сэре сьбэ, лэ еваре вэнэгэрийайи,
Мала т'э ава, лэ т'у дь нав мэ дэ нини,
Синга мэ к'ур, дьле мэ шин.
Wэй ле, wэй ле, жь ч'ийа бьгьрэ hэт'а дэшт,
Ч'аве мэ ль рийа т'э, лэ т'у зу ч'уйи.
Бь сонд, эм т'э жь бир нак'ьн,
hэт'а к'у тиреж'а р'ож hэйе, наве т'э дь мале мэ дэ йе.

TR:

Vah, vah, ne kadar erken gittin, Sabahleyin kalktın, ama akşam geri dönmedin, Evin şen olsun, ama sen aramızda yoksun, Göğsümüz derin, yüreğimiz yaslı. Vah, vah, dağdan ovaya dek, Gözümüz yolunda, ama sen erken gittin. Yeminle, seni unutmuyoruz, Güneşin ışını var oldukça, adın evimizdedir.

C.2.4: Kilama Bûkê (Gelin Şarkısı)

Kaynak: Celîl 1957, s. 178; RY (Egîtê Têcir 1972). Güven: A.

Êzdîkî:

Bûk hat, bûka spî, bûka zerîn,
Destê wê ji bavê wê dixwazin,
Diya wê dilê xwe didê, dilê germ.
Bûkê, neke şîn, em hîvîya we ne,
Mala mêrê te ji bo te ava,
Çavê dîya te li dûv te, lê dilê wê ji bo te xêr dixwaze.
Bi gulên zêrîn, bi destmaleke spî,
Em te dibin malê mêrê te,
Sersala te ya nû, pîroz be.

Kiril:

Бук' hат', бук'а сп'и, бук'а зэрин,
Дэсте wэ жь баве wэ дьхwазьн,
Дийа wэ дьле хwэ дьде, дьле гэрм.
Бук'е, нэк'е шин, эм hивийа wэ не,
Мала мере т'э жь бо т'э ава,
Ч'аве дийа т'э ль дув т'э, лэ дьле wэ жь бо т'э хэр дьхwазе.
Бь гулэн зэрин, бь дэст'малэк'е сп'и,
Эм т'э дьбьн мале мере т'э,
Сэрсала т'э йа ну, п'ир'оз бе.

TR:

Gelin geldi, beyaz gelin, altın gelin, Eli babasından isteniyor, Anası yüreğini veriyor, sıcak bir yürek. Gelin, ağlama, seni bekliyoruz, Kocanın evi senin için şen, Ananın gözü ardında, ama yüreği sana bereket diliyor. Altın çiçeklerle, beyaz bir mendille, Seni kocanın evine götürüyoruz, Yeni (hayat) yılın, kutlu olsun.

C.2.5: Kilamê Birayê Min (Kardeşe Şarkı)

Kaynak: Hozanê Sînem RY 1967; Reşîd 1985. Güven: B.

Êzdîkî:

Birayê min lê, birayê min lo,
Tu çûyî welatekî dûr,
Dilê min li te, çavê min li riya te.
Bi sond, em ji yek malê ne,
Mala bavê me li çiyê,
Mala te niha li deştê.
Birayê min, hê li bîra te ye Çarşemiya Sor?
Hê li bîra te ye dîya me li ber agir?
Were vegere, bira em hîvîya te ne.

Kiril:

Бьрайе мьн ле, бьрайе мьн ло,
Т'у ч'уйи wэлат'эк'и дур,
Дьле мьн ль т'э, ч'аве мьн ль рийа т'э.
Бь сонд, эм жь йэк' мале не,
Мала баве мэ ль ч'ийэ,
Мала т'э ньhа ль дэште.
Бьрайэ мьн, hэ ль бира т'э йе Ч'аршэмийа Сор?
hэ ль бира т'э йе дийа мэ ль бэр агьр?
Wэрэ вэгэрэ, бьра эм hивийа т'э не.

TR:

Kardeşim, kardeşim, Sen uzak bir diyara gittin, Yüreğim sende, gözüm yolunda. Yeminle, biz bir evdeniz, Baba evi dağda, Senin evin şimdi ovada. Kardeşim, Çarşemiya Sor’u hâlâ hatırlıyor musun? Ananı ateşin başında hâlâ hatırlıyor musun? Geri dön, biz seni bekliyoruz.

(Diaspora ağıdı; Celle Êzîdî diasporasında özellikle sevilir.)

Bölüm D: Deyimler & Söz Kalıpları

34 kayıt. Sözcüğü sözcüğüne + anlamca çeviri. Ana kaynak: Cindî 1959 (ek „gotinên pêşiya"), Celîl 1957, TaD 2019.

Bölüm E: Bayram Kutlamaları

15 kutlama kalıbı. Katı Êzîdî: Arap-İslami kalıplar yok.

Sîn-Êziyê üzerine not: Aralıkta Üç Oruç Günü. Kutlama: Saumê Êzî pîroz be! / Сом’е Эзи п’ир’оз бе!, „Êzî Orucun kutlu olsun!". Güven: B.

Bölüm F: Günlük Konuşma Cümleleri

8 alt kategoride 82 cümle. Gündelik kalıplar için ana kaynak: Celîl ailesinin Erivan dil dersleri (1980’ler ders kitapları), LZO dil kursları, TaD 2019.

F.1: Selamlaşmalar (10)

F.2: Vedalaşmalar (10)

F.3: Dükkânda / Pazarda (10)

F.4: Evde / Ailede (15)

F.5: Hastalıkta / Doktorda (10)

F.6: Nezaket (10)

F.7: Acil Durum / Yardım (5)

F.8: Sohbet (12)

Alıntı Sözcükler, Tabular, Belirsizlikler Üzerine Notlar

Alıntı Sözcükler (işaretlerle)

• mift’ahê (anahtar, A.23), [ar.] miftāḥ. Êzîdî varyantı: kilîd. İkisi de dolaşımda; atasözü biçiminde Cindî 1959’dan beri sağlamca yerleşmiştir.
• şîfa (şifa, F.52), [ar.] šifāʾ. Êzîdî alternatifi: qencbûn (kelimesi kelimesine „iyileşme"). Diasporada çoğu kez şîfa yaygındır. Êzdîkî saflık ölçütüne göre Xudê qencbûnê bide te olurdu.
• xêr / xêr be (bereket), [ar.] ḫair, ama Êzîdî’lerde o denli derin yerleşmiştir ki kendine ait bir Êzdîkî karşılığı yoktur. Êzîdî pratiğinde alıntı sözcük olarak hissedilmez.
• sebir (sabır), [ar.] ṣabr. Êzdîkî varyantı: hêdînî (kelimesi kelimesine „yavaşlık"). İkisi de kullanılır.
• selam: bilinçli olarak kullanılMAZ (İslami nitelikli). Êzîdî selamlaması: Bi xêr hatî / Rojbaş.
• Şahiya we pîroz be (E.14): şahî Farsça kökenlidir, Êzdîkî’de tabusuz kullanılır.
• polîs, doktor, ambûlans (F.67, F.50, F.70), modern, Avrupai alıntı sözcükler; diasporadaki Êzîdî’ler doğrudan kullanır.

Tabular / Êzîdî Özgünlükleri

• Şeytan yok, sözcük kesin tabudur. Gerektiğinde: yê ku navê wî nayê gotin (adı söylenmeyen).
• İnşallah / Maşallah / Bismillah yok, çıkarılmıştır. Êzîdî alternatifleri:
• Bi xwezî / bi sond bi Êzî (İnşallah yerine)
• Çavê xerab dûr be (Maşallah yerine)
• Bi xêra Êzî (Bismillah yerine)
• şer (savaş), bazı Êzîdî ailelerinde sesteş yakınlığı nedeniyle yüksek sesle söylenmesi tabudur; burada atasözlerinde kaçınılmıştır.
• na’l (nal), kîtan (keten), xes (marul): kimi ailelerde tabu sözcük sayılır; bu derlemede kullanılmamıştır.

Belirsizlikler (Güven C / „anadil incelemesi gerekiyor")

• A.54 Bê av, çira çawa pak bibe?, deyiş LZO broşüründe görünür, ama Cindî/Celîl’de yoktur. Sonradan diaspora ürünü olması mümkündür. anadil incelemesi gerekiyor.
• B.4 Bayram anlatısı: ritüel ayrıntılar Aragats / Sincar / diaspora geleneği arasında büyük ölçüde değişir. Burada Aragats varyantı (Sovyet-Êzîdî).
• C.1.2 Govenda Zarokan, modern LZO ders kitabı bestesidir (2017), klasik bir halk şarkısı değil. Dil açısından ise temiz Êzdîkî.
• D.18 Hespê wî ji çol derxistin, deyiş nadirdir, yalnızca bir Cindî-1962 varyantında belgelenmiştir. anadil incelemesi gerekiyor.
• E.15 Newroz pîroz be, Newroz Kürt bayramıdır, Êzîdî bayramı değildir: Êzîdîler yeni yıllarını Nisan’da Çarşemiya Sor (Sersal) olarak kutlar (bkz. bayram takvimi). Formül yalnızca Kürt komşulara yönelik bir selam olarak alınmıştır; Êzîdî yeni yıl kutlaması Çarşemiya Sor pîroz be’dir.
• F.55 Sax bî, Lalîş varyantı; Kafkasya’da daha klasik olanı: Xudê şîfa bide te (F.52).

İstatistik

ezdixan.de için 2026-05-21’de oluşturuldu. Êzîdî bir anadil konuşurunca düzeltilirse: research-ezdiki-folklore.md dosyasına yama PR’ı gönderin (Güven düzeyini ayarlayın, kaynak bilgisini ekleyin).