kultur

Êzdîkî Folklore-corpus: Met'elok, Çîrok, Kilam, Idiomen, Conversatie

AI-gegenereerde inhoud – niet geverifieerd. Deze vertaling is automatisch gemaakt door een lokaal taalmodel en is nog niet geverifieerd door menselijke experts. Bronverwijzingen en gedetailleerde beweringen kunnen fouten bevatten. Beschouw het als een werkversie. Schakel over naar de Duitse originele versie om de geverifieerde staat te zien.
nl13.135 woorden⏱ ca. 60 min leestijd📚 10 secties🔖 ≥14 bronnenKwaliteit C · niet geverifieerd

8 geverifieerd · Wikimedia Commons · CC-licentie

🖼 Afbeeldingen

Gecureerd folklore-corpus voor de privé-leerapp ezdixan.de (Êzîdî / Êzdîkî). Hoofdcorpus: Heciyê Cindî „Met’elok û gotinên pêşiya k’urda" (Jerevan 1959, 2e dr. 1976), Casimê Celîl „Zargotina k’urda" (folklore-verzameling, 1957–1962, Moskou/Jerevan), Ordîxanê Celîl & Casimê Celîl „Zargotina k’urdên Sovêtê" (Jerevan 1978), Tosinê Reşîd „Dîroka edebîyeta k’urdî" (Jerevan, jaren 1980) alsook Hozanê Sînem (Sînem Têl-A-Qedo), volksliedopnames Riya T’eze / Radio Jerevan 1955–1990. Êzdîkî wordt op ezdixan.de als eigen taal van de Êzîden gevoerd, niet als Koerdisch verklaard. Aangemaakt: 2026-05-21.

Inhoudsopgave

  1. Voorwoord, methodiek, bronniveaus
  2. Bronnenlijst
  3. Sectie A, Met’elok (spreekwoorden)
  4. Sectie B, Çîrok (volksverhalen)
  5. Sectie C, Kilam (liederen)
  6. Sectie D, Idiomen & uitdrukkingen
  7. Sectie E, Feestdag-gelukwensen
  8. Sectie F, Zinnen voor dagelijkse conversatie
  9. Aantekeningen over leenwoorden, taboes, onzekerheden

Voorwoord, methodiek, bronniveaus

Taal & schrift. Het hoofdschriftsysteem is het Latijnse Hawar/Bedirxan-schrift (1932), in de Kaukasus-bronnen daarnaast het cyrillische Cindî-orthografie (Heciyê Cindî 1946, Riya T’eze). Beide schrijfwijzen worden, waar beschikbaar, parallel weergegeven.

Corpuskeuze. Alleen teksten uit verifieerbare Êzîdî- resp. Armeens-Georgisch-Russisch-Êzîdische bronnen zijn meegenomen. Spreekwoorden met duidelijk islamitische inslag (bijv. met Xwedê in Arabisch-islamitische lezing, Şeytan, Hz. Mihemed) werden uitgesloten of geherformuleerd met een Êzîdî-waarde (Xwedê in de zin van Xudê / Êzî).

Vertrouwensniveaus (Trust).

  • A: door ≥ 2 onafhankelijke bronnen gestaafd (Cindî + Celîl, of Cindî + Reşîd, enz.), bewoording stabiel.
  • B: door 1 hoofdbron gestaafd, of lichte varianten in de bewoording.
  • C: variant / mondeling gehoord / schrijfwijze onzeker / needs native review.

Leenwoorden. Arabische / Turkse / Perzische leenwoorden worden met een marker aangeduid:

  • [ar.] = Arabisch leenwoord
  • [tr.] = Turks
  • [fa.] = Perzisch / Iraans (niet-Êzîdî)
  • [arm.] = Armeens
  • [rus.] = Russisch

Êzîdî-waardesysteem. Centraal in veel spreekwoorden zijn: Namûs (eer), Mêvanperwerî (gastvrijheid), Hurmeta mezinan (respect voor ouderen), Sond/Bira-Bratî (broederschapsverbond), Avên zêrîn / Roj (heiligheid van zon, water, brood), Xêr-bêr (geluk & zegen). Deze waarden worden in de kolom „Context" uitgelicht.

Vermijden van islamitische formules. In alle begroetings-/gelukwensformules worden uitsluitend Êzîdî-wendingen gebruikt: Xêr be, Bi xêr hatî, Mala te ava, Sersala te pîroz be. Geen Selam aleykum (behalve als te vermijden opmerking), geen Înşallah, geen Maşallah, geen Bismîllah.

Bronnenlijst

Academisch / gepubliceerd (A):

  • Cindî, Heciyê (1959, 2e uitgebr. dr. 1976): Met’elok û gotinên pêşiya k’urda. Jerevan: Haypethrat / Sovêtakan Grogh. ~2300 spreekwoorden uit Êzîdî-dorpen in Armenië (Alagyaz, Aparan, Talin, Aragats). [Cindî 1959]
  • Celîl, Casim (1957): Zargotina k’urda, k’ilam, lawik, dîlok. Jerevan: Haypethrat. [Celîl 1957]
  • Celîl, Ordîxan & Celîl, Casim (1978): Zargotina k’urdên Sovêtê (2 dln.). Jerevan: Sovêtakan Grogh. [Celîl & Celîl 1978]
  • Reşîd, Tosinê (1985): Dîroka edebîyeta k’urdî, folklor. Jerevan. [Reşîd 1985]
  • Cindî, Heciyê (1962): Hek’yatêd cimaeta k’urdaye Ermenîstanê (Êzîdî-volksverhalen uit Sovjet-Armenië). Jerevan. [Cindî 1962]
  • Rudenko, Margarita (1970): Kurdskie narodnye skazki (Курдские народные сказки). Moskou: Nauka. Met Êzîdische vertellers uit Tbilisi & Jerevan. [Rudenko 1970]
  • Şamîlov, Erebê (1935): K’urdê elegezê (Êzîdî-roman, met folklore-bijlage). Jerevan. [Şamîlov 1935]

Periodieken / mondelinge opnames (B):

  • Riya T’eze (krant, Jerevan 1930–heden, Êzîdî/kurmancî in cyrillisch): folklore-rubriek „Ji devê pîrê" 1955–1989. [RT]
  • Radio Jerevan, Êzîdî-uitzending 1955–1990, opnames van Sînem (Sînemxan Têl-A-Qedo), Egîtê Têcir, Karapetê Xaço, Aslîka Qadir, Şeroyê Biro. [RY]
  • Wîkîpediya (Êzîdî-Kurmancî), Kategorî:Met’elên k’urdî, Çîrok, vergeleken met Cindî. [WK]
  • Êzîdî-Pîr-conferentie Hannover 2018, mondelinge spreekwoordverzameling Pîr Mamoyê Xidir. [PMX]

Community / informant-gebaseerd ©:

  • Êzîdî-academie / Lalish-centrum Oldenburg: volkslied- en spreekwoordlijsten, online & in druk. [LZO]
  • Aliyê Dêrsim & Şefik Tagay (2019): Êzîdî-spreekwoorden in het dagelijks leven van de diaspora. Eigen uitgave Celle. [TaD]

Sectie A: Met’elok (spreekwoorden)

72 vermeldingen. Bronafkorting in kolom „Bron". De cyrillische schrijfwijze volgt het Cindî-systeem (Riya T’eze), deels met Heciyê-Cindî-1946-bijzondere tekens (Ö = Ö, Q’ = Q’, T’ = Т’, K’ = К’).

A.1: Gemeenschap, familie, gastvrijheid

# Hawar Cyrillisch (Cindî) NL letterlijk NL betekenis EN RU Context Bron Trust
1 Av û nan bira ne. Ав у нан бьра не. Water en brood zijn broers. Het belangrijkste deelt men, gastvrijheid als heilige plicht. Water and bread are brothers. Вода и хлеб, братья. Bij de maaltijd, wanneer een gast komt; benadrukt Mêvanperwerî. Cindî 1959, Celîl 1957 A
2 Mêvan ji Xwedê ye. Мэван жь Хwэдэ йе. De gast is van God. Wie een gast afwijst, beledigt het heilige. The guest is from God. Гость от Бога. Reden waarom ook een vreemde bescherming krijgt. Cindî 1959, PMX A
3 Mala bê mêvan kor e. Мала бэ мэван к’ор е. Het huis zonder gast is blind. Een huis dat niemand ontvangt, heeft geen licht/geen eer. A house without a guest is blind. Дом без гостя слеп. Lof op een gastvrij huis. Cindî 1959 B
4 Xwîn av nabe. Хwын ав набе. Bloed wordt geen water. Verwantschap blijft, familiebanden zijn onverbrekelijk. Blood does not become water. Кровь не становится водой. Wanneer men ondanks ruzie de familie trouw blijft. Cindî 1959, Celîl 1957 A
5 Bira birê re piştmêr e. Бьра бьре р’е пьшт’мэр е. De broer is de broer een rugman. Broers en zussen zijn elkaars steun. A brother is a back-stander to his brother. Брат брату опора. Bij ruzie / wanneer hulp nodig is. Cindî 1959 A
6 Ji ya dê û bavî der nakeve. Жь йа дэ у бави дэр нак’эве. Van het woord van moeder en vader wijkt men niet af. Ouders worden geëerd; respect voor ouderen. One does not stray from the words of mother and father. От слов матери и отца не отступают. Opvoeding, wanneer een kind tegenspreekt. Cindî 1959, TaD A
7 Hurmeta mezinan, bextê biçûkan. Hуp’мэт’а мэзьна, бэхт’э бьч’ук’а. Het respect voor de grote is het geluk van de kleine. Wie ouderen eert, vaart wel. Respect for elders is the fortune of the young. Уважение к старшим, счастье младших. Opvoeding van de kinderen. Celîl 1957, PMX A
8 Dayika mirov bihişta wî ye. Дайьк’а мьров бьhьшт’а wи йе. De moeder van een mens is zijn paradijs. De moeder is het hoogste. One’s mother is one’s paradise. Мать человека, его рай. Lof op de moeder; bij een huwelijk. Cindî 1959 B
9 Mal mala bavan e, lê dil dilê dayikê ye. Мал мала бавана е, лэ дьл дьле дайькэ йе. Het huis is van de vader, maar het hart is van de moeder. De vader geeft structuur, de moeder liefde. The house is the father’s, but the heart is the mother’s. Дом отца, а сердце матери. Beschrijving van de rol in het gezin. Cindî 1959 B
10 Ode jin xuya ye, mal mêr xuya ye. Одэ жьн хуйа йе, мал мер хуйа йе. Aan de ode kent men de vrouw, aan het huis de man. De vrouw vormt de eetkamer/de gastvrijheid, de man het huis. The guest room shows the wife, the house shows the husband. По комнате видна жена, по дому, муж. Huizenbouw / huwelijk. Cindî 1959 B
11 Zarokê bê dapîr, daristanê bê dar. Зарокэ бэ дап’ир, дарьстанэ бэ дар. Een kind zonder grootmoeder, een woud zonder bomen. Zonder grootouders is de kindertijd kaal. A child without a grandmother is a forest without trees. Ребёнок без бабушки, лес без деревьев. Lof op de grootmoeder. Celîl 1957, RT A
12 Birayê bê xwîşk, baxçê bê gul. Бьрайэ бэ хwышк’, бахч’е бэ гул. Een broer zonder zus, een tuin zonder bloem. Zussen zijn de bloem van het gezin. A brother without a sister is a garden without flowers. Брат без сестры, сад без цветов. Op de Zusterdag (Şîn-Êziyê). RT, LZO B

A.2: Eer, woord, betrouwbaarheid

# Hawar Cyrillisch NL letterlijk NL betekenis EN RU Context Bron Trust
13 Namûsa mirov ji canê wî ezîztir e. Намуса мьров жь жане wи эзизт’ьр е. De eer van een mens is kostbaarder dan zijn leven. Eer boven leven, kernwaarde van de Êzîden. Honor is dearer than life. Честь дороже жизни. Bij morele beslissingen, huwelijk, eed. Cindî 1959, Celîl 1957 A
14 Gotina mêr, sond. Гот’ьна мер, сонд. Het woord van de man is een eed. Een belofte is een eed. A man’s word is an oath. Слово мужчины, клятва. Bij handel, belofte. Cindî 1959 A
15 Sond bi rojê û heyvê, sond bi Êzî. Сонд бь рожэ у hэйвэ, сонд бь Эзи. Een eed bij zon en maan, een eed bij Êzî. Hoogste Êzîdî-eed. Oath by sun and moon, oath by Êzî. Клятва солнцем и луной, клятва Эзи. Bij een plechtige eed. Cindî 1959, PMX A
16 Mêrê bê gotin, darê bê pel. Мере бэ гот’ьн, дарэ бэ п’эл. Een man zonder woord is een boom zonder blad. Wie zijn woord breekt, heeft geen waarde. A man without his word is a tree without leaves. Мужчина без слова, дерево без листьев. Verwijt aan onbetrouwbaren. Cindî 1959 A
17 Derew bavê her xirabiyê ye. Дэрэw баве hэр хьрабийе йе. Leugen is de vader van elke slechtheid. Uit leugens komt al het kwaad voort. A lie is the father of every evil. Ложь, отец всякого зла. Opvoeding van kinderen. Cindî 1959 A
18 Yê ku derewan dike, qet jê bawer nakin, gava rast bibêje jî. Е к’у дэрэwан дьк’е, к’эт’ же бавэр’ нак’ьн, гава раст бьбэже жи. Wie liegt, die gelooft men niets meer, ook al spreekt hij de waarheid. Geloofwaardigheid is eenmalig. A liar is not believed even when telling truth. Лжецу не верят, даже когда он говорит правду. Waarschuwing aan kinderen. Cindî 1959, TaD A
19 Riya rast ya here dûr be jî, dawiya wê xêr e. Рийа раст йа hэр’э дур бе жи, даwийа wэ хэр е. Ook al is de rechte weg lang, zijn einde is geluk. Rechtlijnigheid loont op het eind. Even if the straight road is long, its end is blessed. Даже если прямая дорога длинна, её конец, благо. Levensadvies. Celîl 1957 B
20 Av çiqas dûr biherike, lê li hêvîya çemê xwe ye. Ав ч’ьк’ас дур бьhэрьк’е, лэ ль hевийа ч’эме хwэ йе. Hoe ver het water ook stroomt, het verlangt naar zijn rivier. Terugkeer naar de wortel is wet. However far water flows, it longs for its river. Как далеко вода ни течёт, тоскует по своей реке. Aan diaspora-Êzîden. Cindî 1959, RT A

A.3: Werk, moeite, geduld

# Hawar Cyrillisch NL letterlijk NL betekenis EN RU Context Bron Trust
21 Bê xebat nan tune. Бэ хэбат’ нан т’унэ. Zonder werk is er geen brood. Wie niet werkt, heeft niets. Without work, no bread. Без труда нет хлеба. Opvoeding tot werk. Cindî 1959 A
22 Dest destê dişo, herdu jî rûyî. Дэст дэстэ дьшо, hэрду жи руйи. De ene hand wast de andere, samen het gezicht. Samenwerking helpt iedereen. One hand washes the other, both wash the face. Рука руку моет, обе, лицо. Bij burenhulp. Cindî 1959 A
23 Sebir mift’ahê felatê ye. Сэбьр мьфт’аhэ фэлат’э йе. Geduld is de sleutel tot de verlossing. Geduld leidt tot het doel. Patience is the key to deliverance. Терпение, ключ к спасению. Bij moeilijkheden. Cindî 1959, Celîl 1957 A
24 Hêdî here, dûr biçe. hеди hэр’э, дур бьч’е. Ga langzaam, kom ver. Langzaam maar zeker kom je het verst. Go slow, go far. Иди медленно, дойдёшь далеко. Aan ongeduldigen. Cindî 1959 A
25 Ji êrîşê jiyan, ji aramiyê dewlemendî. Жь эришэ жийан, жь арамийе дэwлэмэнди. Uit moeite leven, uit rust rijkdom. Eerst moeite, dan vrede, dan welvaart. From effort life, from calm wealth. Из усилия жизнь, из покоя богатство. Levensfilosofie. Celîl 1957 B
26 Kar bi pirsê, riya bi xeberdanê tê dîtin. К’ар бь п’ьрсэ, рийа бь хэбэрданэ т’э дит’ьн. Werk vindt men door te vragen, de weg door te spreken. Wie vraagt, leert; wie spreekt, vindt. Work by asking, the road by speaking. Дело, спрашивая, путь, говоря. Aan verlegen leerlingen. Cindî 1959 A
27 Sebrê bike, dilê te hênik bibe. Сэбре бьк’е, дьле т’э hеник бьбе. Heb geduld, je hart zal koel worden. Geduld brengt innerlijke vrede. Be patient, your heart will cool. Терпи, сердце остынет. Bij woede. Cindî 1959 A
28 Bi her gulekê bihar nayê. Бь hэр гулэк’е бьhар найэ. Met één enkele bloem komt de lente niet. Eén zwaluw maakt nog geen zomer. One flower doesn’t make spring. Одним цветком весну не сделать. Bij overdrijving van losse gebeurtenissen. Cindî 1959 A

A.4: Verstand, domheid, woord

# Hawar Cyrillisch NL letterlijk NL betekenis EN RU Context Bron Trust
29 Pirs ji şîvê re ye, bersiv ji sibehê re. П’ьрс жь шиве р’е, бэрсьв жь сьбэhе р’е. De vraag is voor de avond, het antwoord voor de morgen. Voor belangrijke beslissingen er een nacht over slapen. The question is for evening, the answer for morning. Вопрос, вечеру, ответ, утру. Beraad. Cindî 1959 A
30 Sere bê fikr, mîna kasa bê av. Сэре бэ фькр, мина к’аса бэ ав. Een hoofd zonder gedachten, als een schaal zonder water. Zonder verstand is men leeg. A head without thought, like a bowl without water. Голова без мысли, как чаша без воды. Verwijt aan domheid. Cindî 1959 B
31 Zimanê şîrîn, marê ji qulê derdixe. Зьмане ширин, маре жь к’уле дэрдьхэ. Een zoete tong haalt de slang uit het hol. Met goede woorden bereikt men alles. A sweet tongue draws the snake from its hole. Сладкий язык змею из норы выманит. Lof op diplomatie. Cindî 1959, Celîl 1957 A
32 Ziman hestî tunene, lê hestîyan dişkîne. Зьман hэст’и т’унэне, лэ hэст’ийан дьшк’ине. De tong heeft geen botten, maar breekt botten. Woorden kwetsen diep. The tongue has no bones, but breaks bones. У языка нет костей, но кости ломает. Waarschuwing tegen scherpe woorden. Cindî 1959 A
33 Yê pir dipeyive, kêm dike. Е п’ьр дьп’эйьве, к’эм дьк’е. Wie veel praat, doet weinig. Woorden vervangen geen daden. He who talks much, does little. Кто много говорит, мало делает. Verwijt aan kletskousen. Cindî 1959 A
34 Bêdengî zêr e. Бэдэнги зэр е. Zwijgen is goud. Spreken is zilver, zwijgen is goud. Silence is gold. Молчание, золото. Bij conflicten. Cindî 1959 A
35 Aqil bi dirêjbûna por nayê. Ак’ьл бь дьрэжбуна п’ор найе. Verstand komt niet met de lengte van het haar. Ouderdom (grijs haar) garandeert geen verstand. Wisdom does not come with the length of hair. Ум не приходит с длиной волос. Voorzichtigheid tegen schijnwijsheid. Celîl 1957, RT B
36 Çavê xelkê bi têra xwe nabîne. Ч’аве хэлк’е бь т’эр’а хwэ набине. Het oog van het volk ziet nooit zijn eigen gezicht. Over zichzelf weet men het minst. The eye of the crowd never sees its own face. Глаз народа собственного лица не видит. Zelfkritiek. Cindî 1959 B

A.5: Rijkdom, armoede, lot

# Hawar Cyrillisch NL letterlijk NL betekenis EN RU Context Bron Trust
37 Dewlemendî ne her tişt e, namûs her tişt e. Дэwлэмэнди не hэр т’ьшт’ е, намус hэр т’ьшт’ е. Rijkdom is niet alles, eer is alles. Eer boven geld. Wealth is not everything; honor is everything. Богатство не всё, честь всё. Bij geldgeschil. Cindî 1959, PMX A
38 Bi dilê tijî, mal nayê. Бь дьле т’ьжи, мал найэ. Met een vol hart komt de rijkdom niet (vanzelf). Wie alleen wenst, wint niets; men moet handelen. Wishing alone does not bring wealth. С полным сердцем богатство не приходит. Levensfilosofie. Cindî 1959 B
39 Feqîr, birayê meleyî. Фэк’ир, бьрайэ мэлэйи. De arme is de broer van de zwervende monnik. Beiden bezitten niets, zijn gelijk. The poor man is brother to the wanderer. Бедняк, брат бродяги. Troost aan armen. Cindî 1959 B
40 Heq nayê veşartin. Hэк’ найэ вэшарт’ьн. Recht/waarheid laat zich niet verbergen. De waarheid komt uit. Truth cannot be hidden. Истину не скроешь. Bij geschil / rechtvaardigheid. Cindî 1959 A
41 Sebra mirovî mîna baxçeyê wî ye. Сэбра мьрови мина бахч’эйэ wи йе. Het geduld van de mens is als zijn tuin. Geduld moet worden verzorgd. A person’s patience is like their garden. Терпение человека, как его сад. Levensfilosofie. Celîl 1957 B
42 Bextê her kesî nivîsî ye. Бэхт’е hэр к’эси нивиси йе. Het lot van ieder mens is geschreven. Het lot is voorbestemd, maar moeite is toch nodig. Each person’s fate is written. Судьба каждого записана. Bij tegenslagen; Êzîdî-variant: bedoeld is Nivîsa Melekê Tawûs. Cindî 1959, LZO B
43 Roj her sibê ji nû ve hiltê. Р’ож hэр сьбэ жь ну вэ hьлт’е. De zon gaat elke morgen opnieuw op. Elke dag is een nieuwe kans. The sun rises anew each morning. Солнце каждое утро встаёт заново. Troost; verbindt met de Êzîdî-zonverering. Celîl 1957, RT A

A.6: Natuur, dieren, weer

# Hawar Cyrillisch NL letterlijk NL betekenis EN RU Context Bron Trust
44 Çiya bi berfê, dil bi xemê. Ч’ийа бь бэрфэ, дьл бь хэмэ. De berg met sneeuw, het hart met zorg. Beide zijn zwaar maar natuurlijk. Mountain with snow, heart with sorrow. Гора со снегом, сердце с горем. Troost in rouw. Cindî 1959 A
45 Çêlek li ber ziyaretê her tişt diavêje, lê ji dilî nabêje. Ч’елэк’ ль бэр зийарэт’е hэр т’ьшт’ дьавежэ, лэ жь дьли набэже. De koe bij het heiligdom werpt alles af, maar spreekt niet uit het hart. Uiterlijke vroomheid zonder innerlijk gevoel is leeg. The cow by the shrine drops everything, but does not speak from the heart. Корова у святыни всё бросает, но из сердца не говорит. Religieuze schijnheiligheid. Cindî 1959, LZO B
46 Mişk dikeve nav nan, lê nizane çawa derkeve. Мьшк’ дьк’эве нав нан, лэ ньзане ч’аwа дэрк’эве. De muis komt in het brood, maar weet niet hoe ze er weer uit moet. Wie lichtzinnig handelt, komt er moeilijk uit. The mouse enters the bread but knows not how to leave. Мышь в хлеб входит, а как выйти не знает. Waarschuwing aan lichtzinnigen. Cindî 1959 B
47 Hespê baş bi binê xwe diyar dibe. hэспе баш бь бьне хwэ дийар дьбе. Een goed paard toont zich aan zijn gang. Aan de daden kent men de waarde. A good horse shows itself by its gait. Хорошего коня видно по бегу. Mannenproef. Celîl 1957 B
48 Dûv xêran, baranê pê re tê. Дув хэр’ан, баране п’е р’е т’э. Na het goede komt de regen mee. Op het goede volgt zegen. After goodness, rain follows. За добром идёт дождь. Bij goede daden. Cindî 1959 B
49 Bayê bê baran tune. Байэ бэ баран т’унэ. Wind zonder regen bestaat niet. Elk voorteken brengt iets. No wind without rain. Нет ветра без дождя. Aanwijzing: voortekens komen niet voor niets. Cindî 1959 A
50 Berf li ser çiya, agir di odê de. Бэрф ль сэр ч’ийа, агьр дь одэ дэ. Sneeuw op de berg, vuur in de kamer. Winter buiten, warmte binnen, het contrast schenkt gezelligheid. Snow on the mountain, fire in the room. Снег на горе, огонь в комнате. Winter, familieavond. Celîl 1957, RT A

A.7: Religie, heiligheid, Sîltan Êzî

# Hawar Cyrillisch NL letterlijk NL betekenis EN RU Context Bron Trust
51 Êzî bes e, hewce ye em jî mêrxas bin. Эзи бэс е, hэwже йе эм жи мэрхас бьн. Êzî volstaat (zorgt), maar nodig is dat ook wij dapper zijn. Vertrouw op Êzî, maar doe zelf iets. Êzî suffices, yet we must also be brave. Эзи достаточно, но и мы должны быть мужественны. Religieuze levenswijsheid. PMX, LZO B
52 Roj û Heyv, du çavên Xudê. Р’ож у hэйв, ду ч’авэн Худэ. Zon en maan, de twee ogen van God. Êzîdî-beeld voor alomtegenwoordigheid. Sun and moon, the two eyes of God. Солнце и луна, два глаза Бога. Religieuze lering. Celîl 1957, Reşîd 1985 A
53 Lalişa nûranî, dilê me ronî. Лалиша нурани, дьле мэ р’они. Lalîş het lichtende, ons hart wordt licht. De bedevaartsplaats maakt het hart licht. Lalish the radiant, our heart is bright. Лалыш светлый, сердце наше светло. Pelgrimsroep. LZO, PMX B
54 Bê av, çira çawa pak bibe? Бэ ав, ч’ьр’а ч’аwа п’ак’ бьбе? Zonder water, hoe zou de lamp rein worden? Reiniging vergt beide, binnen en buiten. Without water, how shall the lamp be cleansed? Без воды как лампе очиститься? Religieuze reflectie. LZO C
55 Xêr bike, di Şixaditê de ji te re bin. Хэр бьк’е, дь Шьхадит’е дэ жь т’э р’э бьн. Doe goed, op de Şixadî (berg) zal het je gegeven worden. Goede daden worden voor Êzî/Şêx Adî gewogen. Do good, and at Şixadi it will be returned to you. Делай добро, на Шихади тебе зачтётся. Vermaning. PMX, LZO B
56 Çarşemiya Sor, destpêka demê. Ч’аршэмийа Сор, дэст’п’ек’а дэме. Rode Woensdag, begin van de tijd. Êzîdî-nieuwjaar is het begin van alle tijd. Red Wednesday, beginning of time. Красная среда, начало времени. Cejnê Êzî / Sêrsal. Reşîd 1985, LZO A
57 Çira jî dua ye. Ч’ьр’а жи дуа йе. De lamp is ook gebed. Het aansteken van de Çira is gebed. Even a lamp is prayer. Лампа, тоже молитва. Religie / Çira-ritueel. LZO, PMX B

A.8: Liefde, verlangen, vaderland

# Hawar Cyrillisch NL letterlijk NL betekenis EN RU Context Bron Trust
58 Dilê hez dike, ne çavê dibîne. Дьле hэз дьк’е, не ч’аве дьбине. Het is het hart dat liefheeft, niet het oog dat ziet. Liefde gaat dieper dan het zien. The heart loves, not the eye that sees. Любит сердце, а не глаз. Bij liefdesgesprekken. Cindî 1959 B
59 Welatê mirov, hêlîna mirov. Wэлат’е мьров, hелина мьров. Het vaderland van de mens, zijn nest. Het vaderland is geborgenheid. One’s homeland, one’s nest. Родина человека, его гнездо. Diaspora-troost. Cindî 1959, RT A
60 Çiyayê me, dîya me. Ч’ийайе мэ, дийа мэ. Onze berg, onze moeder. De bergen (Sincar, Aragats) zijn heilig. Our mountain, our mother. Гора наша, мать наша. Identiteitsspreuk. Celîl 1957, RT A
61 Yê welêt diparêze, dilê wî ji hesinî ye. Е wэлет’ дьп’арезе, дьле wи жь hэсини йе. Wie het vaderland beschermt, diens hart is van ijzer. Vaderlandsliefde maakt sterk. He who guards his land, has a heart of iron. Кто землю бережёт, у того сердце железное. Lof op verdedigers. Cindî 1959 B
62 Bûka bê dîya xwe ye, dîya bê bûka xwe ye. Бук’а бэ дийа хwэ йе, дийа бэ бук’а хwэ йе. De bruid zonder haar moeder, de moeder zonder haar bruid. De scheiding bij het huwelijk is zwaar. The bride without her mother, the mother without her bride. Невеста без матери, мать без невесты. Bij het afscheid op de bruiloft. Cindî 1959, RT B

A.9: Diversen / levenswijsheid

# Hawar Cyrillisch NL letterlijk NL betekenis EN RU Context Bron Trust
63 Pîr û ciwan, hemû ji yek malê ne. П’ир у жьwан, hэму жь йэк’ мале не. Oud en jong, allen uit één huis. De generaties horen bij elkaar. Old and young, all from one house. Старый и молодой, все из одного дома. Familiespreuk. Cindî 1959 A
64 Du roj, du dest, bi keda xwe debar dike. Ду р’ож, ду дэст, бь к’эда хwэ дэбар дьк’е. Twee dagen, twee handen, met eigen moeite leeft men. Zelfstandigheid. Two days, two hands, one lives by one’s labor. Два дня, две руки, своим трудом живёт. Aan jonge volwassenen. Celîl 1957 B
65 Mêrxas li ber dijmin, dilovan li ber dost. Мерхас ль бэр дьжмьн, дьлован ль бэр дост. Dapper tegenover de vijand, zachtmoedig tegenover de vriend. Kracht en warmte naargelang de situatie. Brave before the enemy, tender before the friend. Мужественный перед врагом, ласковый перед другом. Mannenideaal. Cindî 1959 A
66 Heval di rojên reş de tê dîtin. hэвал дь р’ожэн р’эш дэ т’э дит’ьн. De vriend kent men in zwarte dagen. Ware vriendschap toont zich in de nood. A friend is known in dark days. Друг познаётся в чёрные дни. Bij tegenslagen. Cindî 1959 A
67 Ji çeşmê dûr, bîrê nêzîk. Жь ч’эшме дур, бире незик. Ver van de beek, dicht bij de bron. Soms is het meest nabije het belangrijkst. Far from the spring, near to the well. Далеко от источника, близко к колодцу. Levenswijsheid. Cindî 1959 B
68 Cîranê baş ji birayê dûr çêtir e. Жирана баш жь бьрайэ дур ч’эт’ьр е. Een goede buur is beter dan een verre broer. Buren belangrijker dan verre verwanten. A good neighbor is better than a distant brother. Хороший сосед лучше дальнего брата. Aan de diaspora. Cindî 1959, TaD A
69 Tirsê bide tirsê, mêrê bide mêrê. Т’ьрсе бьдэ т’ьрсе, мере бьдэ мере. Geef de bange de angst, de man de man. Ieder het zijne. Give fear to the fearful, manhood to the man. Боязливому страх, мужчине мужчина. Bij conflicten. Cindî 1959 B
70 Sersala nû, bextê nû. Сэрсала ну, бэхт’е ну. Nieuw jaar, nieuw geluk. Êzîdî-nieuwjaar brengt vers geluk. New year, new fortune. Новый год, новое счастье. Çarşemiya Sor. LZO, RT A
71 Em ne bi navê xwe ne, em bi rûyê xwe ne. Эм не бь наве хwэ не, эм бь руйе хwэ не. Wij staan niet (groot) door onze naam, maar door ons gezicht. Karakter, niet afkomst, telt. We stand not by our name, but by our face. Мы не именем, а лицом своим. Identiteit. Celîl 1957, PMX B
72 Av zelal, dil zelal. Ав зэлал, дьл зэлал. Helder water, helder hart. Reinheid van buiten zoals van binnen, Êzîdî-reinheidsethos. Clear water, clear heart. Чистая вода, чистое сердце. Religieuze reinheid. LZO, PMX B

Sectie B: Çîrok (volksverhalen)

5 verhalen met Êzdîkî-tekst (ingekort, 12–20 regels per stuk) en vertalingen. Bronnen: Cindî 1962 Hek’yatêd cimaeta k’urdaye Ermenîstanê, Rudenko 1970, Riya T’eze folklore-rubriek jaren 1960, mondelinge traditie Lalish-centrum Oldenburg.

B.1: Çîroka Şêx Adî û Mîrek

Bron: Cindî 1962, p. 47–49 (ingekorte versie, Aparan-variant); PMX 2018. Trust: B.

Êzdîkî (Hawar)

Rojek ji rojan Şêx Adîyê delal di rê de digeriya. Li ber çeşmekê rûnişt, av vexwar û nan xwar. Mîrek hat, bi nav û deng, lê dilê wî kûr nebû. Mîr got: „Ey Şêx, ez padîşahê welêt im, çawa tu ji min mezintir î?" Şêx Adî got: „Mîrê hêja, padîşahî di odê de ye, lê heqîqet di dilî de ye. Tu li welêt padîşah î, lê li ser xwe yî hîn padîşah ne bûyî." Mîr ji wî pirsî: „Çawa ez li ser xwe padîşah bibim?" Şêx Adî got: „Hêrsa xwe biparêze, çavê xwe ji yê xelkê veşêre, û destê xwe ji nan û avê veneke." Mîr serê xwe daxist, ji hespê xwe daket, destê Şêx Adî maç kir û çû. Ji wê rojê ve, dema ku mîrek di nav xelkê de pirsiyar dibû, digotin: „Êzî bes e, lê padîşahî ji dilê paqij tê."

NL (vrij vertaald)

Op een dag zwierf de edele Şêx Adî door het land. Hij ging bij een bron zitten, dronk water en at brood. Een Mîr (vorst) kwam voorbij, hoog aanzien genietend, maar zijn hart was niet diep. De Mîr sprak: „Hé jij Şêx, ik ben de koning van het land, hoe kun jij groter zijn dan ik?" Şêx Adî antwoordde: „Edele Mîr, het koningschap is in de kamer, maar de waarheid is in het hart. Jij heerst over het land, maar over jezelf ben je nog geen koning." De Mîr vroeg: „Hoe word ik koning over mezelf?" Şêx Adî sprak: „Beheers je toorn, houd je oog ver van andermans bezit, en trek je hand niet terug van brood en water." De Mîr boog het hoofd, steeg van zijn paard, kuste de hand van Şêx Adî en ging. Sinds die dag, wanneer er over een Mîr onder het volk gesproken werd, zeiden zij: „Êzî volstaat, maar het koningschap komt uit een rein hart."

EN

Once upon a time, the noble Şêx Adî walked through the land. He sat by a spring, drank water, and ate bread. A Mîr (prince), famous and wealthy, came by, but his heart was not deep. The Mîr said: „Şêx, I am the king of this land, how can you be greater than I?" Şêx Adî said: „Noble Mîr, kingship is in the chamber, but truth is in the heart. You rule over the land, but you are not yet king over yourself." The Mîr asked: „How do I become king over myself?" Şêx Adî said: „Guard your wrath; turn your eye from another’s property; never withdraw your hand from bread and water." The Mîr lowered his head, dismounted, kissed Şêx Adî’s hand, and rode on. From that day, whenever a Mîr was discussed among the people, they would say: „Êzî suffices, but kingship comes from a pure heart."

RU

Однажды благородный Шейх Ади шёл по земле. Сел у источника, попил воды, поел хлеба. Мимо проезжал Мир (князь), знатный и богатый, но сердце его не было глубоким. Мир сказал: «Шейх, я царь этой земли, как ты можешь быть больше меня?» Шейх Ади ответил: «Благородный Мир, царство, в палатах, а истина, в сердце. Ты царствуешь над землёй, но над собой ты ещё не царь». Мир спросил: «Как мне стать царём над собой?» Шейх Ади сказал: «Стереги свой гнев, отведи глаз от чужого добра, не отнимай руки от хлеба и воды». Мир опустил голову, спешился, поцеловал руку Шейху Ади и уехал. С того дня, когда о князе говорили в народе, повторяли: «Эзи довольно, но царство приходит из чистого сердца».

B.2: Çîroka Kosa Kose û Bihar (lente-anekdote)

Bron: Reşîd 1985 (folklore-bijlage); Riya T’eze 1962. Êzîdî-variant van het Kose-Köse-thema, afwijkend van de Osmaans-Turkse Karagöz-traditie. Trust: B.

Êzdîkî

Wexta zivistanê dawî dibe û berf li çiyê dihele, Kosa Kose ji şikevtê derdikeve. Kosa Kose mêrek bê rû ye, qaqaqo, dilxweş. Roja ku Kosa Kose tê gund, biçûk dipirsin: „Bihar nêzîk e?" Kosa Kose dilîze, distire, û li hewqasî mêhvanperwerî di mala her kesî de dixwe. Wexta li mala feqîrê tê, feqîr dibêje: „Ez nikarim te xwedî bikim." Kosa Kose dibêje: „Nan û av bes e; lê eger te ev jî tunebe, ezê pê nemînim, lê biharê ji bo te jî tînim." Ew gund bi gund diçe, û li dûv wî, berf dihele, gul vedibe, lawik û keç bi govendê derdikevin. Bav digotin: „Ji bo me jî beşek bide, ya Kosa Kose!" Kose dikeniya: „Bihar ji bo her kesî ye, lê bes ji yê çavên xwe ji dilî zelal heyê re xuya dibe."

NL

Wanneer de winter ten einde loopt en de sneeuw in de bergen smelt, komt Kosa Kose uit de grot. Kosa Kose is een man zonder baard, lachend, vrolijk. Op de dag dat hij het dorp binnenkomt, vragen de kinderen: „Is de lente nabij?" Kosa Kose danst, zingt en eet in elk huis de gastgaven. Wanneer hij bij de arme aankomt, zegt die: „Ik kan je niet onthalen." Kosa Kose zegt: „Brood en water volstaan; en als je ook dat niet hebt, blijf ik niet, maar ik breng je de lente." Hij gaat van dorp tot dorp, en achter hem smelt de sneeuw, bloeien bloemen, dansen jonge mannen en meisjes de Govend. De vaders riepen: „Ook voor ons een deel, o Kosa Kose!" Kose lachte: „De lente is voor iedereen, maar zij toont zich alleen aan diegene wiens ogen uit een helder hart kijken."

EN

When winter ends and the snow melts on the mountain, Kosa Kose comes out of his cave. Kosa Kose is a man without a beard, laughing and merry. The day he enters a village, the children ask: „Is spring near?" Kosa Kose dances, sings, and eats at every house. When he reaches the poor man’s house, the poor man says: „I cannot host you." Kosa Kose says: „Bread and water suffice; and if you have neither, I will not stay, but I will bring you spring." He goes from village to village, and behind him the snow melts, flowers bloom, lads and maidens dance the govend. Fathers cried: „Give us a share too, Kosa Kose!" Kose laughed: „Spring is for all, but it shows itself only to those whose eyes look from a clear heart."

RU

Когда зима кончается и снег на горах тает, Коса Косе выходит из пещеры. Коса Косе, мужчина без бороды, смеющийся, весёлый. В день, когда он приходит в село, дети спрашивают: «Близка ли весна?» Коса Косе пляшет, поёт, ест в каждом доме. Когда приходит к бедняку, тот говорит: «Не могу принять тебя». Коса Косе отвечает: «Хлеба и воды довольно; а если и того нет, не останусь, но весну тебе принесу». Идёт он от села к селу, а за ним тает снег, расцветают цветы, парни и девушки танцуют говенд. Отцы кричали: «И нам долю, Коса Косе!» Косе смеялся: «Весна для всех, но видна она только тем, у кого глаз чистого сердца».

Êzîdî-context. Kosa Kose is de Êzîdische lentefiguur (parallel aan Newroz-figuren in de naburige Kurmancî-folklore, maar bij de Êzîden nauwer verbonden met Çarşemiya Sor en het smelten van de berg Aragats / Şingal). Baardloosheid is hier geen spot, maar een teken van reinheid (lenteachtig „jong gezicht").

B.3: Çîroka Berf û Tîrêjê (Sneeuw en Zonnestraal)

Bron: Cindî 1962, p. 102; RY-opname van Karapetê Xaço (Riya T’eze 1968). Trust: B.

Êzdîkî

Carekê, li ser çiyê Aragats, Berfa Sipî û Tîrêja Zêrîn rastî hev hatin. Berfê got: „Ez ya herî bihêz im. Ez gund vedişêrim, rê girtim, ez wexta xwe didim." Tîrêjê got: „Tu hêz î, lê ez nermî me. Tu birevî, lê ez dimînim. Tu nikarî bê min." Berfê pê hilm girt: „Werin biceribînin." Berfê hewce kir ku gund vedişêre, lê Tîrêj her sibê hat, kêm bi kêm, û berfê hate guhertin: ji berfê bû av, ji avê, gul, ji gulê, keç û lawik bi govendê. Sînga Berfê biçûk bû, lê dilê wê ne girtî bû. Berfê got: „Tu min têk birî, lê ez ji te re xizmetê dikim, bê min, axa hişk dimîne." Tîrêjê got: „Em du heval in, ne dijmin. Ez ji te re jiyanê didim, tu ji min re binê axê paqij dikî." Ji wê dema ve, di Êzdîkî de tê gotin: „Berf û Tîrêj, du destên Xudê ne."

NL

Eens, op de berg Aragats, ontmoetten de Witte Sneeuw en de Gouden Straal (zonnestraal) elkaar. De Sneeuw zei: „Ik ben de sterkste. Ik verberg de dorpen, sluit de wegen, geef mijn tijd." De Straal zei: „Jij bent sterk, maar ik ben zacht. Jij vlucht, ik blijf. Zonder mij kun je niet." De Sneeuw werd boos: „Laten we het proberen." De Sneeuw bedekte de dorpen, maar de Straal kwam elke morgen, stukje bij beetje, en de sneeuw veranderde: uit sneeuw werd water, uit water een bloem, uit de bloem dansten meisjes en jongens de Govend. De borst van de Sneeuw werd klein, maar haar hart bleef open. De Sneeuw zei: „Je hebt me verslagen, maar ik dien je, zonder mij blijft de grond droog." De Straal zei: „Wij zijn twee vrienden, geen vijanden. Ik geef je het leven, jij reinigt de aarde voor mij." Sinds die tijd zegt men in het Êzdîkî: Berf û Tîrêj, du destên Xudê ne, Sneeuw en Straal zijn de twee handen van God.

EN

Once upon a time, on Mount Aragats, White Snow and the Golden Ray met. Snow said: „I am strongest. I hide villages, close roads, give my season." The Ray said: „You are strong, but I am gentle. You flee, I remain. Without me you cannot exist." Snow grew angry: „Let us try." Snow covered the villages, but the Ray came each morning, bit by bit, and the snow changed: snow became water, water became a flower, flowers became dancing maidens and lads in govend. Snow’s chest shrank but its heart stayed open. Snow said: „You have defeated me, but I serve you, without me the soil stays dry." The Ray said: „We are friends, not enemies. I give you life, you cleanse the earth for me." From that day, the Êzîdîs say: „Snow and Ray are the two hands of God."

RU

Однажды на горе Арагац встретились Белый Снег и Золотой Луч. Снег сказал: «Я сильнее всех. Прячу селения, закрываю дороги, отдаю своё время». Луч сказал: «Ты силён, но я мягок. Ты убегаешь, а я остаюсь. Без меня тебе не быть». Разгневался Снег: «Попробуем!» Покрыл Снег селения, но Луч приходил каждое утро, понемногу, и снег менялся: из снега, вода, из воды, цветок, из цветка, девушки и парни в говенде. Грудь Снега уменьшилась, но сердце осталось открытым. Снег сказал: «Ты меня победил, но я тебе служу, без меня земля сухая». Луч сказал: «Мы, друзья, не враги. Я даю тебе жизнь, ты очищаешь землю для меня». С тех пор эзиды говорят: «Снег и Луч, две руки Бога».

B.4: Çîrok ji bo Çarşemiya Sor (Verhaal voor de Rode Woensdag)

Bron: LZO 2015 feestdag-brochure; Reşîd 1985; PMX. Trust: B–C (rituele variant; afzonderlijke wendingen verschillen per regio).

Êzdîkî

Roja Çarşema Sor hat, sibê zû. Ji her malê dîya malê hêkek sor kir bi pîvazê û lîmonê. Bav çû ser banê û çar agirên biçûk pêxistin: ji bo bihar, ji bo havîn, ji bo payîz, ji bo zivistanê. Diya malê biçûka xwe gazî kir: „Hêkê bigire, here pîra cîranan." Biçûk çû. Pîr di derê de rûniştî bû, destên xwe vekirî, got: „Bira bextê te wek hêka sor be, rengîn, tijî jiyan, bi parastina Tawisî Melek." Biçûk vegerî, û dîya malê di hundir de destê xwe li ser sere zarokan danî, got: „Sersala nû pîroz be, malê me ava be, dilê me geş be." Wê şevê, govend li ber agir hate destpêkirin. Şivanek bi bilûrê lê dixist. Tav çû ava, lê agir hîn pêketî bû. Ji wê şevê ve, di Êzdîkî de tê gotin: „Şewa Çarşemiya Sor, şewa nû ye."

NL

De Rode Woensdag kwam, vroeg in de morgen. In elk huis had de moeder een ei met ui en citroen rood geverfd. De vader klom op het dak en stak vier kleine vuren aan: voor de lente, de zomer, de herfst en de winter. De moeder riep haar kind: „Neem het ei, breng het naar de oude buurvrouw." Het kind ging. De Pîr (oude vrouw / oudste) zat in de deur, de handen open, en sprak: „Moge je lot zijn als dit rode ei, bont, vol leven, onder de bescherming van Tawisî Melek." Het kind keerde terug, en de moeder legde binnen haar hand op de hoofden van de kinderen en zei: „Gelukkig nieuwjaar (Sersal pîroz), moge ons huis rijk zijn, ons hart licht." Die nacht begon de Govend bij het vuur. Een herder speelde de Bilûr (fluit). De zon ging onder, maar het vuur bleef branden. Sinds die nacht zegt men in het Êzdîkî: Şewa Çarşemiya Sor, şewa nû ye, de nacht van de Rode Woensdag is de nieuwe nacht.

EN

Red Wednesday came, in the early morning. In every house the mother had dyed an egg red with onion and lemon. The father climbed onto the roof and lit four small fires: for spring, summer, autumn and winter. The mother called her child: „Take this egg, bring it to the old neighbor." The child went. The Pîr (elder) sat at the doorway, hands open, and said: „May your fate be like this red egg, colorful, full of life, under the protection of Tawisî Melek." The child returned, and the mother laid her hand on the heads of her children, saying: „Happy New Year (Sersal pîroz), may our house be rich, our heart bright." That night, the govend began at the fire. A shepherd played the bilûr (flute). The sun set, but the fire still burned. Since then, the Êzîdîs say: „The night of Red Wednesday is the new night."

RU

Наступила Красная Среда, рано утром. В каждом доме мать окрасила яйцо луком и лимоном, в красное. Отец поднялся на крышу и зажёг четыре маленьких огня: за весну, лето, осень, зиму. Мать позвала дитя: «Возьми яйцо, отнеси старой соседке». Дитя пошло. Пир (старшая) сидела у двери, руки открыты, и сказала: «Пусть судьба твоя будет как это красное яйцо, пёстрая, полная жизни, под защитой Тавусе Малак». Дитя вернулось, и мать в доме положила руку на головы детей, сказала: «Сэрсал пероз, новый год благословен, дом наш изобилен, сердце наше светло». В ту ночь у огня начался говенд. Пастух играл на бильуре (флейте). Солнце село, но огонь горел. С той ночи у эзидов говорят: «Ночь Красной Среды, ночь новая».

B.5: Çîroka Mêvanê Şevê (De nachtelijke gast)

Bron: Cindî 1962, p. 64–66; mondeling Pîr Mamoyê Xidir. Trust: B.

Êzdîkî

Wexta şev tarî bû, derî hate qutkirin. Diya malê derê vekir, mêvanek xerîb di ber re rûniştibû. Mêvan got: „Ez ji rê derketim, di nava berfê de bi koka xwe asê mam. Ji bo şevek penaberî dixwazim." Diya malê got: „Bi xêr hatî, kerem ke. Mala me piçûk e, lê dilê me firekirî ye." Wê mêvan birin ode, agir pêxistin, çay û nan û penîr danîn. Mêvan li sere sifrê, bav û dîya malê li dor wî, û zarok ji dûr ve lê dinihêrtin. Mêvan got: „Ez kê me, nizanim. Ez ji bo we ne tu kes im." Bavê malê got: „Mêvan ji Xwedê ye. Em navê te napirsin; em pirsê we dipirsin: tu birçî yî?" Mêvan kir gizî. Wê şevê barana spî hate jor, lê di odê de germ bû. Sibê mêvan derket, destê xwe li çiyê dirêj kir û got: „Mala te tev sersal bi bereket be." Ji wê demê ve, di Êzdîkî de tê gotin: Mêvanê şevê, bereka malê. Mêvan, wê şevê, kes bûye yan ferîşte, kes ne hêvîdar dimîne ku bersivê bide.

NL

Het was nacht, donker, toen er op de deur werd geklopt. De moeder opende; een vreemde gast zat ervoor. Hij zei: „Ik ben de weg kwijtgeraakt, ik zit met de wortel vast in de sneeuw. Ik vraag om één nacht toevlucht." De moeder zei: Bi xêr hatî, kerem ke, wees welkom, treed binnen. Ons huis is klein, maar ons hart is wijd. Zij brachten de gast naar de kamer, maakten vuur, brachten thee, brood en kaas. De gast zat boven aan de Sofra (kleed op de grond als tafel), vader en moeder rond hem, de kinderen keken van veraf toe. De gast zei: „Wie ik ben, weet ik niet. Voor jullie ben ik niemand." De vader zei: „De gast is van God. Wij vragen je naam niet; wij stellen slechts de ene vraag: heb je honger?" De gast weende stil. Die nacht viel de witte regen, maar in de kamer was het warm. 's Morgens ging de gast naar buiten, strekte de hand naar de berg en sprak: „Moge je huis het hele jaar gezegend zijn." Sinds die tijd zegt men in het Êzdîkî: Mêvanê şevê, bereka malê, de nachtelijke gast is de zegen van het huis. Wie de gast was, weet niemand, of mens of engel; en niemand mag op een antwoord wachten.

EN

Night had fallen, dark, when there was a knock at the door. The mother opened; a stranger stood there. He said: „I have lost the way, I am stuck root-deep in the snow. I ask for one night’s shelter." The mother said: Bi xêr hatî, be welcome, come in. Our house is small, but our heart is wide. They led him to the room, made fire, brought tea, bread, cheese. The guest sat at the head of the sofra (cloth on the floor), the parents around him, the children watching from afar. The guest said: „Who I am, I do not know. To you I am no one." The father said: „The guest is from God. We do not ask your name; we ask only one question: are you hungry?" The guest wept silently. That night white rain fell, but in the room it was warm. In the morning, the guest stepped out, stretched his hand toward the mountain, and said: „May your house be blessed all year." Since then the Êzîdîs say: Mêvanê şevê, bereka malê, the night guest is the blessing of the house. Whether the guest was man or angel, none ever knew, and none was meant to wait for an answer.

RU

Наступила ночь, тёмная, когда в дверь постучали. Мать открыла; перед ней стоял чужестранец. Он сказал: «Сбился с пути, в снегу по корни. Прошу ночлега». Мать сказала: «Би хэр хати, добро пожаловать, входи. Дом наш мал, но сердце наше широко». Гостя ввели в комнату, разожгли огонь, принесли чай, хлеб, сыр. Гость сидел во главе софры (расстеленной скатерти на полу), родители вокруг него, дети глядели издалека. Гость сказал: «Кто я, не знаю. Для вас я никто». Отец сказал: «Гость, от Бога. Имени твоего не спрашиваем; спрашиваем одно: ты голоден?» Гость молча заплакал. В ту ночь шёл белый дождь, но в комнате было тепло. Утром гость вышел, простёр руку к горе и сказал: «Да будет дом твой благословен весь год». С тех пор у эзидов говорят: «Мэване шеве, берека мале», ночной гость есть благословение дома. Был ли гость человеком или ангелом, никто не знал; и никто не должен ждать ответа.

Sectie C: Kilam (liederen)

9 liederen: 4 kinderliederen + 5 liederen voor volwassenen. Bronnen: Celîl 1957 Zargotina k’urda, RY-opnames, Hozanê Sînem (Sînemxan Têl-A-Qedo), LZO-kinderliedboek 2017.

C.1: Kinderliederen

C.1.1: Lorî-Lorî (Wiegenlied)

Bron: Celîl 1957, p. 213; RY (Aslîka Qadir 1962). Trust: A.

Êzdîkî (Hawar):

Lorî, lorî, bavê min lo,
Lorî, lorî, dîya min lo,
Bira zaroyê min hêdî bibe xewê,
Roj derdikeve, gul vedibe,
Hêvîya me, havîn û bihar e.
Lorî, lorî, dîya min lo,
Çavê te wek stêr e,
Sere te wek heyv e,
Xewa şîrîn bê ser te.

Cyrillisch (Cindî):

Лори, лори, баве мьн ло,
Лори, лори, дийа мьн ло,
Бьра зарое мьн hеди бьбе хэwэ,
Р'ож дэрдьк'эвэ, гул вэдьбе,
hэвийа мэ, hавин у бьhар е.
Лори, лори, дийа мьн ло,
Ч'аве т'э wэк' ст'эр е,
Сэре т'э wэк' hэйв е,
Хэwа ширин бэ сэр т'э.

NL (vrij vertaald):

Wiege-wiege, mijn vader hier, Wiege-wiege, mijn moeder hier, Moge mijn kind zacht in de slaap glijden, De zon komt op, de bloem opent zich, Onze hoop, zomer en lente. Wiege-wiege, mijn moeder hier, Je oog als een ster, Je hoofd als de maan, Zoete slaap kome over je.

C.1.2: Govenda Zarokan (Kinderreidanslied)

Bron: LZO 2017 kinderliedboek; RT 1964. Trust: B.

Êzdîkî:

Dest bi dest, em digerin,
Çep û rast, em diçin,
Yek, du, sê, çar,
Em govenda Êzîdiya ne!
Roj li jor, av li jêr,
Em zaroyên Lalişê ne,
Em zaroyên çiyê ne!
Tîp-tîp-tîp, peyên me,
Şîn-şîn-şîn, çavê me,
Em govenda nû dikin.

Cyrillisch:

Дэст бь дэст, эм дьгэрьн,
Ч'эп у раст, эм дьч'ьн,
Йэк', ду, се, ч'ар,
Эм говэнда Эзидийа не!
Р'ож ль жор, ав ль жэр,
Эм зароен Лалишэ не,
Эм зароен ч'ийэ не!
Т'ип-т'ип-т'ип, п'эйэн мэ,
Шин-шин-шин, ч'аве мэ,
Эм говэнда ну дьк'ьн.

NL:

Hand in hand draaien wij rond, Links en rechts gaan wij, Een, twee, drie, vier, Wij zijn de reidans van de Êzîdî-kinderen! Zon boven, water beneden, Wij zijn de kinderen van Lalish, Wij zijn de kinderen van de bergen! Tip-tip-tip, onze passen, Blauw-blauw-blauw, onze ogen, Wij dansen een nieuwe Govend.

C.1.3: Beriyê (Herders-roeplied voor kinderen)

Bron: RY (Karapetê Xaço); Celîl 1957 (variant). Trust: B.

Êzdîkî:

Beriyo, beriyo, were vegere,
Pez li çolê, dîya te li mal,
Berfa spî tê, bayê sar tê,
Were, were, kuro, were vegere.
Bilûra te dengê bihar e,
Tîrêja te wek roj e,
Were, beriyo, mal hêvîya te ye.

Cyrillisch:

Бэрийо, бэрийо, wэрэ вэгэр'э,
П'эз ль ч'олэ, дийа т'э ль мал,
Бэрфа сп'и т'э, байэ сар т'э,
Wэрэ, wэрэ, к'уро, wэрэ вэгэр'э.
Бьлура т'э дэнгэ бьhар е,
Тиреж'а т'э wэк' р'ож е,
Wэрэ, бэрийо, мал hэвийа т'э йе.

NL:

Herdersknaap, herdersknaap, kom terug, De schapen zijn in het veld, je moeder thuis, De witte sneeuw komt, de koude wind komt, Kom, kom, jongen, kom terug. Je fluit klinkt naar lente, Je (zonne)straal is als de zon, Kom, herder, het huis wacht op je.

C.1.4: Sema Heyîvê (Maansikkellied)

Bron: Celîl 1957, p. 198; LZO. Trust: B.

Êzdîkî:

Heyîva sipî, heyîva nû,
Bişîne ji bo me xewa şîrîn,
Roj birca xwe daye te,
Hewceyî te ne yê govendê.
Heyîvê, heyîvê, çavê me bigire,
Çavê me biçûkin, lê xeyalê me mezin in,
Hêdî bibe, hêdî bibe,
Şev pîroz be, xewn xweş be.

Cyrillisch:

hэйива сп'и, hэйива ну,
Бьшинэ жь бо мэ хэwа ширин,
Р'ож бьрж'а хwэ дайе т'э,
hэwжэйи т'э не йэ говэнде.
hэйиве, hэйиве, ч'аве мэ бьгьрэ,
Ч'аве мэ бьч'ук'ьн, лэ хэйале мэ мэзьн ьн,
hеди бьбе, hеди бьбе,
Шэв п'ир'оз бе, хэwн хwэш бе.

NL:

Witte maan, nieuwe maan, Stuur ons zoete slaap, De zon heeft jou haar toren afgestaan, Jij bent nodig voor de (nachtelijke) reidans. Maan, maan, vang onze ogen, Onze ogen zijn klein, maar onze dromen zijn groot, Word zacht, word zacht, De nacht zij gezegend, de dromen mooi.

C.2: Liederen voor volwassenen

C.2.1: Lawikê Sînem (Sînem-lied)

Bron: RY-opname Sînemxan Têl-A-Qedo 1958; LZO. Trust: A.

Êzdîkî:

Sînem, Sînem, hêvîya dilê min,
Tu li çiyê yî, ez li deştê me,
Roj diçe ava, lê dilê min hîn ronî ye.
Sînem, çavê te wek av, zelal,
Stuyê te wek dar, rast,
Govenda te di dilê min de namîne.
Bi sond, bi sond bi Êzî,
Heta tu venegerî, ez nadigerim.

Cyrillisch:

Синэм, Синэm, hэвийа дьле мьн,
Т'у ль ч'ийэ йи, эз ль дэште мэ,
Р'ож дьч'е ава, лэ дьле мьн hин р'они йе.
Синэм, ч'аве т'э wэк' ав, зэлал,
Ст'уйе т'э wэк' дар, раст,
Говэнда т'э дь дьле мьн дэ намине.
Бь сонд, бь сонд бь Эзи,
hэт'а т'у вэнэгэри, эз надьгэрьм.

NL:

Sînem, Sînem, hoop van mijn hart, Jij bent op de berg, ik op de vlakte, De zon gaat onder, maar mijn hart is nog licht. Sînem, je oog als water, helder, Je hals als een boom, recht, Je Govend blijft niet in mijn hart (– hij doet het barsten). Bij eed, bij eed bij Êzî, Tot jij niet terugkeert, keer ik niet terug.

C.2.2: Kilamê Govendê (Reidanslied)

Bron: Celîl 1957, p. 156; RT 1965. Trust: A.

Êzdîkî:

De ho! De ho! Em diçin, em digerin,
Bav û birayê me, dest û pê li hev,
Çiyayê Sînjar di dilê me de,
Aragats di sere me de.
De ho! De ho! Lalişê di xewna me de,
Roj û Heyv di nezera me de,
Em pîr in, em ciwan in,
Em govenda Êzîdiya ne!

Cyrillisch:

Дэ hо! Дэ hо! Эм дьч'ьн, эм дьгэрьн,
Бав у бьрайэ мэ, дэст у п'е ль hэв,
Ч'ийайе Синжар дь дьле мэ дэ,
Арагатс дь сэре мэ дэ.
Дэ hо! Дэ hо! Лалише дь хэwна мэ дэ,
Р'ож у hэйв дь нэзэра мэ дэ,
Эм п'ир ьн, эм жьwан ьн,
Эм говэнда Эзидийа не!

NL:

De ho! De ho! Wij gaan, wij draaien rond, Vader en broer, hand en voet ineen, Het Sincar-gebergte in ons hart, Aragats boven ons hoofd. De ho! De ho! Lalish in onze droom, Zon en maan in onze blik, Wij zijn oud, wij zijn jong, Wij zijn de reidans van de Êzîden!

C.2.3: Şîn (Treurlied / klaaglied)

Bron: Celîl 1957, p. 245; Cindî 1962 (treurliedverzameling). Trust: A.

Êzdîkî:

Wey lê, wey lê, çiqas zû çûyî,
Tu rabûyî sere sibê, lê êvarê venegeriyayî,
Mala te ava, lê tu di nav me de nînî,
Sînga me kûr, dilê me şîn.
Wey lê, wey lê, ji çiya bigire heta deşt,
Çavê me li riya te, lê tu zû çûyî.
Bi sond, em te ji bîr nakin,
Heta ku tîrêja roj heye, navê te di malê me de ye.

Cyrillisch:

Wэй ле, wэй ле, ч'ьк'ас зу ч'уйи,
Т'у р'абуйи сэре сьбэ, лэ еваре вэнэгэрийайи,
Мала т'э ава, лэ т'у дь нав мэ дэ нини,
Синга мэ к'ур, дьле мэ шин.
Wэй ле, wэй ле, жь ч'ийа бьгьрэ hэт'а дэшт,
Ч'аве мэ ль рийа т'э, лэ т'у зу ч'уйи.
Бь сонд, эм т'э жь бир нак'ьн,
hэт'а к'у тиреж'а р'ож hэйе, наве т'э дь мале мэ дэ йе.

NL:

Wee, wee, hoe vroeg ben je heengegaan, 's Morgens stond je op, maar 's avonds keerde je niet terug, Moge je huis staan, maar jij bent niet onder ons, Diep onze borst, blauw (rouwend) ons hart. Wee, wee, van de berg tot de vlakte, Ons oog op jouw weg, maar jij ging te vroeg. Bij eed, wij vergeten je niet, Zolang de zonnestraal is, is jouw naam in ons huis.

C.2.4: Kilama Bûkê (Bruidslied)

Bron: Celîl 1957, p. 178; RY (Egîtê Têcir 1972). Trust: A.

Êzdîkî:

Bûk hat, bûka spî, bûka zerîn,
Destê wê ji bavê wê dixwazin,
Diya wê dilê xwe didê, dilê germ.
Bûkê, neke şîn, em hîvîya we ne,
Mala mêrê te ji bo te ava,
Çavê dîya te li dûv te, lê dilê wê ji bo te xêr dixwaze.
Bi gulên zêrîn, bi destmaleke spî,
Em te dibin malê mêrê te,
Sersala te ya nû, pîroz be.

Cyrillisch:

Бук' hат', бук'а сп'и, бук'а зэрин,
Дэсте wэ жь баве wэ дьхwазьн,
Дийа wэ дьле хwэ дьде, дьле гэрм.
Бук'е, нэк'е шин, эм hивийа wэ не,
Мала мере т'э жь бо т'э ава,
Ч'аве дийа т'э ль дув т'э, лэ дьле wэ жь бо т'э хэр дьхwазе.
Бь гулэн зэрин, бь дэст'малэк'е сп'и,
Эм т'э дьбьн мале мере т'э,
Сэрсала т'э йа ну, п'ир'оз бе.

NL:

De bruid is er, de witte, de gouden bruid, Haar hand wordt aan de vader gevraagd, Haar moeder geeft haar hart, een warm hart. Bruid, ween niet, wij wachten op je, Het huis van je man staat voor je gereed, Het oog van je moeder volgt je, maar haar hart wenst je zegen. Met gouden bloemen, met een witte doek, Brengen wij je naar het huis van je man, Je nieuwe (levens)jaar, zij gezegend.

C.2.5: Kilamê Birayê Min (Lied aan de broer)

Bron: Hozanê Sînem RY 1967; Reşîd 1985. Trust: B.

Êzdîkî:

Birayê min lê, birayê min lo,
Tu çûyî welatekî dûr,
Dilê min li te, çavê min li riya te.
Bi sond, em ji yek malê ne,
Mala bavê me li çiyê,
Mala te niha li deştê.
Birayê min, hê li bîra te ye Çarşemiya Sor?
Hê li bîra te ye dîya me li ber agir?
Were vegere, bira em hîvîya te ne.

Cyrillisch:

Бьрайе мьн ле, бьрайе мьн ло,
Т'у ч'уйи wэлат'эк'и дур,
Дьле мьн ль т'э, ч'аве мьн ль рийа т'э.
Бь сонд, эм жь йэк' мале не,
Мала баве мэ ль ч'ийэ,
Мала т'э ньhа ль дэште.
Бьрайэ мьн, hэ ль бира т'э йе Ч'аршэмийа Сор?
hэ ль бира т'э йе дийа мэ ль бэр агьр?
Wэрэ вэгэрэ, бьра эм hивийа т'э не.

NL:

Mijn broer, mijn broer, Jij bent naar een ver land gegaan, Mijn hart is bij jou, mijn oog op jouw weg. Bij eed, wij zijn uit één huis, Het huis van vader ligt bij de berg, Jouw huis nu in de vlakte. Broer, herinner je je nog Çarşemiya Sor? Herinner je je onze moeder bij het vuur? Kom terug, wij wachten op je.

(Diaspora-klaaglied; in de Êzîdî-diaspora van Celle bijzonder geliefd.)

Sectie D: Idiomen & uitdrukkingen

34 vermeldingen. Letterlijke + betekenisvolle vertaling. Hoofdbron: Cindî 1959 (bijlage „gotinên pêşiya"), Celîl 1957, TaD 2019.

# Hawar Cyrillisch NL letterlijk NL betekenis EN RU Trust
1 Dilê min germ e. Дьле мьн гэрм е. Mijn hart is warm. Ik ben blij / dankbaar / geroerd. My heart is warm. Сердце моё тёплое. A
2 Dilê min sar e. Дьле мьн сар е. Mijn hart is koud. Ik ben verdrietig / lusteloos / verbitterd. My heart is cold. Сердце моё холодное. A
3 Çavê min li te ye. Ч’аве мьн ль т’э йе. Mijn oog is op jou. Ik verwacht je / ik mis je. My eye is upon you. Глаз мой на тебе. A
4 Mala te ava. Мала т’э ава. Moge je huis opgebouwd zijn. „Hartelijk dank!" / „Zegen je!", hoogste dankbetuiging. May your house stand. Дом твой да стоит. A
5 Bi xêr hatî. Бь хэр hат’и. Met zegen gekomen. Welkom! Welcome (lit. „come with blessing"). Добро пожаловать. A
6 Bi xêr çûyî. Бь хэр ч’уйи. Met zegen gegaan. Ga in vrede / tot ziens. Farewell (lit. „go with blessing"). Иди с миром. A
7 Dilê min ji te re ye. Дьле мьн жь т’э р’е йе. Mijn hart is er voor jou. Ik heb medeleven met je. My heart is for you. Сердце моё с тобой. A
8 Serê min digere. Сэре мьн дьгэр’е. Mijn hoofd draait. Ik ben duizelig / in de war. My head spins. Голова кружится. A
9 Çavê min girt. Ч’аве мьн гьрт’. Mijn oog sloot zich. Ik ben overweldigd / ik heb geslapen. My eye closed. Глаз мой закрылся. A
10 Bi destê xwe, bi cane xwe. Бь дэсте хwэ, бь жанэ хwэ. Met eigen hand, met eigen leven. Met volle inzet. With one’s hand, with one’s life. Своей рукой, своей жизнью. A
11 Hêvî xwe çikiyaye. hэви хwэ ч’ьк’ийайе. Mijn hoop is opgedroogd. Ik heb alle hoop verloren. My hope has dried up. Надежда моя иссохла. A
12 Bi rûyê xwe sor. Бь руйе хwэ сор. Met rood gezicht. Eervol, met opgeheven hoofd. With red (= honorable) face. С красным лицом. A
13 Bi rûyê xwe reş. Бь руйе хwэ р’эш. Met zwart gezicht. Met schande, beschaamd. With black face. С чёрным лицом. A
14 Ji canê min ezîztir î. Жь жанэ мьн эзизт’ьр и. Je bent me kostbaarder dan mijn leven. Diepste genegenheid. You are dearer than my life. Ты мне дороже жизни. A
15 Av û nan ji devê min ket. Ав у нан жь дэве мьн к’эт’. Water en brood vielen uit mijn mond. Ik kan van schrik/verdriet niet eten. Water and bread fell from my mouth. Вода и хлеб выпали из уст моих. B
16 Bi cane xwe dîn. Бь жанэ хwэ дин. Met het eigen leven gek. Tot over de oren verliefd / bezeten. Mad with one’s own life. Сам собой обезумел. B
17 Dilê min ket. Дьле мьн к’эт’. Mijn hart viel. Ik ben zeer teleurgesteld / geschrokken. My heart fell. Сердце упало. A
18 Hespê wî ji çol derxistin. hэспе wи жь ч’ол дэрхьст’ьн. Zij hebben zijn paard uit de wildernis gehaald. Iemand werd uit grote nood gered. They brought his horse out of the wild. Из дикой степи коня его вывели. C
19 Çavê min li riya te. Ч’аве мьн ль рийа т’э. Mijn oog op jouw weg. Ik wacht reikhalzend op je. My eye on your road. Глаз мой на твоей дороге. A
20 Roj li ber min ket. Р’ож ль бэр мьн к’эт’. De zon viel voor mij. Mij overkwam iets ergs / ik was geschokt. The sun fell before me. Солнце предо мной упало. B
21 Em bi yek nan in. Эм бь йэк’ нан ьн. Wij zijn met één (stuk) brood. Wij horen nauwer bij elkaar dan broers. We share one bread. Мы, один хлеб. A
22 Dilê min hênik bû. Дьле мьн hэник бу. Mijn hart werd koel. Ik ben tot rust gekomen / heb vrede gevonden. My heart cooled. Сердце моё остыло. A
23 Devê xwe paqij ke. Дэве хwэ п’ак’ьж к’е. Reinig je mond. Spreek niet vuil / vloek niet. Clean your mouth. Очисти уста свои. A
24 Çavê wî tîne. Ч’аве wи т’инэ. Zijn oog is hongerig (dorstig). Hij is jaloers / hebzuchtig. His eye is thirsty. Глаз его жаждет. A
25 Dilê min ji te re vekirî ye. Дьле мьн жь т’э р’е вэк’ьри йе. Mijn hart staat voor je open. Je kunt me alles vertellen. My heart is open to you. Сердце моё открыто тебе. A
26 Bi dest û dil. Бь дэст у дьл. Met hand en hart. Met volle inzet. With hand and heart. Рукой и сердцем. A
27 Çiyê ji ser min rabû. Ч’ийэ жь сэр мьн р’абу. De berg viel van mij af. Een grote last is van mij afgevallen. The mountain rose off me. Гора с меня спала. B
28 Sere xwe nizmik ke. Сэре хwэ нызмьк’ к’е. Maak je hoofd laag. Wees nederig. Lower your head. Опусти голову. A
29 Dilê wî reş bûye. Дьле wи р’эш буйе. Zijn hart is zwart geworden. Hij is verbitterd / kwaadaardig. His heart has turned black. Сердце его почернело. A
30 Bi serê min sond. Бь сэре мьн сонд. Bij mijn hoofd, een eed. Ik zweer het! By my head, I swear. Головой клянусь. A
31 Em ji yek roj û yek avê ne. Эм жь йэк’ р’ож у йэк’ аве не. Wij zijn uit één zon en één water. Wij zijn Êzîden, gemeenschappelijke identiteit. We are from one sun, one water. Мы из одного солнца, одной воды. B
32 Çira di dilê min de pê ket. Ч’ьр’а дь дьле мьн дэ п’е к’эт’. De lamp ontbrandde in mijn hart. Mij werd plots iets duidelijk / ik heb hoop. A lamp lit up in my heart. Лампа зажглась в сердце. B
33 Bi xêra te. Бь хэра т’э. Door jouw zegen. Dankzij jou / met jouw hulp. By your blessing. Твоей милостью. A
34 Rîya min û riya te yek e. Р’ийа мьн у рийа т’э йэк’ е. Mijn weg en jouw weg zijn één. Wij begrijpen elkaar / hebben dezelfde waarden. My road and your road are one. Дорога моя и твоя, одна. A

Sectie E: Feestdag-gelukwensen

15 gelukwensformules. Strikt Êzîdî: geen Arabisch-islamitische formules.

# Hawar Cyrillisch NL betekenis EN RU Aanleiding Trust
1 Cejna Êzî pîroz be! Жэжна Эзи п’ир’оз бе! Gelukkig Êzî-feest! (Hoogste Êzîdî-feest) Happy Êzî feast! С праздником Эзи! Cejna Êzî (decemberfeestweek) A
2 Çarşemiya Sor pîroz be! Ч’аршэмийа Сор п’ир’оз бе! Gelukkige Rode Woensdag! (Êzîdî-nieuwjaar) Happy Red Wednesday! С Красной Средой! Çarşemiya Sor (april, woensdag) A
3 Sersala te pîroz be! Сэрсала т’э п’ир’оз бе! Gelukkig nieuwjaar! / Van harte gefeliciteerd met je verjaardag! Happy New Year / Happy Birthday! С новым годом / Днём рождения! Nieuwjaar, verjaardag A
4 Roja te ya zayînê pîroz be! Р’ожа т’э йа зайинэ п’ир’оз бе! Gelukkige verjaardag! (lett. „dag van je geboorte") Happy birthday! С Днём рождения! Verjaardag A
5 Mala te ava, sersala te pîroz! Мала т’э ава, сэрсала т’э п’ир’оз! Moge je huis staan, gelukkig nieuwjaar! May your house stand, happy new year! Дом твой да стоит, с новым годом! Nieuwjaarsbegroeting A
6 Cejna Cima’iyê pîroz be! Жэжна Жьмаийэ п’ир’оз бе! Gelukkig Cima’î-feest! (Herfst-bedevaartfeest Lalish) Happy Cima’î feast! С праздником Джемаи! Cima’iyê (oktober, Lalish-bedevaartfeest) B
7 Cejna Xidir Nebî pîroz be! Жэжна Хьдьр Нэби п’ир’оз бе! Gelukkig Xidir-Nebî-feest! (februari, beschermheilige van de reizigers) Happy Xidir Nebî feast! С праздником Хыдыр Наби! Xidir Nebî (februari) B
8 Cejna Roja Êzîd pîroz be! Жэжна Р’ожа Эзид п’ир’оз бе! Gelukkige Dag van Êzîd! Happy Day of Êzîd! С Днём Эзида! Roja Êzîd (december) B
9 Roja te xêr be! Р’ожа т’э хэр бе! Moge je dag gezegend zijn! May your day be blessed! Доброго тебе дня! Algemeen, 's morgens A
10 Şeva te xêr be! Шэва т’э хэр бе! Moge je nacht gezegend zijn! / Goedenacht! May your night be blessed! / Good night! Доброй ночи! Avond A
11 Mala we ava be! Мала wэ ава бе! Moge jullie huis staan! (meervoud/beleefdheid) May your house stand! Дом ваш да стоит! Dank / zegen A
12 Xudê umrê te dirêj bike! Худэ умре т’э дьрэж бьк’е! Moge God (Êzîdî-God) je leven verlengen! May God lengthen your life! Да продлит Бог твою жизнь! Verjaardag, genezing A
13 Bi xêr, bi xweşî, bi bereket! Бь хэр, бь хwэши, бь бэрэк’эт’! Met zegen, vreugde en overvloed! With blessing, joy, and abundance! С благом, радостью, изобилием! Huwelijk, huisinwijding A
14 Şahiya we pîroz be! Шаhийа wэ п’ир’оз бе! Moge jullie vreugde (huwelijk) gezegend zijn! May your celebration be blessed! Радость ваша да будет благословенна! Huwelijk A
15 Newroza te pîroz be! Нэwр’оза т’э п’ир’оз бе! Gelukkig Newroz!, Newroz (21 maart) is een Koerdisch lentefeest en geen Êzîdîsch feest. Het Êzîdîsche nieuwjaar is Çarşemiya Sor (Sersal) op de eerste woensdag van april (zie feestkalender) Happy Newroz! С Новрузом! Alleen als groet aan Koerdische buren/vrienden. Êzîdîsche nieuwjaarsgroet: Çarşemiya Sor pîroz be! B

Opmerking over Sîn-Êziyê: In december de Drie Vastendagen. Gelukwens: Saumê Êzî pîroz be! / Сом’е Эзи п’ир’оз бе!, „Gelukkig Êzî-vasten!". Trust: B.

Sectie F: Zinnen voor dagelijkse conversatie

82 zinnen in 8 subcategorieën. Hoofdbron voor alledaagse formules: Celîl-familie taalonderwijs Jerevan (leerboeken uit de jaren 1980), LZO-taalcursussen, TaD 2019.

F.1: Begroetingen (10)

# Êzdîkî Cyrillisch NL EN RU Context Trust
1 Bi xêr hatî! Бь хэр hат’и! Welkom! Welcome! Добро пожаловать! Gast ontvangen A
2 Rojbaş! Р’ожбаш! Goedendag! Good day! Добрый день! Overdag A
3 Sibe baş! Сьбэ баш! Goedemorgen! Good morning! Доброе утро! 's Morgens A
4 Êvar baş! Евар баш! Goedenavond! Good evening! Добрый вечер! Avond A
5 Şev baş! Шэв баш! Goedenacht! Good night! Спокойной ночи! Voor het slapen A
6 Tu çawa yî? Т’у ч’аwа йи? Hoe gaat het met je? How are you? Как ты? Ontmoeting A
7 Hûn çawa ne? hун ч’аwа не? Hoe gaat het met u? (mv./beleefd) How are you (pl./formal)? Как вы? Beleefd A
8 Spas, başim, tu çawa yî? Сп’ас, башьм, т’у ч’аwа йи? Dank, goed, en jij? Thanks, I’m well, and you? Спасибо, хорошо, а ты? Antwoord A
9 Mala we ava, em hatin! Мала wэ ава, эм hат’ьн! Moge jullie huis staan, wij zijn er! May your house stand, we have come! Дом ваш да стоит, мы пришли! Binnentreden A
10 Tu xêr hatî, xweş hatî! Т’у хэр hат’и, хwэш hат’и! Je bent gezegend gekomen, je bent welkom gekomen! You came in blessing, you came in joy! С благом пришёл, с радостью пришёл! Dubbele verwelkoming, zeer hartelijk A

F.2: Afscheidsgroeten (10)

# Êzdîkî Cyrillisch NL EN RU Context Trust
11 Bi xêr çûyî! Бь хэр ч’уйи! Ga in zegen! Go in blessing! Иди с миром! Standaardafscheid A
12 Heta dîtinê! hэт’а дит’ьне! Tot ziens! (lett. „tot het zien") See you later! До свидания! Algemeen A
13 Xatirê te! Хат’ьре т’э! Dag! (lett. „op jouw herinnering") Bye! Прощай! Informeel A
14 Rîya te xêr be! Р’ийа т’э хэр бе! Moge je weg gezegend zijn! May your road be blessed! Доброго пути! Reis A
15 Roja te xêr! Р’ожа т’э хэр! Nog een fijne dag! Have a blessed day! Доброго дня! Overdag A
16 Xudê tu biparêze! Худэ т’у бьп’арезэ! Moge (Êzîdî-)God je beschermen! May God guard you! Бог тебя храни! Bij een langere reis A
17 Sax û silamet bimîne! Сах у сьламэт’ бьмине! Blijf gezond en ongedeerd! Stay healthy and safe! Будь здоров и невредим! Afscheid bij zorg A
18 Em ê dîsa hev bibînin. Эм е диса hэв бьбинин. Wij zullen elkaar weerzien. We will meet again. Мы ещё увидимся. Hoopvol A
19 Sebra te bike, em zû tên. Сэбра т’э бьк’е, эм зу т’эн. Heb geduld, wij komen gauw. Be patient, we come soon. Терпи, скоро вернёмся. Bij het weggaan B
20 Mala we ava, em diçin. Мала wэ ава, эм дьч’ьн. Moge jullie huis staan, wij gaan. May your house stand, we go. Дом ваш да стоит, мы уходим. Beleefd afscheid A

F.3: In de winkel / bazaar (10)

# Êzdîkî Cyrillisch NL EN RU Context Trust
21 Ev çiqas e? Эв ч’ьк’ас е? Hoeveel kost dat? How much is this? Сколько это? Prijsvraag A
22 Ji min re kêmtir bike. Жь мьн р’е к’эмт’ьр бьк’е. Maak het goedkoper voor me. Make it cheaper for me. Сделай мне дешевле. Afdingen A
23 Ez dixwazim kîlogramek nan. Эз дьхwазьм к’илограмэк’ нан. Ik wil een kilo brood. I want one kilogram of bread. Хочу килограмм хлеба. Bakkerij A
24 Pereyê min têra wê nake. П’эрэйе мьн т’эра wэ нак’е. Mijn geld is daar niet genoeg voor. My money is not enough. Денег моих не хватает. Betaling A
25 Wezne (kêşan) çiqas? Wэзне (к’ешан) ч’ьк’ас? Hoeveel weegt het? What does it weigh? Сколько весит? Markt B
26 Tu pereyê xurd hejî? Т’у п’эрэйе хурд hэжи? Heb je kleingeld? Do you have change? У тебя есть мелочь? Betaling A
27 Min ev kirî. Мьн эв к’ьри. Ik heb dit gekocht. I bought this. Я это купил. Markt A
28 Tu li çi digerî? Т’у ль ч’и дьгэри? Waar zoek je naar? What are you looking for? Что ищешь? Verkoper A
29 Ev tişt kêmasî heye. Эв т’ьшт’ к’эмаси hэйе. Deze waar is gebrekkig. This item has a defect. У этого товара изъян. Reclamatie A
30 Spas, dîsa têm. Сп’ас, диса т’эм. Dank, ik kom terug. Thanks, I’ll come again. Спасибо, ещё зайду. Afscheid in de winkel A

F.4: In huis / familie (15)

# Êzdîkî Cyrillisch NL EN RU Context Trust
31 Were nav malê. Wэрэ нав мале. Kom in huis. Come inside. Заходи в дом. Gast uitnodigen A
32 Rûne, kerem ke. Р’унэ, к’эрэм к’е. Ga zitten, alstublieft. Please sit down. Садись, пожалуйста. Gast A
33 Çay vexwî? Ч’ай вэхwи? Wil je thee? Will you drink tea? Чаю выпьешь? Onthaal A
34 Ez ji te re çayê amade dikim. Эз жь т’э р’е ч’айе амадэ дьк’ьм. Ik maak thee voor je. I’m making you tea. Я делаю тебе чай. Onthaal A
35 Nan amade ye, were sifrê. Нан амадэ йе, wэрэ сьфре. Het eten is klaar, kom naar de Sofra. The meal is ready, come to the table-cloth. Еда готова, иди к скатерти. Eten A
36 Bi xwarinê xweş! Бь хwарьне хwэш! Eet smakelijk! Bon appétit! Приятного аппетита! Voor het eten A
37 Spas, têra min e. Сп’ас, т’эра мьн е. Dank, dat is genoeg. Thank you, that’s enough. Спасибо, хватит. Tijdens het eten A
38 Mala te ava, xwarin pir xweş bû. Мала т’э ава, хwарьн п’ьр хwэш бу. Moge je huis opgebouwd zijn, het eten was heel lekker. May your house stand, the meal was excellent. Дом твой да стоит, еда была чудесна. Na de maaltijd A
39 Diya min digazî te. Дийа мьн дьгази т’э. Mijn moeder roept je. My mother calls you. Мама зовёт тебя. Familie A
40 Bavê min li ku ye? Баве мьн ль к’у йе? Waar is mijn vader? Where is my father? Где мой отец? Familie A
41 Xwişk û birayê min li mektebê ne. Хwышк’ у бьрайе мьн ль мэк’т’эбэ не. Mijn broers en zussen zijn op school. My siblings are at school. Сёстры и братья в школе. Familie A
42 Dapîr di odê de rûniştî ye. Дап’ир дь одэ дэ р’унышти йе. Grootmoeder zit in de woonkamer. Grandma sits in the room. Бабушка сидит в комнате. Familie A
43 Em sersalê li gel hev derbas dikin. Эм сэрсале ль гэл hэв дэрбас дьк’ьн. Wij brengen nieuwjaar samen door. We spend the new year together. Новый год проводим вместе. Sersal A
44 Çira bişewite, gel hev em rûnin. Ч’ьр’а бьшэwьт’е, гэл hэв эм р’унин. Laat de lamp branden, laten wij samen zitten. Let the lamp burn, let us sit together. Пусть лампа горит, будем сидеть вместе. Êzîdî-waardezin B
45 Zarokan bibe nava nivîn. Зарокан бьбе нава нивин. Breng de kinderen naar bed. Take the children to bed. Уложи детей. Avond A

F.5: Bij ziekte / dokter (10)

# Êzdîkî Cyrillisch NL EN RU Context Trust
46 Ez nexweş im. Эз нэхwэш ьм. Ik ben ziek. I am sick. Я болен. Algemeen A
47 Serê min diêşe. Сэре мьн дьеше. Mijn hoofd doet pijn. My head hurts. Голова болит. Symptoom A
48 Zikê min diêşe. Зьк’е мьн дьеше. Mijn buik doet pijn. My stomach hurts. Живот болит. Symptoom A
49 Tayê min heye. Т’айе мьн hэйе. Ik heb koorts. I have fever. У меня жар. Symptoom A
50 Ji kerema xwe, doktor gazî bike. Жь к’эрэма хwэ, доктор гази бьк’е. Roep alstublieft een dokter. Please call a doctor. Пожалуйста, вызови врача. Noodgeval A
51 Ez dixwazim dermanê bistînim. Эз дьхwазьм дэрмане бьст’иньм. Ik wil medicijnen kopen. I want to buy medicine. Хочу купить лекарство. Apotheek A
52 Xudê şîfa bide te. Худэ шифа бьде т’э. Moge (Êzîdî-)God je genezing geven. May God give you healing. Бог тебе исцеления да даст. Ziekenbezoek A
53 Sax bibe, em hîvîya te ne. Сах бьбе, эм hивийа т’э не. Word gezond, wij wachten op je. Get well, we wait for you. Поправляйся, мы тебя ждём. Ziekenbezoek A
54 Tu hêdî hêdî baş bibî. Т’у hеди hеди баш бьби. Je zult langzaam, langzaam beter worden. You’ll get better step by step. Поправишься потихоньку. Troost A
55 Sax bî, hêdî hêdî baş bibî. Сах би, hеди hеди баш бьби. Beterschap, word langzaamaan weer gezond. Be well, get better step by step. Будь здоров, поправляйся потихоньку. Ziekenbezoek (Lalish-variant) B

F.6: Beleefdheid (10)

# Êzdîkî Cyrillisch NL EN RU Context Trust
56 Ji kerema xwe! Жь к’эрэма хwэ! Alstublieft! Please! Пожалуйста! Algemeen A
57 Spas! / Spas dikim! Сп’ас! / Сп’ас дьк’ьм! Dank! / Ik dank je! Thanks! / I thank you! Спасибо! Algemeen A
58 Mala te ava! Мала т’э ава! Moge je huis staan! (hoogste „dank") May your house stand! (highest „thanks") Дом твой да стоит! Diepe dank A
59 Tu serê min î. Т’у сэре мьн и. Je bent mijn hoofd. (hoogste eer aan de gast) You are my head. (= I honor you above myself) Ты, моя голова. Gast eren A
60 Bibexşîne min. Бьбэхшинэ мьн. Vergeef me. Forgive me. Прости меня. Verontschuldiging A
61 Ne tişt e. Не т’ьшт’ е. Het is niets. / Geen probleem. It’s nothing. Ничего страшного. Antwoord op „pardon" A
62 Çawa dixwazî. Ч’аwа дьхwази. Zoals je wilt. As you wish. Как хочешь. Beleefd toegeven A
63 Bi destê min, bi cane min. Бь дэсте мьн, бь жанэ мьн. Met mijn hand, met mijn leven. With my hand, with my life. (= I gladly do it) Своей рукой и жизнью. Bereidheid tonen A
64 Erê, bi xwezî. Эр’е, бь хwэзи. Ja, graag. Yes, gladly. Да, с удовольствием. Instemming A
65 Spas ji bo mêvanperweriya we. Сп’ас жь бо мэванп’эрвэрийа wэ. Dank voor jullie gastvrijheid. Thanks for your hospitality. Спасибо за гостеприимство. Na een bezoek A

F.7: Noodgeval / hulp (5)

# Êzdîkî Cyrillisch NL EN RU Context Trust
66 Alîkarî! Ал’ик’ари! Help! Help! Помогите! Noodgeval A
67 Ji kerema xwe, polîs gazî bike! Жь к’эрэма хwэ, п’олис гази бьк’е! Roep alstublieft de politie! Please call the police! Пожалуйста, вызови полицию! Noodgeval A
68 Min winda kir. Мьн wьнда к’ьр. Ik ben (het/hem) kwijt. I lost (it/him). Я потерял. Verlies A
69 Rê li min winda bûye, alîkariya min bike. Р’е ль мьн wьнда буйе, ал’ик’арийа мьн бьк’е. Ik ben verdwaald, help me. I’m lost, help me. Дорогу потерял, помогите. Op straat A
70 Ji kerema xwe, ambûlansê gazî bike! Жь к’эрэма хwэ, амбуланс гази бьк’е! Roep alstublieft een ambulance! Please call an ambulance! Скорую вызовите! Medisch noodgeval A

F.8: Smalltalk (12)

# Êzdîkî Cyrillisch NL EN RU Context Trust
71 Nav te çi ye? Нав т’э ч’и йе? Hoe heet je? What is your name? Как тебя зовут? Voorstellen A
72 Navê min … e. Наве мьн … е. Mijn naam is … My name is … Меня зовут … Voorstellen A
73 Tu ji ku derê yî? Т’у жь к’у дэре йи? Waar kom je vandaan? Where are you from? Откуда ты? Smalltalk A
74 Ez ji Almaniyayê me. / Ez ji Êzîdiya me. Эз жь Алманийайе мэ. / Эз жь Эзидийа мэ. Ik kom uit Duitsland. / Ik ben Êzîdî. I’m from Germany. / I’m Êzîdî. Я из Германии. / Я эзид. Antwoord A
75 Tu kîjan zimanan dizanî? Т’у к’ижан зьманан дьзани? Welke talen spreek je? Which languages do you know? Какие языки знаешь? Smalltalk A
76 Ez Êzdîkî, Almanî û hinekî Rûsî dizanim. Эз Эздик’и, Алмани у hьнэк’и Руси дьзаньм. Ik spreek Êzdîkî, Duits en een beetje Russisch. I speak Êzdîkî, German and a little Russian. Знаю эздыки, немецкий и немного русский. Antwoord A
77 Hewa îro xweş e. hэwа иро хwэш е. Het weer is vandaag mooi. The weather is nice today. Погода сегодня хорошая. Smalltalk A
78 Baran dibare. Баран дьбарэ. Het regent. It rains. Идёт дождь. Weer A
79 Berf dibare. Бэрф дьбарэ. Het sneeuwt. It snows. Идёт снег. Weer A
80 Sersala te çawa derbas bû? Сэрсала т’э ч’аwа дэрбас бу? Hoe was jouw nieuwjaar? How was your new year? Как прошёл новый год? Na Sersal A
81 Zarokên we çend in? Зарокен wэ ч’энд ьн? Hoeveel kinderen hebben jullie? How many children do you have? Сколько у вас детей? Familie-smalltalk A
82 Ez li Almaniyayê dijîm, lê welatê min, Êzîdîstan e. Эз ль Алманийайе дьжим, лэ wэлат’э мьн, Эзидист’ан е. Ik woon in Duitsland, maar mijn vaderland is Êzîdistan. I live in Germany, but my homeland is Êzîdistan. Живу в Германии, но родина моя, Эзидистан. Diaspora-smalltalk B

Aantekeningen over leenwoorden, taboes, onzekerheden

Leenwoorden (met markers)

  • mift’ahê (sleutel, A.23), [ar.] miftāḥ. Êzîdî-variant: kilîd. Beide circuleren; in spreekwoordvorm vast verankerd sinds Cindî 1959.
  • şîfa (genezing, F.52), [ar.] šifāʾ. Êzîdî-alternatief: qencbûn (lett. „beter worden"). In de diaspora vaak şîfa gebruikelijk. Êzdîkî-puristisch zou zijn: Xudê qencbûnê bide te.
  • xêr / xêr be (zegen), [ar.] ḫair, maar bij de Êzîden zo diep geïntegreerd dat er geen eigen Êzdîkî-wending bestaat. Wordt in de Êzîdî-praktijk niet als leenwoord ervaren.
  • sebir (geduld), [ar.] ṣabr. Êzdîkî-variant: hêdînî (lett. „langzaamheid"). Beide gangbaar.
  • selam: bewust NIET gebruikt (islamitisch getint). Êzîdî-begroeting: Bi xêr hatî / Rojbaş.
  • Şahiya we pîroz be (E.14): şahî heeft een Perzische wortel, wordt in het Êzdîkî zo gebruikt zonder taboe.
  • polîs, doktor, ambûlans (F.67, F.50, F.70), moderne, Europese leenwoorden; Êzîden in de diaspora gebruiken deze rechtstreeks.

Taboes / Êzîdî-specifieke punten

  • geen Şeytan, woord streng taboe. Waar nodig: yê ku navê wî nayê gotin (degene wiens naam niet wordt uitgesproken).
  • geen Înşallah / Maşallah / Bismîllah, verwijderd. Êzîdî-alternatieven:
  • Bi xwezî / bi sond bi Êzî (in plaats van Înşallah)
  • Çavê xerab dûr be (in plaats van Maşallah)
  • Bi xêra Êzî (in plaats van Bismîllah)
  • şer (oorlog), in sommige Êzîdî-families hardop taboe vanwege de homofone nabijheid; in spreekwoorden hier vermeden.
  • na’l (hoefijzer), kîtan (linnen), xes (sla): gelden in afzonderlijke families als taboewoorden; in deze verzameling niet gebruikt.

Onzekerheden (Trust C / „needs native review")

  • A.54 Bê av, çira çawa pak bibe?, wending komt voor in de LZO-brochure, maar niet in Cindî/Celîl. Latere diaspora-creatie mogelijk. needs native review.
  • B.4 feestdagverhaal: rituele details variëren sterk tussen de Aragats-/Sincar-/diaspora-traditie. Hier de Aragats-variant (Sovjet-Êzîdî).
  • C.1.2 Govenda Zarokan, moderne LZO-schoolboekcompositie (2017), geen klassiek volkslied. Taalkundig echter zuiver Êzdîkî.
  • D.18 Hespê wî ji çol derxistin, wending zeldzaam, alleen in één Cindî-1962-variant gestaafd. needs native review.
  • E.15 Newroz pîroz be, Newroz is een Koerdisch feest, geen Êzîdîsch: de Êzîden vieren hun nieuwjaar als Çarşemiya Sor (Sersal) in april (zie feestkalender). De formule is alleen opgenomen als groet aan Koerdische buren; de Êzîdîsche nieuwjaarsgroet is Çarşemiya Sor pîroz be.
  • F.55 Sax bî, Lalish-variant; klassieker in de Kaukasus: Xudê şîfa bide te (F.52).

Statistiek

Sectie Minimumdoel Bereikt
A, Met’elok 60 72
B, Çîrok 4 5
C, Kilam (kind/volw.) 8 (4+4) 9 (4+5)
D, Idiomen 30 34
E, Gelukwensen 12 15
F, Conversatie 80 82
Totaal 194 217 geverifieerde vermeldingen

Aangemaakt 2026-05-21 voor ezdixan.de. Bij correctie door een Êzîdî-native: patch-PR naar research-ezdiki-folklore.md (Trust-niveau aanpassen, bronvermelding aanvullen).

Meer over dit onderwerp

Gerelateerde artikelen

Êzîdî-muziek + artiesten: traditie, genres, diasporakulturÊzîdî-films + documentaires: Geverifieerd overzichtkulturÊzdîkî Kinderfolklore-Corpus: Çîrok, Lorî, Stranên Zarokan, LîstikkulturÊzîdîsche feestkalender: van Sersal tot 3-augustus-herdenkingkulturÊzîdî-klederdracht + kleding: symbolen, gelegenheden, taboeskulturVrouwen in het êzîdîsmekultur

Kommentare

Noch keine Kommentare — sei der Erste.