Êzîdî-muziek + artiesten: traditie, genres, diaspora

Êzîdî-muziek omvat sacrale hymnen (Qewlê), verhalende liederen (Beyt), volksliederen (Stran), gezongen klaagzang (lawje/şîn) en dansen (Govend). Ze wordt mondeling overgeleverd; schrift speelt pas in de moderne diasporatijd een rol.

Dit artikel behandelt genres, stijlen, de functie van muziek, zangers en artiesten. De instrumenten (organologie) zijn ondergebracht in → /wiki/musikinstrumente. De heilige teksten zelf → /wiki/qewl-tradition en /wiki/geistlichkeit.

Stand: 2026-06-15 · Sirr-taboe in acht genomen · ezdixan.de Wiki

1. Overzicht: drie klankwerelden

Êzîdî-muziek laat zich niet als één uniform “genre” beschrijven. Het onderzoek (Allison, Kreyenbroek, Amy de la Bretèque) onderscheidt drie fundamenteel verschillende klankwerelden, elk met eigen dragers, gelegenheden en taboes:

1. Sacrale muziek: de heilige hymnen (Qewlê), uitsluitend uitgevoerd door de Qewal, alleen op twee instrumenten (Daf, Şibab). Religieus, gebonden aan riten. → /wiki/qewl-tradition
2. “Gemelodiseerde spraak” en klaagzang (kilamê ser, lawje, şîn), een tussengebied tussen spreken en zingen, vooral gedragen door vrouwen en dengbêj, in rouw, ballingschap en heldengedenken.
3. Profane feest- en dansmuziek: bruiloft-, nieuwjaars- en govendmuziek, luid en gezellig, met zurna en davûl. → Instrumenten: /wiki/musikinstrumente

Een centrale bevinding van etnomusicologe Estelle Amy de la Bretèque is dat de Êzîdî’s deze klankwerelden emotioneel coderen: vereenvoudigd staat de klagende duduk/belban voor verdriet en ballingschap, de schetterende zurna voor vreugde en dans (“Le pleur du duduk et la danse du zurna”, “Het wenen van de duduk en de dans van de zurna”) [Amy de la Bretèque 2010; 2013].

2. Sacrale muziek: de Qewal-traditie

2.1 De twee heilige Qewal-groepen

De Qewal (Arab./Kurm. qewwal “spreker, reciteerder”) zijn de enige geautoriseerde dragers van de sacrale Êzîdî-muziek. Ze stammen uitsluitend uit twee erfelijke groepen, Dimlî (Kurmancî-talig) en Tazhî (Arabisch-talig) –, beide gevestigd in Başîqa en Bahzanê (Sheikhan, Noord-Irak):

• Pîr Sînî Bahrî: de oudste lijn
• Pîr Mam Şivan (ook: Pîr Mehmedê Reş), de tweede lijn

Alleen Qewals mogen de heilige hymnen (Qewlê) publiekelijk reciteren, en alleen op twee toegestane instrumenten: Daf en Şibab. Wereldlijke Êzîdî’s mogen Qewlê beluisteren, maar niet publiekelijk uitvoeren [Kreyenbroek 1995, p. 137–144; Allison 2001, p. 28–33]. De hymnen zijn in het Noord-Koerdische dialect geschreven, meestal met eindrijm, met typisch 20–60 strofen; de langste bekende Qewl telt 117 strofen [Encyclopaedia Iranica, “QAWL”].

Instrumenten Daf & Şibab: bouwwijze, afmetingen en speelwijze worden uitvoerig beschreven onder → /wiki/musikinstrumente. Hier slechts kort: Daf = lijsttrom van de Qewal; Şibab = lange fluit met 7 grijpgaten (verwijzing naar de 7 engelen). Beide zijn in de liturgie heilig en niet door andere instrumenten te vervangen.

2.2 Hoe heilige melodieën werken: kubrî en maqam

Anders dan de westerse notenmuziek berust de Qewl-melodiek niet op vaste toonintervallen. Amy de la Bretèque en Omarkhali beschrijven het concept kubrî: een melodisch-ritmisch “geraamte”, een algemene muzikale architectuur van recitatiefpatronen, melodiebogen en ritmische beklemtoning, “a kubrî is not defined by stable intervals between pitches”. Dezelfde hymne kan afhankelijk van de rituele context meerdere melodische varianten hebben. Toonanalyses tonen vaak het tetrachord uşşak (Re–Mi♭–Fa–Sol), verwante modi zoals kurdî; de Qewal zelf kennen echter geen bewuste maqam-theorie, de stemming blijft consistent, ook als de intervallen licht variëren [Amy de la Bretèque & Omarkhali 2022, Oral Tradition 35/2, p. 309–330].

Teksten worden strofe voor strofe louter uit het geheugen geleerd; sommige Qewal leren tekst en melodie tegelijk, anderen eerst de tekst en de melodie maanden later [ibid.].

2.3 Repertoireklassen van sacrale muziek

Bron: Omarkhali 2017, The Yezidi Religious Textual Tradition, p. 47–62; voor de theologische indeling → /wiki/geistlichkeit.

3. Gemelodiseerde spraak & klaagzang: Amy de la Bretèques specialisme

Tussen “spreken” (axaftin) en “zingen/muziek” (stran) ligt bij de Êzîdî’s een derde, zelfstandige voordrachtsmodus, die de Franse etnomusicologe Estelle Amy de la Bretèque (CNRS/LESC Nanterre) centraal onderzocht in haar veldwerk bij de Êzîdî’s van Armenië. Haar standaardwerk Paroles mélodisées. Récits épiques et lamentations chez les Yézidis d’Arménie (Classiques Garnier, Parijs 2013) geldt als het gezaghebbende boek over dit onderwerp [Amy de la Bretèque 2013].

3.1 Kilamê ser: “woorden over / woorden op”

Het sleutelbegrip is kilamê ser (“woorden over”, “paroles sur”), noch lied/muziek (stran) noch alledaagse taal (axaftin), maar een eigen vorm met specifieke klankgestalten en gebruikswijzen. Kenmerkend:

• Tijdrekking: dezelfde zin duurt gemelodiseerd duidelijk langer dan gesproken.
• Dalende melodielijn: de gebruikelijke intonatiesprongen van de spraak worden vervangen door een min of meer constant, dalend melodisch verloop.
• Lichaamsbeweging: begeleid door horizontale wiegbewegingen van het bovenlichaam.
• Klank van de duduk/belban: de stem bootst de klagende duduk na (of omgekeerd), de duduk “spreekt” als het ware zonder woorden; “het is niet nodig ze verbaal uit te spreken” [Amy de la Bretèque 2012, “Voices of Sorrow”, Yearbook for Traditional Music; recensie Gradhiva].

3.2 Thema’s: pijn, ballingschap, heldengedenken

Kilamê ser drukt xem (verdriet, rouw) uit en verschijnt in drie grote themavelden:

• Rouw en dood: bij graven, bij begrafenissen, bij maaltijden op het kerkhof, maar ook privé, wanneer over pijnlijke dingen wordt gesproken.
• Ballingschap en afwezigheid: het door verte opgewekte “verlangen/vreemdheid” (xerîbî); een hele “emotionele topografie” strekt zich uit van de intieme woonkamer tot de diasporabestemmingen (Moskou, Rusland, Duitsland).
• Heldendom: kilamê ser mêranîê (“woorden over het heldendom”), de epische vertellingen van de bardentraditie over helden, veldslagen en de Fermane (vervolgingen).

Amy de la Bretèque spreekt van een gedeelde “ruimte van pijn” (un espace de peine partagé) en een regionale “cultuur van pijn en ballingschap” [Amy de la Bretèque 2013; recensie Gradhiva 2014]. Bij het boek zijn 65 audiovisuele documenten met commentaar en ondertitels gevoegd op het platform van de Société Française d’Ethnomusicologie.

3.3 Klaagliederen als vrouwengenre: Allison & Spät

De gezongen klaagzang is van oudsher een vrijwel uitsluitend vrouwelijk genre, uitgevoerd door en voor vrouwen in naar sekse gescheiden rouwruimten, historisch met een lagere sociale status dan de door mannen gedomineerde liedvormen. Christine Allison documenteerde in The Yezidi Oral Tradition in Iraqi Kurdistan (2001) hoe vrouwen in hun huizen ter nagedachtenis aan overledenen zongen. In de ~twee decennia na haar veldwerk verviel deze kunst sterk bij de niet-Sinjari Êzîdî’s; halfprofessionele zangeressen werden zeldzaam [Allison 2001; Spät 2022].

Lokale termen voor de klaagzang variëren regionaal: xerîbî (ballingschap/vreemdheid/verlangen), şîn (“rouw”), stranên şînî / dîlok (“rouwliederen”), zêmar (zuivere vrouwenklacht). Er is geen enkele canonieke term.

3.4 Heropleving van de klaagzang na 2014 (Sinjar)

Terwijl andere delen van de mondelinge traditie door verdrijving bedreigd werden, leefde de klaagzang onder de Sinjari-vluchtelingen na de IS-aanval van augustus 2014 weer op. Nieuwe klaagliederen functioneren als een “psychologisch veiligheidsventiel” om collectief en persoonlijk trauma te verwerken. Ze verweven traditionele formuletaal met concrete nieuwe inhoud: ontvoerde en tot slaaf gemaakte meisjes, onbegraven doden, de vlucht, de verdediging van het Şerfedîn-heiligdom [Spät 2022, “Singing the Pain”, Oral Tradition].

Gedocumenteerde zangeressen uit dit onderzoek (Spät 2022):

• Dêy Şîrîn: oudere vluchtelinge, begon pas na 2014 met de klaagzang.
• Basê Qasim en Xanif Muho: halfprofessionele Sinjari-zangeressen uit Siba Sheikh Khidir, traden op in Lalîş.
• Şîrîn Ibrahim: zangeres uit Siba Sheikh Khidir, gericht op de ervaringen van de gevangen vrouwen.
• Sheikha Kamo Reşo Paço: adani-sjeikse zangeres wier klaagzangen verzetsleiders (bijv. Qasim Şeşo) noemen.

Tegelijk begint moderne technologie (telefoonopnamen, sociale media) de strikte gendergrenzen van het genre te verzachten.

4. Profane Êzîdî-muziek: Stranbêj, Dengbêj, genres

4.1 Stranbêj vs. Dengbêj vs. Çîrokbêj

De Koerdisch-Êzîdî voordrachtstraditie kent drie klassieke rollen (Encyclopaedia Iranica; Allison 2001):

• Çîrokbêj (“verhalenspreker”), verteller van prozaverhalen.
• Stranbêj (“liedspreker”), zanger van wereldlijke stran (liederen); roept bij de dans een vers, dat de dansers in koor herhalen (vooral waar om religieuze redenen instrumenten als ongepast gelden).
• Dengbêj (“stemspreker”), epische bardentraditie; lange historische verhaalgezangen, vaak a capella, kilam genoemd. Dengbêj dragen met geheugenkunst de liederen van dorp tot dorp.

Deze rollen zijn Koerdisch-breed verspreid; de Êzîdî’s, vooral het Sovjet-Armeense corpus, hebben specifieke repertoires ontwikkeld [Allison 2001, p. 41–58; Christensen 1975; Encyclopaedia Iranica].

4.2 Genres

Bronnen: Düchting 2021; Amy de la Bretèque 2013; Spät 2022; Jerevan-Êzîdî-studiekring (Şerefxanê Boyik, Wezîrê Eşo) 1965–90; Christensen 1975.

4.3 Seculiere instrumenten: kort

Buiten de Qewal-liturgie zijn in de Êzîdî-volksmuziek o.a. Tembûr/Saz, Belban/Mey (duduk-verwanten, klagend), Zirne/Zurna en Davûl (luid, voor dans en bruiloft) en de Kemençe in de Armeens-Êzîdî diaspora gebruikelijk. Bouwwijzen, stemming en speelwijze worden uitvoerig behandeld onder → /wiki/musikinstrumente. [Allison 2001, p. 51–58; Amy de la Bretèque 2010]

5. Govend: de Êzîdî-rijdans

Govend is niet alleen dans, maar sociaal ritueel:

• Rij-/kettingvorm, leden haken pinken of schouders in elkaar
• Geleid door de Serçopî (dansleider, vooraan met een doek)
• Begeleiding door zirne+davûl of daf
• Een centrale vorm bij Sersal–Çarşemiya Sor, bruiloften, Eyda Êzîd → /wiki/feste
• Specifieke vormen: Şexanî, Delîlo, Çepîk, Çepik-Sersal, Govenda Sêdaran (met z’n drieën)
• De volgorde van de dansers heeft sociale betekenis (oudsten vooraan, vrouwen rechts van de man links, jeugd in het midden)

Govend is de muzikaal-lichamelijke tegenhanger van de klaagzang: emotioneel staat het aan de vreugdekant (“dans van de zurna”), terwijl de gemelodiseerde spraak de rouwkant vormt [Açıkyıldız 2010, p. 154–160; Düchting 2021, p. 89–97; Amy de la Bretèque 2010]. Verbinding met gebruiken en feestkalender → /wiki/traditionen, /wiki/feste.

6. Belangrijke Êzîdî-muzikanten

6.1 Klassieke pioniers (Sovjet-Armenië)

Karapetê Xaço (Karapet Xaço, ~1900/1903 – 15 januari 2005)

Etnisch Armeens zanger die de belangrijkste dengbêj van de Koerdisch-Êzîdî traditie werd, geen Êzîde van geboorte, maar bepalend voor het Êzîdî-Koerdische liedrepertoire. Geboren in het dorp Bileyder (heden Binatlı, provincie Batman, Turkije) in het Ottomaanse Rijk. In 1915 overleefde hij als kind de vernietiging van zijn dorp tijdens de Armeense Genocide, onder meer gered door zijn kennis van het Kurmancî en zijn zangtalent. Na jaren in het Franse Vreemdelingenlegioen gaf hij in 1946 gehoor aan de Sovjet-oproep tot terugkeer en vestigde zich via Batoemi in Armenië. Daar werkte hij tot in de jaren 2000 op de Koerdische afdeling van Radio Jerevan; zijn stem en zijn honderden kilam bereikten via deze zender alle Koerdische gebieden. Werken o.a.: “Lawijê Filîtê Quto”, “Lawiyê Şerefa Şex Bekir”; verzameling “Kilamê Karapetê Xaço” [Wezîrê Eşo, Karapetê Xaço û Lawijê Wî, Jerevan 1991, ISBN 5-540-00831-3; ermenihaber.am 2019; Düchting 2018].

Egîdê Cimo (1939–2017)

Klassieke dengbêj, Aparan-Armenië. Hoofdwerken met tembûr-begeleiding. Geluidsarchief: Radio Jerevan, Koerdische afdeling [Bahzani.net artiestendatabank; Pîrbarî 2008].

Reşîdê Lezgîn (1900–1980)

Belangrijke stranbêj uit de Sovjet-Armeense Êzîdî-gemeenschap.

Şerifê Biro (1920–1990)

Dengbêj, trad vaak op met Karapetê Xaço.

Hesenê Cangîr: pionieropnamen jaren 1930–50.

6.2 Sinjar / Irak-traditie

Sînem Şîrazî

Êzîdî-zangeres uit Sinjar, trad meermaals op bij KurdSat (Koerdische tv-zender, KRG). Liederen over het lot van Sinjar voor en na 2014.

Cevahîr Şerîf

Sinjar-klaagliedzangeres na de genocide van 2014.

Dilovan Şingalî

Jonge Êzîdî-zanger uit Sinjar, bekend om Sinjar-klaagliederen.

Over de academisch gedocumenteerde generatie Sinjari-klaagzangeressen (Dêy Şîrîn, Basê Qasim, Xanif Muho, Şîrîn Ibrahim, Sheikha Kamo Reşo Paço) zie hierboven paragraaf 3.4 [Spät 2022].

6.3 Diasporageneratie (DE/SE/US)

Aziz Waysi

Êzîdî-Amerikaanse muzikant, Lincoln (Nebraska, VS). Combineert traditionele Êzîdî-liederen met moderne arrangementen. Concerten voor Sinjar-gedenkdagen.

Koma Stark

Duits-Êzîdî band uit Hannover. Mengeling van traditioneel + modern. Actieve diaspora-optredens.

Berivan Hesso

Êzîdî-zangeres in Duitsland, Sinjar-gedenkliederen.

Jonge generatie (Hannover, Celle, Oldenburg, Stuttgart)

Een groeiende scene sinds de genocide van 2014, die de traditionele stran combineert met pop, rap en elektronische elementen. Belangrijke YouTube-kanalen: Êzîdî Music Archive, Lalish TV Music, Êzdîxan TV Music.

6.4 Armeens-Êzîdî diaspora & onderzoekers

Wezîrê Eşo (1932–2017)

Onderzoeker + verzamelaar, Jerevan. Standaarduitgaven van Armeens-Êzîdî liederen, documenteerde duizenden teksten.

Cîhanê Çecan

Êzîdî-Armeense volkszangeres, Aparan-traditie.

[Bronnen 6.x: Düchting 2021; Pîrbarî 2008; Amy de la Bretèque 2013; YCS Yezidi Cultural Society 2020; ermenihaber.am 2019; Bahzani.net artiestendatabank]

7. Muziek naar gelegenheid

7.1 Bruiloft (Dawet)

• Zurne+davûl voor het huis van de bruid
• Govend-rijen vormen zich bij de uitgang van de binnenplaats
• Speciaal bruidslied: Bûka Ehmedê (regionaal Sinjar)
• Handmatige klapritmes (Çepîk)
• Heyranok op de henna-avond (Şeva Henê)

7.2 Rouw (Şîn)

• Zêmar / kilamê ser (vrouwenklacht), vaak afwisselend met z’n tweeën of drieën; gemelodiseerde spraak in plaats van instrumentaal begeleide zang
• 40 dagen rouwtijd, zingen + vertellen bij het graf of in huis, ook bij maaltijden op het kerkhof
• Speciale Sinjar-2014-liederen: “Şingala Min” (Mijn Sinjar), “Pirsa Şingalê” (De kwestie Sinjar)

7.3 Sersal / Çarşemiya Sor (Êzîdî-nieuwjaar)

• Feestelijke stran, vooral “Sersal Pîroz”, “Çarşemiya Sor”
• Govend-liederen voor dansbegeleiding → /wiki/feste

7.4 Lalîş-bedevaart (Cêjna Cemayîya)

• Sacrale Qewlê (alleen Qewal)
• Volks-gemeenschappelijk: lofgezangen op Şêx Adî, Şêşims

7.5 Tawûsgêran (pauwenprocessie)

• Begeleidende Qewlê door Qewal
• Specifieke hymnen die alleen in deze ceremonie worden gezongen

[Bronnen 7.x: Açıkyıldız 2010, hfdst. 6; Spät 2018, p. 92–108]

8. Muziek onder IS: verbod en heropleving

Onder de IS-bezetting van Sinjar (aug. 2014 – 2017) werd Êzîdî-muziek volledig verboden. Instrumenten werden in beslag genomen, zangers verborgen zich of vluchtten. Na de bevrijding van Sinjar zette een duidelijke heropleving in, vooral in de gezongen klaagzang (zie paragraaf 3.4):

• Concerten en klaagsessies in het Sharya-kamp (Dohuk, IDP-kamp) en in Lalîş
• Nieuwe generatieliederen over slavernij, vlucht en bevrijding
• Verzamelprojecten van de Jerevan-/Aparan-diaspora
• “Sinjar Sings”: documentaire-concertreeks in de Europese diaspora (Hannover, Stockholm)

Het onderzoek beschouwt de na 2014 nieuw gecomponeerde klaagliederen als een centraal middel van traumaverwerking en collectieve herinnering [Spät 2022; UN A/HRC/32/CRP.2 2016 “They Came to Destroy”, bijlage over culturele vernietiging; Yazda 2019 Cultural Heritage Report]. Historische context van de vervolgingen → /wiki/traditionen.

9. Opnamen + archieven

9.1 Vrij toegankelijke onlinebronnen

9.2 Academische / institutionele archieven

• Radio Jerevan Koerdisch programma (1955–1991), duizenden Êzîdî-liedopnamen
• LESC / CNRS Nanterre: veldopnamen Amy de la Bretèque (Êzîdî’s van Armenië)
• AMAR Foundation (Verenigd Koninkrijk), Êzîdî-folkloreopnameproject
• Yazidi Cultural Heritage Project (KRG Dohuk), cultureel-erfgoeddocumentatie
• Lalish Cultural Center Duhok: audiobibliotheek

10. Stand van het onderzoek

10.1 Academische standaardwerken

• Amy de la Bretèque, Estelle (2013) Paroles mélodisées. Récits épiques et lamentations chez les Yézidis d’Arménie, Classiques Garnier, Parijs, het standaardwerk over klaagzang & gemelodiseerde spraak
• Amy de la Bretèque, Estelle & Omarkhali, Khanna (2022) “The Yezidi Religious Music”, Oral Tradition 35/2, p. 309–330
• Spät, Eszter (2022) “Singing the Pain: Yezidi Oral Tradition and Sinjari Laments after ISIS”, Oral Tradition
• Allison, Christine (2001) The Yezidi Oral Tradition in Iraqi Kurdistan, Curzon Press, ISBN 0-7007-1397-2
• Kreyenbroek, Philip G. (1995) Yezidism: Its Background, Observances and Textual Tradition, Edwin Mellen Press, ISBN 0-7734-9004-3
• Omarkhali, Khanna (2017) The Yezidi Religious Textual Tradition, Harrassowitz, ISBN 978-3-447-10856-0
• Açıkyıldız, Birgül (2010) The Yazidis: The History of a Community, Culture and Religion, I.B. Tauris, ISBN 978-1-848-85274-7
• Christensen, Dieter (1975) “On Variability in Kurdish Dengbêj Songs”, Yearbook of Inter-American Musical Research 11
• Düchting, Reinhardt (2021) “Êzîdîsche Musik in der Diaspora”, Zeitschrift für Volkskunde 117(2), p. 245–268

10.2 Verzamelingen + edities

• Pîrbarî, Dimitri (2008) Êzîdiyên Sovêtê, Karapetê Xaço û Hevalên Wî, Jerevan
• Wezîrê Eşo (1991) Karapetê Xaço û Lawijê Wî, Jerevan, ISBN 5-540-00831-3
• Şerefxanê Boyik (2005) Folklora Kurdên Êzdiyên Sovyêtê, Jerevan

10.3 ngo + community-bronnen

• ÊzîdîPress (Hannover/online sinds 2014), doorlopende verslaggeving over nieuwe muzikanten
• Bahzani.net (Sinjar/online), artiestendatabank
• Yazda Cultural Heritage: cultureel-erfgoedrapporten
• Free Yezidi Foundation: concertdocumentaire Sinjar-overlevenden
• Lalish Cultural Center Duhok: academisch-praktisch

11. Aanbevelingen voor de start

1. Sersal-lied “Sersal Pîroz”: feestelijk, makkelijk toegankelijk
2. Karapetê Xaço, “Lawijê Filîtê Quto”: klassieke dengbêj
3. Sînem Şîrazî, Sinjar-klaaglied: moderne verwijzing
4. Govend-begeleiding met zurne + davûl: te horen op elke bruiloftsvideo
5. “Voices of Sorrow” / Paroles mélodisées AV-voorbeelden (Amy de la Bretèque), gemelodiseerde klaagzang om te beluisteren

12. Sirr-taboe

• Innerlijke Qewal-initiatiegezangen worden in dit overzicht niet geciteerd (alleen structuren).
• Heilige Sirran-hymnen alleen in academische edities (Omarkhali 2017), hier geen volledige tekst.
• Het taboewoord wordt consequent vervangen door “[Ongezegd]”; Tawûsî Melek wordt nooit met de duivel gelijkgesteld.

Bronnen (volledige-tekst bibliografie)

Trust-code: A = academisch peer-reviewed; B = institutioneel, ngo of erkende community; C = onlinedatabank, communitybron zonder formele peer review.

Stand: 2026-06-15 · Êzîdî-authenticiteit gecontroleerd · Consistente spelling: Tawûsî Melek, Lalîş, Sersal, Çarşemiya Sor, Êzdîkî/Kurmancî, Xwedê (nooit Allah). Instrumenten → /wiki/musikinstrumente · Heilige teksten → /wiki/qewl-tradition · Theologie → /wiki/geistlichkeit · Gebruiken → /wiki/traditionen, /wiki/feste