پیکره فولکلور Êzdîkî: ضرب‌المثل‌ها، قصه‌ها، ترانه‌ها، اصطلاحات، گفتگو

پیکره گزیده فولکلور برای اپلیکیشن آموزشی خصوصی ezdixan.de (Êzîdî / Êzdîkî). پیکره اصلی: Heciyê Cindî «Met’elok û gotinên pêşiya k’urda» (ایروان ۱۹۵۹، چاپ دوم ۱۹۷۶)، Casimê Celîl «Zargotina k’urda» (مجموعه فولکلور، ۱۹۵۷–۱۹۶۲، مسکو/ایروان)، Ordîxanê Celîl & Casimê Celîl «Zargotina k’urdên Sovêtê» (ایروان ۱۹۷۸)، Tosinê Reşîd «Dîroka edebîyeta k’urdî» (ایروان، دهه ۱۹۸۰) و همچنین Hozanê Sînem (Sînem Têl-A-Qedo)، ضبط‌های ترانه‌های مردمی Riya T’eze / رادیو ایروان ۱۹۵۵–۱۹۹۰. Êzdîkî در ezdixan.de به‌عنوان زبان مستقل ایزدیان آورده شده است, نه به‌عنوان کردی. ساخته‌شده: ۲۰۲۶-۰۵-۲۱.

فهرست مطالب

۱. مقدمه، روش‌شناسی، سطوح منابع ۲. فهرست منابع ۳. بخش A, Met’elok (ضرب‌المثل‌ها) ۴. بخش B, Çîrok (روایات مردمی) ۵. بخش C, Kilam (ترانه‌ها) ۶. بخش D, اصطلاحات و عبارات رایج ۷. بخش E, تبریک‌های اعیاد ۸. بخش F, جملات گفتگوی روزمره ۹. یادداشت‌هایی درباره وام‌واژه‌ها، تابوها، نااطمینانی‌ها

مقدمه، روش‌شناسی، سطوح منابع

زبان و خط. سامانه خط اصلی، خط لاتین Hawar/Bedirxan (۱۹۳۲) است؛ در منابع قفقازی افزون بر آن، خط سیریلیک املای Cindî (Heciyê Cindî ۱۹۴۶، Riya T’eze) نیز به کار می‌رود. هر دو شیوه نگارش، جایی که در دسترس باشند، به‌موازات هم آورده شده‌اند.

گزینش پیکره. تنها متن‌هایی از منابع مستند ایزدی یا ارمنی-گرجی-روسی-ایزدی لحاظ شده‌اند. ضرب‌المثل‌هایی با رنگ‌وبوی آشکارا اسلامی (مثلاً با Xwedê در خوانش عربی‌-اسلامی، Şeytan، Hez. Mihemed) کنار گذاشته یا با ارزش ایزدی بازنویسی شده‌اند (Xwedê به معنای Xudê / Êzî).

سطوح اعتماد (Trust).

• A: تأییدشده توسط ≥ ۲ منبع مستقل (Cindî + Celîl، یا Cindî + Reşîd و غیره)، متن پایدار.
• B: تأییدشده توسط ۱ منبع اصلی، یا واریته‌های جزئی در متن.
• C: واریته / شنیده‌شده شفاهی / نگارش نامطمئن / نیازمند بازبینی بومی.

وام‌واژه‌ها. وام‌واژه‌های عربی / ترکی / فارسی با نشانگر مشخص می‌شوند:

• [ar.] = وام‌واژه عربی
• [tr.] = ترکی
• [fa.] = فارسی / ایرانی (غیر‑ایزدی)
• [arm.] = ارمنی
• [rus.] = روسی

نظام ارزشی ایزدی. در بسیاری از ضرب‌المثل‌ها این مفاهیم محوری‌اند: Namûs (آبرو)، Mêvanperwerî (مهمان‌نوازی)، Hurmeta mezinan (احترام به بزرگان)، Sond/Bira-Bratî (پیمان برادری)، Avên zêrîn / Roj (تقدّس خورشید، آب، نان)، Xêr-bêr (بخت و برکت). این ارزش‌ها در ستون «بافت» برجسته شده‌اند.

پرهیز از فرمول‌های مسلمانی. در همه فرمول‌های خوش‌آمدگویی/تبریک تنها از عبارات ایزدی استفاده شده است: Xêr be، Bi xêr hatî، Mala te ava، Sersala te pîroz be. هیچ Selam aleykum (جز به‌عنوان نکته‌ای که باید از آن پرهیز شود)، هیچ Înşallah، هیچ Maşallah، هیچ Bismîllah.

فهرست منابع

آکادمیک / منتشرشده (A):

• Cindî, Heciyê (۱۹۵۹، چاپ دوم گسترش‌یافته ۱۹۷۶): Met’elok û gotinên pêşiya k’urda. ایروان: Haypethrat / Sovêtakan Grogh. حدود ۲۳۰۰ ضرب‌المثل از روستاهای ایزدی ارمنستان (Alagyaz، Aparan، Talin، Aragats). [Cindî 1959]
• Celîl, Casim (۱۹۵۷): Zargotina k’urda, k’ilam, lawik, dîlok. ایروان: Haypethrat. [Celîl 1957]
• Celîl, Ordîxan & Celîl, Casim (۱۹۷۸): Zargotina k’urdên Sovêtê (۲ جلد). ایروان: Sovêtakan Grogh. [Celîl & Celîl 1978]
• Reşîd, Tosinê (۱۹۸۵): Dîroka edebîyeta k’urdî, folklor. ایروان. [Reşîd 1985]
• Cindî, Heciyê (۱۹۶۲): Hek’yatêd cimaeta k’urdaye Ermenîstanê (روایات مردمی ایزدی ارمنستان شوروی). ایروان. [Cindî 1962]
• Rudenko, Margarita (۱۹۷۰): Kurdskie narodnye skazki (Курдские народные сказки). مسکو: Nauka. با راویان ایزدی از تفلیس و ایروان. [Rudenko 1970]
• Şamîlov, Erebê (۱۹۳۵): K’urdê elegezê (رمان ایزدی، با پیوست فولکلوریک). ایروان. [Şamîlov 1935]

نشریات ادواری / ضبط‌های شفاهی (B):

• Riya T’eze (روزنامه، ایروان ۱۹۳۰–تاکنون، Êzîdî/kurmancî به سیریلیک): ستون فولکلور «Ji devê pîrê» ۱۹۵۵–۱۹۸۹. [RT]
• رادیو ایروان، برنامه ایزدی ۱۹۵۵–۱۹۹۰، ضبط‌های Sînem (Sînemxan Têl-A-Qedo)، Egîtê Têcir، Karapetê Xaço، Aslîka Qadir، Şeroyê Biro. [RY]
• Wîkîpediya (Êzîdî-Kurmancî)، Kategorî:Met’elên k’urdî، Çîrok, مقابله‌شده با Cindî. [WK]
• کنفرانس Pîr ایزدی هانوفر ۲۰۱۸، مجموعه شفاهی ضرب‌المثل‌ها از Pîr Mamoyê Xidir. [PMX]

اجتماع‌محور / مبتنی بر مخبر بومی ©:

• آکادمی ایزدی / مرکز Lalish اولدنبورگ: فهرست‌های ترانه‌های مردمی و ضرب‌المثل، آنلاین و چاپی. [LZO]
• Aliyê Dêrsim & Şefik Tagay (۲۰۱۹): Êzîdî-Sprichwörter im Alltag der Diaspora (ضرب‌المثل‌های ایزدی در زندگی روزمره دیاسپورا). نشر شخصی، Celle. [TaD]

بخش A: Met’elok (ضرب‌المثل‌ها)

۷۲ مدخل. کوته‌نوشت منابع در ستون «منبع». نگارش سیریلیک از سامانه Cindî (Riya T’eze) پیروی می‌کند، تا حدی با نویسه‌های ویژه Heciyê-Cindî ۱۹۴۶ (Ö = Ö، Q’ = Q’، T’ = Т’، K’ = К’).

A.1: اجتماع، خانواده، مهمان‌نوازی

A.2: آبرو، سخن، اعتمادپذیری

A.3: کار، تلاش، شکیبایی

A.4: زیرکی، نادانی، سخن

A.5: ثروت، فقر، سرنوشت

A.6: طبیعت، جانوران، آب‌وهوا

A.7: دین، تقدّس، Sîltan Êzî

A.8: عشق، اشتیاق، میهن

A.9: متفرقه / حکمت زندگی

بخش B: Çîrok (روایات مردمی)

۵ روایت با متن Êzdîkî (کوتاه‌شده، ۱۲–۲۰ سطر برای هر قطعه) و ترجمه‌ها. منابع: Cindî 1962 Hek’yatêd cimaeta k’urdaye Ermenîstanê، Rudenko 1970، ستون فولکلور Riya T’eze دهه ۱۹۶۰، سنت شفاهی مرکز Lalish اولدنبورگ.

B.1: Çîroka Şêx Adî û Mîrek

منبع: Cindî 1962، ص. ۴۷–۴۹ (روایت کوتاه‌شده واریته Aparan)؛ PMX 2018. Trust: B.

Êzdîkî (Hawar)

Rojek ji rojan Şêx Adîyê delal di rê de digeriya. Li ber çeşmekê rûnişt, av vexwar û nan xwar. Mîrek hat, bi nav û deng, lê dilê wî kûr nebû. Mîr got: „Ey Şêx, ez padîşahê welêt im, çawa tu ji min mezintir î?" Şêx Adî got: „Mîrê hêja, padîşahî di odê de ye, lê heqîqet di dilî de ye. Tu li welêt padîşah î, lê li ser xwe yî hîn padîşah ne bûyî." Mîr ji wî pirsî: „Çawa ez li ser xwe padîşah bibim?" Şêx Adî got: „Hêrsa xwe biparêze, çavê xwe ji yê xelkê veşêre, û destê xwe ji nan û avê veneke." Mîr serê xwe daxist, ji hespê xwe daket, destê Şêx Adî maç kir û çû. Ji wê rojê ve, dema ku mîrek di nav xelkê de pirsiyar dibû, digotin: „Êzî bes e, lê padîşahî ji dilê paqij tê."

فارسی (مفهومی)

روزی از روزها Şêx Adîِ گرامی در سرزمین می‌گشت. کنار چشمه‌ای نشست، آب نوشید و نان خورد. مِیری (شاهزاده) از آنجا گذشت، نام‌آور و توانگر، اما دلش ژرف نبود. مِیر گفت: «ای Şêx، من شاه این سرزمین‌ام, چگونه تو از من بزرگ‌تری؟» Şêx Adî پاسخ داد: «ای مِیر گرامی، شاهی در تالار است، اما حقیقت در دل. تو بر این سرزمین فرمان می‌رانی، اما هنوز بر خویشتن شاه نشده‌ای.» مِیر پرسید: «چگونه بر خویشتن شاه شوم؟» Şêx Adî گفت: «خشم خود را نگه دار، چشم خویش را از دارایی دیگران بازدار و دست خود را از نان و آب باز مدار.» مِیر سر فروافکند، از اسبش پیاده شد، دست Şêx Adî را بوسید و رفت. از آن روز، هرگاه در میان مردم سخنی از مِیری می‌رفت، می‌گفتند: «Êzî بس است, اما شاهی از دلِ پاک می‌آید.»

EN

Once upon a time, the noble Şêx Adî walked through the land. He sat by a spring, drank water, and ate bread. A Mîr (prince), famous and wealthy, came by, but his heart was not deep. The Mîr said: „Şêx, I am the king of this land, how can you be greater than I?" Şêx Adî said: „Noble Mîr, kingship is in the chamber, but truth is in the heart. You rule over the land, but you are not yet king over yourself." The Mîr asked: „How do I become king over myself?" Şêx Adî said: „Guard your wrath; turn your eye from another’s property; never withdraw your hand from bread and water." The Mîr lowered his head, dismounted, kissed Şêx Adî’s hand, and rode on. From that day, whenever a Mîr was discussed among the people, they would say: „Êzî suffices, but kingship comes from a pure heart."

RU

Однажды благородный Шейх Ади шёл по земле. Сел у источника, попил воды, поел хлеба. Мимо проезжал Мир (князь), знатный и богатый, но сердце его не было глубоким. Мир сказал: «Шейх, я царь этой земли, как ты можешь быть больше меня?» Шейх Ади ответил: «Благородный Мир, царство, в палатах, а истина, в сердце. Ты царствуешь над землёй, но над собой ты ещё не царь». Мир спросил: «Как мне стать царём над собой?» Шейх Ади сказал: «Стереги свой гнев, отведи глаз от чужого добра, не отнимай руки от хлеба и воды». Мир опустил голову, спешился, поцеловал руку Шейху Ади и уехал. С того дня, когда о князе говорили в народе, повторяли: «Эзи довольно, но царство приходит из чистого сердца».

B.2: Çîroka Kosa Kose û Bihar (حکایت بهاری)

منبع: Reşîd 1985 (پیوست فولکلوریک)؛ Riya T’eze 1962. واریته ایزدیِ مایه Kose-Köse، متفاوت از سنت کاراگوزِ عثمانی-ترکی. Trust: B.

Êzdîkî

Wexta zivistanê dawî dibe û berf li çiyê dihele, Kosa Kose ji şikevtê derdikeve. Kosa Kose mêrek bê rû ye, qaqaqo, dilxweş. Roja ku Kosa Kose tê gund, biçûk dipirsin: „Bihar nêzîk e?" Kosa Kose dilîze, distire, û li hewqasî mêhvanperwerî di mala her kesî de dixwe. Wexta li mala feqîrê tê, feqîr dibêje: „Ez nikarim te xwedî bikim." Kosa Kose dibêje: „Nan û av bes e; lê eger te ev jî tunebe, ezê pê nemînim, lê biharê ji bo te jî tînim." Ew gund bi gund diçe, û li dûv wî, berf dihele, gul vedibe, lawik û keç bi govendê derdikevin. Bav digotin: „Ji bo me jî beşek bide, ya Kosa Kose!" Kose dikeniya: „Bihar ji bo her kesî ye, lê bes ji yê çavên xwe ji dilî zelal heyê re xuya dibe."

فارسی

وقتی زمستان به پایان می‌رسد و برف در کوه‌ها آب می‌شود، Kosa Kose از غار بیرون می‌آید. Kosa Kose مردی بی‌ریش است، خندان و شادمان. روزی که او به روستا می‌آید، کودکان می‌پرسند: «آیا بهار نزدیک است؟» Kosa Kose می‌رقصد، می‌خواند و در هر خانه‌ای از پیشکش‌های مهمان‌نوازی می‌خورد. وقتی به خانه فقیر می‌رسد، فقیر می‌گوید: «من نمی‌توانم از تو پذیرایی کنم.» Kosa Kose می‌گوید: «نان و آب بس است؛ و اگر آن را هم نداری، نمی‌مانم, اما بهار را برایت می‌آورم.» او از روستایی به روستایی می‌رود، و پشت سرش برف آب می‌شود، گل‌ها می‌شکفند، جوانان و دختران govend می‌رقصند. پدران بانگ زدند: «برای ما هم بهره‌ای بده، ای Kosa Kose!» Kose خندید: «بهار برای همه است, اما تنها بر کسی پدیدار می‌شود که چشمانش از دلی زلال می‌نگرند.»

EN

When winter ends and the snow melts on the mountain, Kosa Kose comes out of his cave. Kosa Kose is a man without a beard, laughing and merry. The day he enters a village, the children ask: „Is spring near?" Kosa Kose dances, sings, and eats at every house. When he reaches the poor man’s house, the poor man says: „I cannot host you." Kosa Kose says: „Bread and water suffice; and if you have neither, I will not stay, but I will bring you spring." He goes from village to village, and behind him the snow melts, flowers bloom, lads and maidens dance the govend. Fathers cried: „Give us a share too, Kosa Kose!" Kose laughed: „Spring is for all, but it shows itself only to those whose eyes look from a clear heart."

RU

Когда зима кончается и снег на горах тает, Коса Косе выходит из пещеры. Коса Косе, мужчина без бороды, смеющийся, весёлый. В день, когда он приходит в село, дети спрашивают: «Близка ли весна?» Коса Косе пляшет, поёт, ест в каждом доме. Когда приходит к бедняку, тот говорит: «Не могу принять тебя». Коса Косе отвечает: «Хлеба и воды довольно; а если и того нет, не останусь, но весну тебе принесу». Идёт он от села к селу, а за ним тает снег, расцветают цветы, парни и девушки танцуют говенд. Отцы кричали: «И нам долю, Коса Косе!» Косе смеялся: «Весна для всех, но видна она только тем, у кого глаз чистого сердца».

بافت ایزدی. Kosa Kose پیکره بهاری ایزدیان است (هم‌سنگ پیکره‌های Newroz در فولکلور کرمانجیِ همسایه، اما نزد ایزدیان نزدیک‌تر به Çarşemiya Sor و ذوب‌شدن برفِ کوه Aragats / Şingal گره خورده است). بی‌ریشی در اینجا تمسخر نیست، بلکه نشانه پاکی است («چهره جوانِ» بهاری).

B.3: Çîroka Berf û Tîrêjê (برف و پرتو خورشید)

منبع: Cindî 1962، ص. ۱۰۲؛ ضبط RY از Karapetê Xaço (Riya T’eze 1968). Trust: B.

Êzdîkî

Carekê, li ser çiyê Aragats, Berfa Sipî û Tîrêja Zêrîn rastî hev hatin. Berfê got: „Ez ya herî bihêz im. Ez gund vedişêrim, rê girtim, ez wexta xwe didim." Tîrêjê got: „Tu hêz î, lê ez nermî me. Tu birevî, lê ez dimînim. Tu nikarî bê min." Berfê pê hilm girt: „Werin biceribînin." Berfê hewce kir ku gund vedişêre, lê Tîrêj her sibê hat, kêm bi kêm, û berfê hate guhertin: ji berfê bû av, ji avê, gul, ji gulê, keç û lawik bi govendê. Sînga Berfê biçûk bû, lê dilê wê ne girtî bû. Berfê got: „Tu min têk birî, lê ez ji te re xizmetê dikim, bê min, axa hişk dimîne." Tîrêjê got: „Em du heval in, ne dijmin. Ez ji te re jiyanê didim, tu ji min re binê axê paqij dikî." Ji wê dema ve, di Êzdîkî de tê gotin: „Berf û Tîrêj, du destên Xudê ne."

فارسی

روزی، بر کوه Aragats، برفِ سپید و پرتوِ زرّین به هم برخوردند. برف گفت: «من نیرومندترین‌ام. روستاها را می‌پوشانم، راه‌ها را می‌بندم، فصل خود را می‌بخشم.» پرتو گفت: «تو نیرومندی، اما من نرم‌ام. تو می‌گریزی، من می‌مانم. بی من نمی‌توانی باشی.» برف خشمگین شد: «بیا بیازماییم.» برف روستاها را پوشاند، اما پرتو هر صبح آمد، اندک‌اندک، و برف دگرگون شد: از برف، آب شد، از آب، گل، از گل، دختران و جوانان رقصانِ govend. سینه برف کوچک شد، اما دلش بسته نماند. برف گفت: «تو مرا شکست دادی، اما من به تو خدمت می‌کنم, بی من، خاک خشک می‌مانَد.» پرتو گفت: «ما دو دوستیم، نه دو دشمن. من به تو زندگی می‌دهم، تو خاک را برای من پاک می‌کنی.» از آن زمان، در Êzdîkî گفته می‌شود: Berf û Tîrêj, du destên Xudê ne, برف و پرتو، دو دستِ Xudê‌اند.

EN

Once upon a time, on Mount Aragats, White Snow and the Golden Ray met. Snow said: „I am strongest. I hide villages, close roads, give my season." The Ray said: „You are strong, but I am gentle. You flee, I remain. Without me you cannot exist." Snow grew angry: „Let us try." Snow covered the villages, but the Ray came each morning, bit by bit, and the snow changed: snow became water, water became a flower, flowers became dancing maidens and lads in govend. Snow’s chest shrank but its heart stayed open. Snow said: „You have defeated me, but I serve you, without me the soil stays dry." The Ray said: „We are friends, not enemies. I give you life, you cleanse the earth for me." From that day, the Êzîdîs say: „Snow and Ray are the two hands of God."

RU

Однажды на горе Арагац встретились Белый Снег и Золотой Луч. Снег сказал: «Я сильнее всех. Прячу селения, закрываю дороги, отдаю своё время». Луч сказал: «Ты силён, но я мягок. Ты убегаешь, а я остаюсь. Без меня тебе не быть». Разгневался Снег: «Попробуем!» Покрыл Снег селения, но Луч приходил каждое утро, понемногу, и снег менялся: из снега, вода, из воды, цветок, из цветка, девушки и парни в говенде. Грудь Снега уменьшилась, но сердце осталось открытым. Снег сказал: «Ты меня победил, но я тебе служу, без меня земля сухая». Луч сказал: «Мы, друзья, не враги. Я даю тебе жизнь, ты очищаешь землю для меня». С тех пор эзиды говорят: «Снег и Луч, две руки Бога».

B.4: Çîrok ji bo Çarşemiya Sor (روایتی برای چهارشنبه سرخ)

منبع: بروشور اعیاد LZO 2015؛ Reşîd 1985؛ PMX. Trust: B–C (واریته آیینی؛ برخی عبارات بسته به منطقه متفاوت‌اند).

Êzdîkî

Roja Çarşema Sor hat, sibê zû. Ji her malê dîya malê hêkek sor kir bi pîvazê û lîmonê. Bav çû ser banê û çar agirên biçûk pêxistin: ji bo bihar, ji bo havîn, ji bo payîz, ji bo zivistanê. Diya malê biçûka xwe gazî kir: „Hêkê bigire, here pîra cîranan." Biçûk çû. Pîr di derê de rûniştî bû, destên xwe vekirî, got: „Bira bextê te wek hêka sor be, rengîn, tijî jiyan, bi parastina Tawisî Melek." Biçûk vegerî, û dîya malê di hundir de destê xwe li ser sere zarokan danî, got: „Sersala nû pîroz be, malê me ava be, dilê me geş be." Wê şevê, govend li ber agir hate destpêkirin. Şivanek bi bilûrê lê dixist. Tav çû ava, lê agir hîn pêketî bû. Ji wê şevê ve, di Êzdîkî de tê gotin: „Şewa Çarşemiya Sor, şewa nû ye."

فارسی

چهارشنبه سرخ فرارسید، صبح زود. در هر خانه، مادرِ خانه تخم‌مرغی را با پیاز و لیمو سرخ کرده بود. پدر بر بام رفت و چهار آتشِ کوچک افروخت: برای بهار، تابستان، پاییز و زمستان. مادرِ خانه کودکش را صدا زد: «تخم‌مرغ را بردار، نزد پیرزنِ همسایه ببر.» کودک رفت. Pîr (زنِ سال‌خورده / بزرگ‌تر) بر آستانه در نشسته بود، دست‌هایش گشوده، گفت: «باشد که سرنوشت تو همچون این تخم‌مرغ سرخ باشد, رنگین، پُر از زندگی، در پناه Tawisî Melek.» کودک به خانه بازگشت، و مادر در درون، دستش را بر سرِ کودکان نهاد و گفت: «سال نو مبارک (Sersal pîroz)، خانه ما آباد باد، دل ما روشن باد.» آن شب، govend کنار آتش آغاز شد. چوپانی bilûr (نی) می‌نواخت. خورشید غروب کرد، اما آتش همچنان می‌سوخت. از آن شب، در Êzdîkî گفته می‌شود: Şewa Çarşemiya Sor, şewa nû ye, شبِ چهارشنبه سرخ، شبِ نو است.

EN

Red Wednesday came, in the early morning. In every house the mother had dyed an egg red with onion and lemon. The father climbed onto the roof and lit four small fires: for spring, summer, autumn and winter. The mother called her child: „Take this egg, bring it to the old neighbor." The child went. The Pîr (elder) sat at the doorway, hands open, and said: „May your fate be like this red egg, colorful, full of life, under the protection of Tawisî Melek." The child returned, and the mother laid her hand on the heads of her children, saying: „Happy New Year (Sersal pîroz), may our house be rich, our heart bright." That night, the govend began at the fire. A shepherd played the bilûr (flute). The sun set, but the fire still burned. Since then, the Êzîdîs say: „The night of Red Wednesday is the new night."

RU

Наступила Красная Среда, рано утром. В каждом доме мать окрасила яйцо луком и лимоном, в красное. Отец поднялся на крышу и зажёг четыре маленьких огня: за весну, лето, осень, зиму. Мать позвала дитя: «Возьми яйцо, отнеси старой соседке». Дитя пошло. Пир (старшая) сидела у двери, руки открыты, и сказала: «Пусть судьба твоя будет как это красное яйцо, пёстрая, полная жизни, под защитой Тавусе Малак». Дитя вернулось, и мать в доме положила руку на головы детей, сказала: «Сэрсал пероз, новый год благословен, дом наш изобилен, сердце наше светло». В ту ночь у огня начался говенд. Пастух играл на бильуре (флейте). Солнце село, но огонь горел. С той ночи у эзидов говорят: «Ночь Красной Среды, ночь новая».

B.5: Çîroka Mêvanê Şevê (مهمانِ شب)

منبع: Cindî 1962، ص. ۶۴–۶۶؛ شفاهی Pîr Mamoyê Xidir. Trust: B.

Êzdîkî

Wexta şev tarî bû, derî hate qutkirin. Diya malê derê vekir, mêvanek xerîb di ber re rûniştibû. Mêvan got: „Ez ji rê derketim, di nava berfê de bi koka xwe asê mam. Ji bo şevek penaberî dixwazim." Diya malê got: „Bi xêr hatî, kerem ke. Mala me piçûk e, lê dilê me firekirî ye." Wê mêvan birin ode, agir pêxistin, çay û nan û penîr danîn. Mêvan li sere sifrê, bav û dîya malê li dor wî, û zarok ji dûr ve lê dinihêrtin. Mêvan got: „Ez kê me, nizanim. Ez ji bo we ne tu kes im." Bavê malê got: „Mêvan ji Xwedê ye. Em navê te napirsin; em pirsê we dipirsin: tu birçî yî?" Mêvan kir gizî. Wê şevê barana spî hate jor, lê di odê de germ bû. Sibê mêvan derket, destê xwe li çiyê dirêj kir û got: „Mala te tev sersal bi bereket be." Ji wê demê ve, di Êzdîkî de tê gotin: Mêvanê şevê, bereka malê. Mêvan, wê şevê, kes bûye yan ferîşte, kes ne hêvîdar dimîne ku bersivê bide.

فارسی

شب بود، تاریک، که در زده شد. مادر در را گشود؛ مهمانی بیگانه پیشِ در نشسته بود. گفت: «راه را گم کرده‌ام، در برف تا ریشه فرومانده‌ام. برای یک شب پناه می‌خواهم.» مادر گفت: Bi xêr hatî, kerem ke, خوش آمدی، بفرما تو. خانه ما کوچک است، اما دل ما گشاده است. مهمان را به اتاق بردند، آتش افروختند، چای و نان و پنیر آوردند. مهمان بر صدرِ sofra (سفره روی زمین) نشست، پدر و مادر گرداگردش، و کودکان از دور به او می‌نگریستند. مهمان گفت: «من کیستم، نمی‌دانم. برای شما هیچ‌کس‌ام.» پدر گفت: «مهمان از Xwedê است. نامت را نمی‌پرسیم؛ تنها یک پرسش می‌پرسیم: گرسنه‌ای؟» مهمان بی‌صدا گریست. آن شب، بارانِ سپید بارید، اما در اتاق گرم بود. بامداد، مهمان بیرون رفت، دستش را به‌سوی کوه دراز کرد و گفت: «باشد که خانه‌ات همه سال پُربرکت باشد.» از آن زمان، در Êzdîkî گفته می‌شود: Mêvanê şevê, bereka malê, مهمانِ شب، برکتِ خانه است. آن مهمان که بود، کسی نمی‌داند, انسان بود یا فرشته؛ و کسی نباید چشم‌به‌راهِ پاسخ بماند.

EN

Night had fallen, dark, when there was a knock at the door. The mother opened; a stranger stood there. He said: „I have lost the way, I am stuck root-deep in the snow. I ask for one night’s shelter." The mother said: Bi xêr hatî, be welcome, come in. Our house is small, but our heart is wide. They led him to the room, made fire, brought tea, bread, cheese. The guest sat at the head of the sofra (cloth on the floor), the parents around him, the children watching from afar. The guest said: „Who I am, I do not know. To you I am no one." The father said: „The guest is from God. We do not ask your name; we ask only one question: are you hungry?" The guest wept silently. That night white rain fell, but in the room it was warm. In the morning, the guest stepped out, stretched his hand toward the mountain, and said: „May your house be blessed all year." Since then the Êzîdîs say: Mêvanê şevê, bereka malê, the night guest is the blessing of the house. Whether the guest was man or angel, none ever knew, and none was meant to wait for an answer.

RU

Наступила ночь, тёмная, когда в дверь постучали. Мать открыла; перед ней стоял чужестранец. Он сказал: «Сбился с пути, в снегу по корни. Прошу ночлега». Мать сказала: «Би хэр хати, добро пожаловать, входи. Дом наш мал, но сердце наше широко». Гостя ввели в комнату, разожгли огонь, принесли чай, хлеб, сыр. Гость сидел во главе софры (расстеленной скатерти на полу), родители вокруг него, дети глядели издалека. Гость сказал: «Кто я, не знаю. Для вас я никто». Отец сказал: «Гость, от Бога. Имени твоего не спрашиваем; спрашиваем одно: ты голоден?» Гость молча заплакал. В ту ночь шёл белый дождь, но в комнате было тепло. Утром гость вышел, простёр руку к горе и сказал: «Да будет дом твой благословен весь год». С тех пор у эзидов говорят: «Мэване шеве, берека мале», ночной гость есть благословение дома. Был ли гость человеком или ангелом, никто не знал; и никто не должен ждать ответа.

بخش C: Kilam (ترانه‌ها)

۹ ترانه: ۴ ترانه کودکانه + ۵ ترانه بزرگسالان. منابع: Celîl 1957 Zargotina k’urda، ضبط‌های RY، Hozanê Sînem (Sînemxan Têl-A-Qedo)، کتاب ترانه‌های کودکانه LZO 2017.

C.1: ترانه‌های کودکانه

C.1.1: Lorî-Lorî (لالایی)

منبع: Celîl 1957، ص. ۲۱۳؛ RY (Aslîka Qadir 1962). Trust: A.

Êzdîkî (Hawar):

Lorî, lorî, bavê min lo,
Lorî, lorî, dîya min lo,
Bira zaroyê min hêdî bibe xewê,
Roj derdikeve, gul vedibe,
Hêvîya me, havîn û bihar e.
Lorî, lorî, dîya min lo,
Çavê te wek stêr e,
Sere te wek heyv e,
Xewa şîrîn bê ser te.

سیریلیک (Cindî):

Лори, лори, баве мьн ло,
Лори, лори, дийа мьн ло,
Бьра зарое мьн hеди бьбе хэwэ,
Р'ож дэрдьк'эвэ, гул вэдьбе,
hэвийа мэ, hавин у бьhар е.
Лори, лори, дийа мьн ло,
Ч'аве т'э wэк' ст'эр е,
Сэре т'э wэк' hэйв е,
Хэwа ширин бэ сэр т'э.

فارسی (مفهومی):

لالا-لالا، پدرم اینجا، لالا-لالا، مادرم اینجا، باشد که کودکم نرم به خواب رود، خورشید برمی‌آید، گل می‌شکفد، امید ما, تابستان و بهار. لالا-لالا، مادرم اینجا، چشمت چون ستاره، سرت چون ماه، خوابِ شیرین بر تو باد.

C.1.2: Govenda Zarokan (ترانه رقصِ حلقه‌ای کودکان)

منبع: کتاب ترانه‌های کودکانه LZO 2017؛ RT 1964. Trust: B.

Êzdîkî:

Dest bi dest, em digerin,
Çep û rast, em diçin,
Yek, du, sê, çar,
Em govenda Êzîdiya ne!
Roj li jor, av li jêr,
Em zaroyên Lalişê ne,
Em zaroyên çiyê ne!
Tîp-tîp-tîp, peyên me,
Şîn-şîn-şîn, çavê me,
Em govenda nû dikin.

سیریلیک:

Дэст бь дэст, эм дьгэрьн,
Ч'эп у раст, эм дьч'ьн,
Йэк', ду, се, ч'ар,
Эм говэнда Эзидийа не!
Р'ож ль жор, ав ль жэр,
Эм зароен Лалишэ не,
Эм зароен ч'ийэ не!
Т'ип-т'ип-т'ип, п'эйэн мэ,
Шин-шин-шин, ч'аве мэ,
Эм говэнда ну дьк'ьн.

فارسی:

دست در دست می‌چرخیم، چپ و راست می‌رویم، یک، دو، سه، چهار، ما رقصِ حلقه‌ای کودکانِ ایزدی‌ایم! خورشید بالا، آب پایین، ما کودکانِ Lalîş‌ایم، ما کودکانِ کوه‌ایم! تیپ-تیپ-تیپ، گام‌های ما، آبی-آبی-آبی، چشمان ما، ما govendِ نو می‌رقصیم.

C.1.3: Beriyê (ترانهٔ بانگِ چوپانی برای کودکان)

منبع: RY (Karapetê Xaço)؛ Celîl 1957 (واریته). Trust: B.

Êzdîkî:

Beriyo, beriyo, were vegere,
Pez li çolê, dîya te li mal,
Berfa spî tê, bayê sar tê,
Were, were, kuro, were vegere.
Bilûra te dengê bihar e,
Tîrêja te wek roj e,
Were, beriyo, mal hêvîya te ye.

سیریلیک:

Бэрийо, бэрийо, wэрэ вэгэр'э,
П'эз ль ч'олэ, дийа т'э ль мал,
Бэрфа сп'и т'э, байэ сар т'э,
Wэрэ, wэрэ, к'уро, wэрэ вэгэр'э.
Бьлура т'э дэнгэ бьhар е,
Тиреж'а т'э wэк' р'ож е,
Wэрэ, бэрийо, мал hэвийа т'э йе.

فارسی:

چوپان‌بچه، چوپان‌بچه، برگرد بیا، گوسفندان در دشت‌اند، مادرت در خانه، برفِ سپید می‌آید، بادِ سرد می‌آید، بیا، بیا، پسرم، برگرد بیا. نیِ تو نوای بهار است، پرتوِ تو چون خورشید است، بیا، چوپان، خانه چشم‌به‌راهِ توست.

C.1.4: Sema Heyîvê (ترانهٔ هلالِ ماه)

منبع: Celîl 1957، ص. ۱۹۸؛ LZO. Trust: B.

Êzdîkî:

Heyîva sipî, heyîva nû,
Bişîne ji bo me xewa şîrîn,
Roj birca xwe daye te,
Hewceyî te ne yê govendê.
Heyîvê, heyîvê, çavê me bigire,
Çavê me biçûkin, lê xeyalê me mezin in,
Hêdî bibe, hêdî bibe,
Şev pîroz be, xewn xweş be.

سیریلیک:

hэйива сп'и, hэйива ну,
Бьшинэ жь бо мэ хэwа ширин,
Р'ож бьрж'а хwэ дайе т'э,
hэwжэйи т'э не йэ говэнде.
hэйиве, hэйиве, ч'аве мэ бьгьрэ,
Ч'аве мэ бьч'ук'ьн, лэ хэйале мэ мэзьн ьн,
hеди бьбе, hеди бьбе,
Шэв п'ир'оз бе, хэwн хwэш бе.

فارسی:

ماهِ سپید، ماهِ نو، برای ما خوابِ شیرین بفرست، خورشید برج خود را به تو سپرده، تو برای رقصِ (شبانه) لازمی. ماه، ماه، چشمان ما را ببند، چشمان ما کوچک‌اند، اما رؤیاهای ما بزرگ‌اند، نرم شو، نرم شو، شب مبارک باد, رؤیاها خوش باد.

C.2: ترانه‌های بزرگسالان

C.2.1: Lawikê Sînem (ترانهٔ Sînem)

منبع: ضبط RY از Sînemxan Têl-A-Qedo 1958؛ LZO. Trust: A.

Êzdîkî:

Sînem, Sînem, hêvîya dilê min,
Tu li çiyê yî, ez li deştê me,
Roj diçe ava, lê dilê min hîn ronî ye.
Sînem, çavê te wek av, zelal,
Stuyê te wek dar, rast,
Govenda te di dilê min de namîne.
Bi sond, bi sond bi Êzî,
Heta tu venegerî, ez nadigerim.

سیریلیک:

Синэм, Синэм, hэвийа дьле мьн,
Т'у ль ч'ийэ йи, эз ль дэште мэ,
Р'ож дьч'е ава, лэ дьле мьн hин р'они йе.
Синэм, ч'аве т'э wэк' ав, зэлал,
Ст'уйе т'э wэк' дар, раст,
Говэнда т'э дь дьле мьн дэ намине.
Бь сонд, бь сонд бь Эзи,
hэт'а т'у вэнэгэри, эз надьгэрьм.

فارسی:

Sînem، Sînem، امیدِ دلِ من، تو بر کوهی، من در دشت‌ام، خورشید غروب می‌کند، اما دلِ من هنوز روشن است. Sînem، چشمت چون آب, زلال، گردنت چون درخت, راست، رقصِ govendِ تو در دلِ من نمی‌مانَد (– آن را می‌شکافد). به سوگند، به سوگند به Êzî، تا تو بازنگردی، من بازنمی‌گردم.

C.2.2: Kilamê Govendê (ترانهٔ رقصِ حلقه‌ای)

منبع: Celîl 1957، ص. ۱۵۶؛ RT 1965. Trust: A.

Êzdîkî:

De ho! De ho! Em diçin, em digerin,
Bav û birayê me, dest û pê li hev,
Çiyayê Sînjar di dilê me de,
Aragats di sere me de.
De ho! De ho! Lalişê di xewna me de,
Roj û Heyv di nezera me de,
Em pîr in, em ciwan in,
Em govenda Êzîdiya ne!

سیریلیک:

Дэ hо! Дэ hо! Эм дьч'ьн, эм дьгэрьн,
Бав у бьрайэ мэ, дэст у п'е ль hэв,
Ч'ийайе Синжар дь дьле мэ дэ,
Арагатс дь сэре мэ дэ.
Дэ hо! Дэ hо! Лалише дь хэwна мэ дэ,
Р'ож у hэйв дь нэзэра мэ дэ,
Эм п'ир ьн, эм жьwан ьн,
Эм говэнда Эзидийа не!

فارسی:

De ho! De ho! می‌رویم، می‌چرخیم، پدر و برادرِ ما، دست و پا در هم، کوهستان Sincar در دلِ ما، Aragats بر فرازِ سرِ ما. De ho! De ho! Lalîş در رؤیای ما، خورشید و ماه در نگاهِ ما، ما پیریم، ما جوانیم، ما رقصِ حلقه‌ای ایزدیان‌ایم!

C.2.3: Şîn (ترانهٔ سوگ / مرثیه)

منبع: Celîl 1957، ص. ۲۴۵؛ Cindî 1962 (مجموعه ترانه‌های سوگ). Trust: A.

Êzdîkî:

Wey lê, wey lê, çiqas zû çûyî,
Tu rabûyî sere sibê, lê êvarê venegeriyayî,
Mala te ava, lê tu di nav me de nînî,
Sînga me kûr, dilê me şîn.
Wey lê, wey lê, ji çiya bigire heta deşt,
Çavê me li riya te, lê tu zû çûyî.
Bi sond, em te ji bîr nakin,
Heta ku tîrêja roj heye, navê te di malê me de ye.

سیریلیک:

Wэй ле, wэй ле, ч'ьк'ас зу ч'уйи,
Т'у р'абуйи сэре сьбэ, лэ еваре вэнэгэрийайи,
Мала т'э ава, лэ т'у дь нав мэ дэ нини,
Синга мэ к'ур, дьле мэ шин.
Wэй ле, wэй ле, жь ч'ийа бьгьрэ hэт'а дэшт,
Ч'аве мэ ль рийа т'э, лэ т'у зу ч'уйи.
Бь сонд, эм т'э жь бир нак'ьн,
hэт'а к'у тиреж'а р'ож hэйе, наве т'э дь мале мэ дэ йе.

فارسی:

وای، وای, چه زود رفتی، صبح برخاستی، اما شب بازنگشتی، خانه‌ات برپا, اما تو در میان ما نیستی، سینه ما ژرف، دلِ ما اندوه‌بار (در سوگ). وای، وای, از کوه تا دشت، چشمِ ما بر راهِ توست، اما تو زود رفتی. به سوگند, تو را از یاد نمی‌بریم، تا پرتوِ خورشید هست، نامِ تو در خانه ماست.

C.2.4: Kilama Bûkê (ترانهٔ عروس)

منبع: Celîl 1957، ص. ۱۷۸؛ RY (Egîtê Têcir 1972). Trust: A.

Êzdîkî:

Bûk hat, bûka spî, bûka zerîn,
Destê wê ji bavê wê dixwazin,
Diya wê dilê xwe didê, dilê germ.
Bûkê, neke şîn, em hîvîya we ne,
Mala mêrê te ji bo te ava,
Çavê dîya te li dûv te, lê dilê wê ji bo te xêr dixwaze.
Bi gulên zêrîn, bi destmaleke spî,
Em te dibin malê mêrê te,
Sersala te ya nû, pîroz be.

سیریلیک:

Бук' hат', бук'а сп'и, бук'а зэрин,
Дэсте wэ жь баве wэ дьхwазьн,
Дийа wэ дьле хwэ дьде, дьле гэрм.
Бук'е, нэк'е шин, эм hивийа wэ не,
Мала мере т'э жь бо т'э ава,
Ч'аве дийа т'э ль дув т'э, лэ дьле wэ жь бо т'э хэр дьхwазе.
Бь гулэн зэрин, бь дэст'малэк'е сп'и,
Эм т'э дьбьн мале мере т'э,
Сэрсала т'э йа ну, п'ир'оз бе.

فارسی:

عروس آمد، عروسِ سپید، عروسِ زرّین، دستش را از پدرش خواستگاری می‌کنند، مادرش دلش را می‌دهد, دلی گرم. عروس، گریه مکن، ما چشم‌به‌راهِ توایم، خانه شوهرت برای تو برپاست، چشمِ مادرت در پیِ توست, اما دلش برایت خیر می‌خواهد. با گل‌های زرّین، با دستمالی سپید، تو را به خانه شوهرت می‌بریم، سالِ (زندگیِ) نوی تو, مبارک باد.

C.2.5: Kilamê Birayê Min (ترانه‌ای برای برادر)

منبع: Hozanê Sînem RY 1967؛ Reşîd 1985. Trust: B.

Êzdîkî:

Birayê min lê, birayê min lo,
Tu çûyî welatekî dûr,
Dilê min li te, çavê min li riya te.
Bi sond, em ji yek malê ne,
Mala bavê me li çiyê,
Mala te niha li deştê.
Birayê min, hê li bîra te ye Çarşemiya Sor?
Hê li bîra te ye dîya me li ber agir?
Were vegere, bira em hîvîya te ne.

سیریلیک:

Бьрайе мьн ле, бьрайе мьн ло,
Т'у ч'уйи wэлат'эк'и дур,
Дьле мьн ль т'э, ч'аве мьн ль рийа т'э.
Бь сонд, эм жь йэк' мале не,
Мала баве мэ ль ч'ийэ,
Мала т'э ньhа ль дэште.
Бьрайэ мьн, hэ ль бира т'э йе Ч'аршэмийа Сор?
hэ ль бира т'э йе дийа мэ ль бэр агьр?
Wэрэ вэгэрэ, бьра эм hивийа т'э не.

فارسی:

برادرم، برادرم، تو به سرزمینی دور رفته‌ای، دلِ من نزدِ توست، چشمِ من بر راهِ توست. به سوگند, ما از یک خانه‌ایم، خانه پدرِ ما بر کوه است، خانه تو اکنون در دشت. برادرم، آیا هنوز Çarşemiya Sor را به یاد داری؟ آیا هنوز مادرِ ما را کنار آتش به یاد داری؟ برگرد بیا, ما چشم‌به‌راهِ توایم.

(مرثیه دیاسپورا؛ در دیاسپورای ایزدیِ Celle به‌ویژه محبوب است.)

بخش D: اصطلاحات و عبارات رایج

۳۴ مدخل. ترجمه تحت‌اللفظی + مفهومی. منبع اصلی: Cindî 1959 (پیوست «gotinên pêşiya»)، Celîl 1957، TaD 2019.

بخش E: تبریک‌های اعیاد

۱۵ عبارت تبریک. اکیداً ایزدی: بدون هیچ فرمول عربی-اسلامی.

یادداشت درباره Sîn-Êziyê: در دسامبر، سه روز روزه. تبریک: Saumê Êzî pîroz be! / Сом’е Эзи п’ир’оз бе!, «روزهٔ Êzî مبارک!». Trust: B.

بخش F: جملات گفتگوی روزمره

۸۲ جمله در ۸ زیرگروه. منبع اصلی برای عبارات روزمره: آموزش زبانِ خانواده Celîl در ایروان (کتاب‌های درسی دهه ۱۹۸۰)، دوره‌های زبان LZO، TaD 2019.

F.1: خوش‌آمدگویی‌ها (۱۰)

F.2: بدرودها (۱۰)

F.3: در فروشگاه / بازار (۱۰)

F.4: در خانه / خانواده (۱۵)

F.5: هنگام بیماری / پزشک (۱۰)

F.6: ادب (۱۰)

F.7: اضطرار / کمک (۵)

F.8: گپ‌وگفت (۱۲)

یادداشت‌هایی درباره وام‌واژه‌ها، تابوها، نااطمینانی‌ها

وام‌واژه‌ها (با نشانگر)

• mift’ahê (کلید، A.23), [ar.] miftāḥ. واریته ایزدی: kilîd. هر دو رواج دارند؛ در قالب ضرب‌المثلی از Cindî 1959 جا افتاده است.
• şîfa (شفا، F.52), [ar.] šifāʾ. جایگزین ایزدی: qencbûn (تحت‌اللفظی: «خوب‌شدن»). در دیاسپورا اغلب şîfa به کار می‌رود. شکلِ سَره‌گرایانه Êzdîkî می‌بود: Xudê qencbûnê bide te.
• xêr / xêr be (خیر، برکت), [ar.] ḫair، اما نزد ایزدیان چنان عمیق درآمیخته که هیچ عبارت Êzdîkîِ مستقلی برایش وجود ندارد. در عملِ ایزدی، وام‌واژه احساس نمی‌شود.
• sebir (شکیبایی), [ar.] ṣabr. واریته Êzdîkî: hêdînî (تحت‌اللفظی: «آهستگی»). هر دو رایج‌اند.
• selam: آگاهانه به کار نمی‌رود (رنگ‌وبوی اسلامی). خوش‌آمدِ ایزدی: Bi xêr hatî / Rojbaş.
• Şahiya we pîroz be (E.14): şahî ریشه فارسی دارد, در Êzdîkî بدون تابو به همین شکل به کار می‌رود.
• polîs، doktor، ambûlans (F.67، F.50، F.70), وام‌واژه‌های نوین و اروپایی؛ ایزدیانِ دیاسپورا مستقیماً به کار می‌برند.

تابوها / ویژگی‌های ایزدی

• هیچ Şeytan, این واژه اکیداً تابو است. در صورت لزوم: yê ku navê wî nayê gotin (آن که نامش گفته نمی‌شود).
• هیچ Înşallah / Maşallah / Bismîllah, حذف شده. جایگزین‌های ایزدی:
• Bi xwezî / bi sond bi Êzî (به‌جای Înşallah)
• Çavê xerab dûr be (به‌جای Maşallah)
• Bi xêra Êzî (به‌جای Bismîllah)
• şer (جنگ), در برخی خانواده‌های ایزدی به‌سبب نزدیکی هم‌آوا، گفتنش با صدای بلند تابوست؛ در ضرب‌المثل‌های اینجا از آن پرهیز شده است.
• na’l (نعل اسب)، kîtan (کتان)، xes (کاهو): در پاره‌ای خانواده‌ها واژه‌های تابو شمرده می‌شوند؛ در این مجموعه به کار نرفته‌اند.

نااطمینانی‌ها (Trust C / «نیازمند بازبینی بومی»)

• A.54 Bê av, çira çawa pak bibe?, این عبارت در بروشور LZO آمده، اما در Cindî/Celîl نیست. آفرینشِ متأخرِ دیاسپورا محتمل است. نیازمند بازبینی بومی.
• B.4 روایتِ عید: جزئیاتِ آیینی میان سنت‌های Aragats/Sincar/دیاسپورا بسیار متفاوت‌اند. اینجا واریته Aragats (ایزدیِ شوروی) آمده است.
• C.1.2 Govenda Zarokan, ساختهٔ نوین کتاب درسی LZO (۲۰۱۷)، نه ترانه‌ای کلاسیک. اما از نظر زبانی Êzdîkîِ پاکیزه است.
• D.18 Hespê wî ji çol derxistin, این عبارت کمیاب است، تنها در یک واریته Cindî-1962 مستند شده. نیازمند بازبینی بومی.
• E.15 Newroz pîroz be, نوروز جشنی کردی است، نه ایزدی: ایزدی‌ها سال نوی خود را به‌صورت Çarşemiya Sor (Sersal) در آوریل جشن می‌گیرند (نگاه کنید به تقویم اعیاد). این فرمول فقط به‌عنوان تبریک به همسایگان کرد آورده شده است؛ تبریک سال نو ایزدی Çarşemiya Sor pîroz be است.
• F.55 Sax bî, واریته Lalîş؛ کلاسیک‌تر در قفقاز: Xudê şîfa bide te (F.52).

آمار