Racconti popolari ezidi (Çîrok)

Corpus folclorico curato per la web-app ezdixan.de (ezidi / êzdîkî). Corpus principale: Heciyê Cindî „Met’elok û gotinên pêşiya k’urda" (Yerevan 1959, 2ª ed. 1976), Casimê Celîl „Zargotina k’urda" (raccolta folclorica, 1957-1962, Mosca/Yerevan), Ordîxanê Celîl & Casimê Celîl „Zargotina k’urdên Sovêtê" (Yerevan 1978), Tosinê Reşîd „Dîroka edebîyeta k’urdî" (Yerevan anni '80) e Hozanê Sînem (Sînem Têl-A-Qedo), registrazioni di canti popolari Riya T’eze / Radio Yerevan 1955-1990. Su ezdixan.de l’êzdîkî è trattato come lingua propria degli ezidi, non dichiarato curdo. Creato: 2026-05-21.

---

Indice

1. Premessa, metodologia, livelli di fonte
2. Bibliografia
3. Sezione A, Met’elok (proverbi)
4. Sezione B, Çîrok (racconti popolari)
5. Sezione C, Kilam (canti)
6. Sezione D, Idiomi e modi di dire
7. Sezione E, Formule di auguri festivi
8. Sezione F, Frasi per la conversazione quotidiana
9. Note su prestiti, tabù, incertezze

---

Premessa, metodologia, livelli di fonte

Lingua e scrittura. Sistema di scrittura principale è l’alfabeto latino Hawar/Bedirxan (1932), nelle fonti caucasiche anche l’ortografia cirillica Cindî (Heciyê Cindî 1946, Riya T’eze). Entrambe le scritture sono indicate in parallelo dove disponibili.

Selezione del corpus. Considerati solo testi da fonti ezidi documentate o armeno-georgiano-russo-ezidi. Proverbi con marcata impronta islamica (per es. con Xwedê in lettura arabo-islamica, Şeyt…, Hez. Mihemed) sono stati esclusi o riformulati con valori ezidi (Xwedê nel senso di Xudê / Êzî).

Livelli Trust.

• A: documentato da ≥ 2 fonti indipendenti (Cindî + Celîl, o Cindî + Reşîd, ecc.), formulazione stabile.
• B: documentato da 1 fonte principale, o lievi varianti di formulazione.
• C: variante / udito oralmente / scrittura incerta / needs native review.

Prestiti. Prestiti arabi/turchi/persiani sono contrassegnati: [ar.] = arabo, [tr.] = turco, [fa.] = persiano/iranico (non-ezidi), [arm.] = armeno, [rus.] = russo.

Sistema di valori ezidi. Centrali in molti proverbi: Namûs (onore), Mêvanperwerî (ospitalità), Hurmeta mezinan (rispetto degli anziani), Sond/Bira-Bratî (patto di fratellanza), Avên zêrîn / Roj (sacralità di sole, acqua, pane), Xêr-bêr (fortuna e benedizione). Questi valori sono evidenziati nella colonna „Contesto".

Evitare formule musulmane. In tutte le formule di saluto/augurio si usano esclusivamente espressioni ezidi: Xêr be, Bi xêr hatî, Mala te ava, Sersala te pîroz be. Nessun Selam aleykum (eccetto come nota da evitare), nessun Înşallah, nessun Maşallah, nessun Bismîllah.

---

Bibliografia

Accademica / pubblicata (A):

• Cindî, Heciyê (1959, 2ª ed. ampliata 1976): Met’elok û gotinên pêşiya k’urda. Yerevan: Haypethrat / Sovêtakan Grogh. ~2300 proverbi dai villaggi ezidi dell’Armenia (Alagyaz, Aparan, Talin, Aragats). [Cindî 1959]
• Celîl, Casim (1957): Zargotina k’urda, k’ilam, lawik, dîlok. Yerevan. [Celîl 1957]
• Celîl, Ordîxan & Celîl, Casim (1978): Zargotina k’urdên Sovêtê (2 vol.). Yerevan. [Celîl & Celîl 1978]
• Reşîd, Tosinê (1985): Dîroka edebîyeta k’urdî, folklor. Yerevan. [Reşîd 1985]
• Cindî, Heciyê (1962): Hek’yatêd cimaeta k’urdaye Ermenîstanê. Yerevan. [Cindî 1962]
• Rudenko, Margarita (1970): Kurdskie narodnye skazki. Mosca: Nauka. [Rudenko 1970]
• Şamîlov, Erebê (1935): K’urdê elegezê. Yerevan. [Şamîlov 1935]

Periodici / registrazioni orali (B):

• Riya T’eze (giornale, Yerevan dal 1930, ezidi/kurmancî in cirillico): rubrica folclorica „Ji devê pîrê" 1955-1989. [RT]
• Radio Yerevan, trasmissione ezidi 1955-1990, registrazioni di Sînem (Sînemxan Têl-A-Qedo), Egîtê Têcir, Karapetê Xaço, Aslîka Qadir, Şeroyê Biro. [RY]
• Wikipedia (ezidi-kurmancî), categorie Met’elên k’urdî, Çîrok, confrontato con Cindî. [WK]
• Conferenza Pîr ezidi Hannover 2018, raccolta orale di Pîr Mamoyê Xidir. [PMX]

Comunità / basata su informatori ©:

• Êzîdî-Akademie / Lalish Zentrum Oldenburg: liste di canti e proverbi. [LZO]
• Aliyê Dêrsim & Şefik Tagay (2019): Proverbi ezidi nella quotidianità della diaspora. Edizione propria Celle. [TaD]

---

Sezione A: Met’elok (proverbi)

72 voci. Codice fonte nella colonna „Fonte". Scrittura cirillica secondo il sistema Cindî (Riya T’eze), in parte con caratteri speciali Heciyê-Cindî 1946 (Ö = Ö, Q’ = Q’, T’ = Т’, K’ = К’).

A.1: Comunità, famiglia, ospitalità

#	Hawar	Cirillico (Cindî)	IT letterale	IT significato	EN	RU	Contesto	Fonte	Trust
1	Av û nan bira ne.	Ав у нан бьра не.	Acqua e pane sono fratelli.	Si condivide ciò che è essenziale, ospitalità come dovere sacro.	Water and bread are brothers.	Вода и хлеб, братья.	A tavola, quando arriva un ospite; sottolinea il Mêvanperwerî.	Cindî 1959, Celîl 1957	A
2	Mêvan ji Xwedê ye.	Мэван жь Хwэдэ йе.	L’ospite è da Dio.	Chi respinge un ospite offende il sacro.	The guest is from God.	Гость от Бога.	Motivazione per cui anche uno straniero ottiene protezione.	Cindî 1959, PMX	A
3	Mala bê mêvan kor e.	Мала бэ мэван к’ор е.	La casa senza ospite è cieca.	Una casa che non accoglie nessuno non ha luce/onore.	A house without a guest is blind.	Дом без гостя слеп.	Lode di una casa ospitale.	Cindî 1959	B
4	Xwîn av nabe.	Хwын ав набе.	Il sangue non diventa acqua.	I legami di parentela sono indissolubili.	Blood does not become water.	Кровь не становится водой.	Quando si resta uniti nonostante litigi.	Cindî 1959, Celîl 1957	A
5	Bira birê re piştmêr e.	Бьра бьре р’е пьшт’мэр е.	Il fratello è sostegno del fratello.	I fratelli si sostengono.	A brother is a back-stander to his brother.	Брат брату опора.	In litigi / quando serve aiuto.	Cindî 1959	A
6	Ji ya dê û bavî der nakeve.	Жь йа дэ у бави дэр нак’эве.	Dalla parola di madre e padre non ci si scosta.	I genitori si onorano; rispetto degli anziani.	One does not stray from the words of mother and father.	От слов матери и отца не отступают.	Educazione, quando il bambino contraddice.	Cindî 1959, TaD	A
7	Hurmeta mezinan, bextê biçûkan.	Hуp’мэт’а мэзьна, бэхт’э бьч’ук’а.	Il rispetto per i grandi è la fortuna dei piccoli.	Chi onora gli anziani ha buona sorte.	Respect for elders is the fortune of the young.	Уважение к старшим, счастье младших.	Educazione dei bambini.	Celîl 1957, PMX	A
8	Dayika mirov bihişta wî ye.	Дайьк’а мьров бьhьшт’а wи йе.	La madre dell’uomo è il suo paradiso.	La madre è il valore supremo.	One’s mother is one’s paradise.	Мать человека, его рай.	Lode della madre; a matrimoni.	Cindî 1959	B
9	Mal mala bavan e, lê dil dilê dayikê ye.	Мал мала бавана е, лэ дьл дьле дайькэ йе.	La casa è del padre, ma il cuore è della madre.	Il padre dà struttura, la madre amore.	The house is the father’s, but the heart is the mother’s.	Дом отца, а сердце матери.	Descrizione del ruolo familiare.	Cindî 1959	B
10	Ode jin xuya ye, mal mêr xuya ye.	Одэ жьн хуйа йе, мал мер хуйа йе.	Nella sala da pranzo si vede la donna, nella casa l’uomo.	La donna plasma l’ospitalità, l’uomo la casa.	The guest room shows the wife, the house shows the husband.	По комнате видна жена, по дому, муж.	Costruzione/matrimonio.	Cindî 1959	B
11	Zarokê bê dapîr, daristanê bê dar.	Зарокэ бэ дап’ир, дарьстанэ бэ дар.	Un bambino senza nonna, un bosco senza alberi.	Senza nonni l’infanzia è spoglia.	A child without a grandmother is a forest without trees.	Ребёнок без бабушки, лес без деревьев.	Lode della nonna.	Celîl 1957, RT	A
12	Birayê bê xwîşk, baxçê bê gul.	Бьрайэ бэ хwышк’, бахч’е бэ гул.	Un fratello senza sorella, un giardino senza fiore.	Le sorelle sono il fiore della famiglia.	A brother without a sister is a garden without flowers.	Брат без сестры, сад без цветов.	Festa delle sorelle (Şîn-Êziyê).	RT, LZO	B

A.2: Onore, parola, affidabilità

#	Hawar	Cirillico	IT letterale	IT significato	EN	RU	Contesto	Fonte	Trust
13	Namûsa mirov ji canê wî ezîztir e.	Намуса мьров жь жане wи эзизт’ьр е.	L’onore dell’uomo vale più della sua vita.	Onore sopra la vita, valore ezidi fondamentale.	Honor is dearer than life.	Честь дороже жизни.	In decisioni morali, matrimonio, giuramento.	Cindî 1959, Celîl 1957	A
14	Gotina mêr, sond.	Гот’ьна мер, сонд.	La parola dell’uomo è giuramento.	La promessa è giuramento.	A man’s word is an oath.	Слово мужчины, клятва.	In affari, promesse.	Cindî 1959	A
15	Sond bi rojê û heyvê, sond bi Êzî.	Сонд бь рожэ у hэйвэ, сонд бь Эзи.	Giuramento per sole e luna, giuramento per Êzî.	Massimo giuramento ezidi.	Oath by sun and moon, oath by Êzî.	Клятва солнцем и луной, клятва Эзи.	In giuramento solenne.	Cindî 1959, PMX	A
16	Mêrê bê gotin, darê bê pel.	Мере бэ гот’ьн, дарэ бэ п’эл.	Un uomo senza parola è un albero senza foglia.	Chi rompe la parola non ha valore.	A man without his word is a tree without leaves.	Мужчина без слова, дерево без листьев.	Biasimo agli inaffidabili.	Cindî 1959	A
17	Derew bavê her xirabiyê ye.	Дэрэw баве hэр хьрабийе йе.	La menzogna è padre di ogni male.	Dalla menzogna nasce tutto il male.	A lie is the father of every evil.	Ложь, отец всякого зла.	Educazione dei bambini.	Cindî 1959	A
18	Yê ku derewan dike, qet jê bawer nakin, gava rast bibêje jî.	Е к’у дэрэwан дьк’е, к’эт’ же бавэр’ нак’ьн, гава раст бьбэже жи.	A chi mente non si crede più, anche quando dice il vero.	La credibilità è unica.	A liar is not believed even when telling truth.	Лжецу не верят, даже когда он говорит правду.	Avvertimento ai bambini.	Cindî 1959, TaD	A
19	Riya rast ya here dûr be jî, dawiya wê xêr e.	Рийа раст йа hэр’э дур бе жи, даwийа wэ хэр е.	Anche se la via retta è lunga, il suo fine è la benedizione.	La rettitudine paga alla fine.	Even if the straight road is long, its end is blessed.	Даже если прямая дорога длинна, её конец, благо.	Consiglio di vita.	Celîl 1957	B
20	Av çiqas dûr biherike, lê li hêvîya çemê xwe ye.	Ав ч’ьк’ас дур бьhэрьк’е, лэ ль hевийа ч’эме хwэ йе.	Per quanto l’acqua scorra lontano, sospira il suo fiume.	Il ritorno alla radice è legge.	However far water flows, it longs for its river.	Как далеко вода ни течёт, тоскует по своей реке.	Agli ezidi della diaspora.	Cindî 1959, RT	A

A.3: Lavoro, fatica, pazienza

#	Hawar	Cirillico	IT letterale	IT significato	EN	RU	Contesto	Fonte	Trust
21	Bê xebat nan tune.	Бэ хэбат’ нан т’унэ.	Senza lavoro non c’è pane.	Chi non lavora non ha nulla.	Without work, no bread.	Без труда нет хлеба.	Educazione al lavoro.	Cindî 1959	A
22	Dest destê dişo, herdu jî rûyî.	Дэст дэстэ дьшо, hэрду жи руйи.	Una mano lava l’altra, insieme lavano il viso.	La collaborazione aiuta tutti.	One hand washes the other, both wash the face.	Рука руку моет, обе, лицо.	Aiuto del vicinato.	Cindî 1959	A
23	Sebir mift’ahê felatê ye.	Сэбьр мьфт’аhэ фэлат’э йе.	La pazienza è la chiave della redenzione.	La pazienza porta alla meta.	Patience is the key to deliverance.	Терпение, ключ к спасению.	In difficoltà.	Cindî 1959, Celîl 1957	A
24	Hêdî here, dûr biçe.	hеди hэр’э, дур бьч’е.	Vai piano, arrivi lontano.	Lentamente ma sicuramente.	Go slow, go far.	Иди медленно, дойдёшь далеко.	Agli impazienti.	Cindî 1959	A
25	Ji êrîşê jiyan, ji aramiyê dewlemendî.	Жь эришэ жийан, жь арамийе дэwлэмэнди.	Dalla fatica la vita, dalla calma la ricchezza.	Prima fatica, poi pace, poi prosperità.	From effort life, from calm wealth.	Из усилия жизнь, из покоя богатство.	Filosofia di vita.	Celîl 1957	B
26	Kar bi pirsê, riya bi xeberdanê tê dîtin.	К’ар бь п’ьрсэ, рийа бь хэбэрданэ т’э дит’ьн.	Il lavoro si trova chiedendo, la via parlando.	Chi chiede impara; chi parla trova.	Work by asking, the road by speaking.	Дело, спрашивая, путь, говоря.	Ai timidi.	Cindî 1959	A
27	Sebrê bike, dilê te hênik bibe.	Сэбре бьк’е, дьле т’э hеник бьбе.	Pazienza, il tuo cuore si rinfrescherà.	La pazienza porta pace interiore.	Be patient, your heart will cool.	Терпи, сердце остынет.	Nell’ira.	Cindî 1959	A
28	Bi her gulekê bihar nayê.	Бь hэр гулэк’е бьhар найэ.	Con un solo fiore non viene la primavera.	Una rondine non fa primavera.	One flower doesn’t make spring.	Одним цветком весну не сделать.	Contro le esagerazioni.	Cindî 1959	A

A.4: Saggezza, stupidità, parola

#	Hawar	Cirillico	IT letterale	IT significato	EN	RU	Contesto	Fonte	Trust
29	Pirs ji şîvê re ye, bersiv ji sibehê re.	П’ьрс жь шиве р’е, бэрсьв жь сьбэhе р’е.	La domanda alla sera, la risposta al mattino.	Dormici sopra prima di decidere.	The question is for evening, the answer for morning.	Вопрос, вечеру, ответ, утру.	Consiglio.	Cindî 1959	A
30	Sere bê fikr, mîna kasa bê av.	Сэре бэ фькр, мина к’аса бэ ав.	Una testa senza pensiero, come una ciotola senz’acqua.	Senza senno si è vuoti.	A head without thought, like a bowl without water.	Голова без мысли, как чаша без воды.	Biasimo della stupidità.	Cindî 1959	B
31	Zimanê şîrîn, marê ji qulê derdixe.	Зьмане ширин, маре жь к’уле дэрдьхэ.	Una lingua dolce fa uscire il serpente dalla tana.	Con buone parole si ottiene tutto.	A sweet tongue draws the snake from its hole.	Сладкий язык змею из норы выманит.	Lode della diplomazia.	Cindî 1959, Celîl 1957	A
32	Ziman hestî tunene, lê hestîyan dişkîne.	Зьман hэст’и т’унэне, лэ hэст’ийан дьшк’ине.	La lingua non ha ossa, ma rompe le ossa.	Le parole feriscono in profondità.	The tongue has no bones, but breaks bones.	У языка нет костей, но кости ломает.	Avvertimento sulle parole taglienti.	Cindî 1959	A
33	Yê pir dipeyive, kêm dike.	Е п’ьр дьп’эйьве, к’эм дьк’е.	Chi parla molto fa poco.	Le parole non sostituiscono i fatti.	He who talks much, does little.	Кто много говорит, мало делает.	Biasimo ai chiacchieroni.	Cindî 1959	A
34	Bêdengî zêr e.	Бэдэнги зэр е.	Il silenzio è oro.	Parlare è argento, tacere è oro.	Silence is gold.	Молчание, золото.	In conflitti.	Cindî 1959	A
35	Aqil bi dirêjbûna por nayê.	Ак’ьл бь дьрэжбуна п’ор найе.	La saggezza non viene con la lunghezza dei capelli.	L’età non garantisce saggezza.	Wisdom does not come with the length of hair.	Ум не приходит с длиной волос.	Attenzione alla saggezza apparente.	Celîl 1957, RT	B
36	Çavê xelkê bi têra xwe nabîne.	Ч’аве хэлк’е бь т’эр’а хwэ набине.	L’occhio del popolo non vede mai il proprio volto.	Di sé stessi si sa meno di tutto.	The eye of the crowd never sees its own face.	Глаз народа собственного лица не видит.	Autocritica.	Cindî 1959	B

A.5: Ricchezza, povertà, destino

#	Hawar	Cirillico	IT letterale	IT significato	EN	RU	Contesto	Fonte	Trust
37	Dewlemendî ne her tişt e, namûs her tişt e.	Дэwлэмэнди не hэр т’ьшт’ е, намус hэр т’ьшт’ е.	Ricchezza non è tutto, onore è tutto.	Onore sopra il denaro.	Wealth is not everything; honor is everything.	Богатство не всё, честь всё.	In conflitti di denaro.	Cindî 1959, PMX	A
38	Bi dilê tijî, mal nayê.	Бь дьле т’ьжи, мал найэ.	Con il cuore pieno la ricchezza non viene (da sola).	Chi solo desidera non ottiene; bisogna agire.	Wishing alone does not bring wealth.	С полным сердцем богатство не приходит.	Filosofia di vita.	Cindî 1959	B
39	Feqîr, birayê meleyî.	Фэк’ир, бьрайэ мэлэйи.	Il povero è fratello del vagabondo.	Entrambi non possiedono nulla, sono uguali.	The poor man is brother to the wanderer.	Бедняк, брат бродяги.	Conforto ai poveri.	Cindî 1959	B
40	Heq nayê veşartin.	Hэк’ найэ вэшарт’ьн.	Il diritto/la verità non si può nascondere.	La verità viene fuori.	Truth cannot be hidden.	Истину не скроешь.	In conflitti / giustizia.	Cindî 1959	A
41	Sebra mirovî mîna baxçeyê wî ye.	Сэбра мьрови мина бахч’эйэ wи йе.	La pazienza dell’uomo è come il suo giardino.	La pazienza va coltivata.	A person’s patience is like their garden.	Терпение человека, как его сад.	Filosofia di vita.	Celîl 1957	B
42	Bextê her kesî nivîsî ye.	Бэхт’е hэр к’эси нивиси йе.	La fortuna di ognuno è scritta.	Il destino è predeterminato, ma la fatica resta necessaria.	Each person’s fate is written.	Судьба каждого записана.	In avversità; nella variante ezidi: si intende Nivîsa Melekê Tawûs.	Cindî 1959, LZO	B
43	Roj her sibê ji nû ve hiltê.	Р’ож hэр сьбэ жь ну вэ hьлт’е.	Il sole sorge ogni mattino nuovo.	Ogni giorno è nuova opportunità.	The sun rises anew each morning.	Солнце каждое утро встаёт заново.	Conforto; collegato alla venerazione ezidi del sole.	Celîl 1957, RT	A

A.6: Natura, animali, tempo

#	Hawar	Cirillico	IT letterale	IT significato	EN	RU	Contesto	Fonte	Trust
44	Çiya bi berfê, dil bi xemê.	Ч’ийа бь бэрфэ, дьл бь хэмэ.	La montagna con la neve, il cuore con la pena.	Entrambi sono pesanti ma naturali.	Mountain with snow, heart with sorrow.	Гора со снегом, сердце с горем.	Conforto nel lutto.	Cindî 1959	A
45	Çêlek li ber ziyaretê her tişt diavêje, lê ji dilî nabêje.	Ч’елэк’ ль бэр зийарэт’е hэр т’ьшт’ дьавежэ, лэ жь дьли набэже.	La mucca al santuario lascia tutto, ma non parla dal cuore.	La devozione esteriore senza sentire interno è vuota.	The cow by the shrine drops everything, but does not speak from the heart.	Корова у святыни всё бросает, но из сердца не говорит.	Ipocrisia religiosa.	Cindî 1959, LZO	B
46	Mişk dikeve nav nan, lê nizane çawa derkeve.	Мьшк’ дьк’эве нав нан, лэ ньзане ч’аwа дэрк’эве.	Il topo entra nel pane ma non sa come uscire.	Chi agisce con leggerezza fatica a uscire.	The mouse enters the bread but knows not how to leave.	Мышь в хлеб входит, а как выйти не знает.	Avvertimento agli sconsiderati.	Cindî 1959	B
47	Hespê baş bi binê xwe diyar dibe.	hэспе баш бь бьне хwэ дийар дьбе.	Un buon cavallo si vede dalla corsa.	Dalle azioni si riconosce il valore.	A good horse shows itself by its gait.	Хорошего коня видно по бегу.	Prova d’uomo.	Celîl 1957	B
48	Dûv xêran, baranê pê re tê.	Дув хэр’ан, баране п’е р’е т’э.	Dopo il bene viene la pioggia.	Al bene segue la benedizione.	After goodness, rain follows.	За добром идёт дождь.	In buone azioni.	Cindî 1959	B
49	Bayê bê baran tune.	Байэ бэ баран т’унэ.	Non c’è vento senza pioggia.	Ogni segno premonitore porta qualcosa.	No wind without rain.	Нет ветра без дождя.	I segni non vengono per nulla.	Cindî 1959	A
50	Berf li ser çiya, agir di odê de.	Бэрф ль сэр ч’ийа, агьр дь одэ дэ.	Neve sulla montagna, fuoco nella stanza.	Inverno fuori, calore dentro, il contrasto dà intimità.	Snow on the mountain, fire in the room.	Снег на горе, огонь в комнате.	Sera invernale familiare.	Celîl 1957, RT	A

A.7: Religione, sacralità, Sultan Êzî

#	Hawar	Cirillico	IT letterale	IT significato	EN	RU	Contesto	Fonte	Trust
51	Êzî bes e, hewce ye em jî mêrxas bin.	Эзи бэс е, hэwже йе эм жи мэрхас бьн.	Êzî basta (provvede), ma è necessario che anche noi siamo coraggiosi.	Confida in Êzî, ma agisci tu stesso.	Êzî suffices, yet we must also be brave.	Эзи достаточно, но и мы должны быть мужественны.	Saggezza religiosa.	PMX, LZO	B
52	Roj û Heyv, du çavên Xudê.	Р’ож у hэйв, ду ч’авэн Худэ.	Sole e luna, i due occhi di Dio.	Immagine ezidi dell’onnipresenza.	Sun and moon, the two eyes of God.	Солнце и луна, два глаза Бога.	Insegnamento religioso.	Celîl 1957, Reşîd 1985	A
53	Lalişa nûranî, dilê me ronî.	Лалиша нурани, дьле мэ р’они.	Lalîş luminosa, il nostro cuore si illumina.	Il pellegrinaggio rende il cuore chiaro.	Lalish the radiant, our heart is bright.	Лалыш светлый, сердце наше светло.	Saluto del pellegrino.	LZO, PMX	B
54	Bê av, çira çawa pak bibe?	Бэ ав, ч’ьр’а ч’аwа п’ак’ бьбе?	Senza acqua, come si purifica la lampada?	La purificazione esige entrambi, interno ed esterno.	Without water, how shall the lamp be cleansed?	Без воды как лампе очиститься?	Riflessione religiosa.	LZO	C
55	Xêr bike, di Şixaditê de ji te re bin.	Хэр бьк’е, дь Шьхадит’е дэ жь т’э р’э бьн.	Fa’ del bene, al Şixadi (monte) ti sarà reso.	Le buone azioni sono soppesate davanti a Êzî/Sheikh Adi.	Do good, and at Şixadi it will be returned to you.	Делай добро, на Шихади тебе зачтётся.	Esortazione.	PMX, LZO	B
56	Çarşemiya Sor, destpêka demê.	Ч’аршэмийа Сор, дэст’п’ек’а дэме.	Mercoledì Rosso, inizio del tempo.	Il Capodanno ezidi è l’inizio di ogni tempo.	Red Wednesday, beginning of time.	Красная среда, начало времени.	Cejnê Êzî / Sersal.	Reşîd 1985, LZO	A
57	Çira jî dua ye.	Ч’ьр’а жи дуа йе.	Anche la lampada è preghiera.	Accendere la Çira è preghiera.	Even a lamp is prayer.	Лампа, тоже молитва.	Religione / rito della Çira.	LZO, PMX	B

A.8: Amore, nostalgia, patria

#	Hawar	Cirillico	IT letterale	IT significato	EN	RU	Contesto	Fonte	Trust
58	Dilê hez dike, ne çavê dibîne.	Дьле hэз дьк’е, не ч’аве дьбине.	È il cuore che ama, non l’occhio che vede.	L’amore va più profondo del vedere.	The heart loves, not the eye that sees.	Любит сердце, а не глаз.	In conversazioni d’amore.	Cindî 1959	B
59	Welatê mirov, hêlîna mirov.	Wэлат’е мьров, hелина мьров.	La patria dell’uomo, il suo nido.	La patria è rifugio.	One’s homeland, one’s nest.	Родина человека, его гнездо.	Conforto della diaspora.	Cindî 1959, RT	A
60	Çiyayê me, dîya me.	Ч’ийайе мэ, дийа мэ.	La nostra montagna, nostra madre.	Le montagne (Sinjar, Aragats) sono sacre.	Our mountain, our mother.	Гора наша, мать наша.	Frase identitaria.	Celîl 1957, RT	A
61	Yê welêt diparêze, dilê wî ji hesinî ye.	Е wэлет’ дьп’арезе, дьле wи жь hэсини йе.	Chi protegge la patria, ha cuore di ferro.	L’amore di patria fortifica.	He who guards his land, has a heart of iron.	Кто землю бережёт, у того сердце железное.	Lode dei difensori.	Cindî 1959	B
62	Bûka bê dîya xwe ye, dîya bê bûka xwe ye.	Бук’а бэ дийа хwэ йе, дийа бэ бук’а хwэ йе.	La sposa senza sua madre, la madre senza sua sposa.	Il distacco al matrimonio è duro.	The bride without her mother, the mother without her bride.	Невеста без матери, мать без невесты.	Addio nuziale.	Cindî 1959, RT	B

A.9: Diverse / saggezza di vita

#	Hawar	Cirillico	IT letterale	IT significato	EN	RU	Contesto	Fonte	Trust
63	Pîr û ciwan, hemû ji yek malê ne.	П’ир у жьwан, hэму жь йэк’ мале не.	Vecchi e giovani, tutti di una sola casa.	Le generazioni stanno insieme.	Old and young, all from one house.	Старый и молодой, все из одного дома.	Detto familiare.	Cindî 1959	A
64	Du roj, du dest, bi keda xwe debar dike.	Ду р’ож, ду дэст, бь к’эда хwэ дэбар дьк’е.	Due giorni, due mani, del proprio lavoro si vive.	Autosufficienza.	Two days, two hands, one lives by one’s labor.	Два дня, две руки, своим трудом живёт.	Ai giovani adulti.	Celîl 1957	B
65	Mêrxas li ber dijmin, dilovan li ber dost.	Мерхас ль бэр дьжмьн, дьлован ль бэр дост.	Coraggioso davanti al nemico, tenero davanti all’amico.	Forza e tenerezza secondo la situazione.	Brave before the enemy, tender before the friend.	Мужественный перед врагом, ласковый перед другом.	Ideale d’uomo.	Cindî 1959	A
66	Heval di rojên reş de tê dîtin.	hэвал дь р’ожэн р’эш дэ т’э дит’ьн.	L’amico si riconosce nei giorni neri.	La vera amicizia si vede nel bisogno.	A friend is known in dark days.	Друг познаётся в чёрные дни.	In avversità.	Cindî 1959	A
67	Ji çeşmê dûr, bîrê nêzîk.	Жь ч’эшме дур, бире незик.	Lontano dalla sorgente, vicino al pozzo.	A volte il più vicino è il più importante.	Far from the spring, near to the well.	Далеко от источника, близко к колодцу.	Saggezza di vita.	Cindî 1959	B
68	Cîranê baş ji birayê dûr çêtir e.	Жирана баш жь бьрайэ дур ч’эт’ьр е.	Un buon vicino vale più di un fratello lontano.	I vicini sono più importanti dei parenti lontani.	A good neighbor is better than a distant brother.	Хороший сосед лучше дальнего брата.	Alla diaspora.	Cindî 1959, TaD	A
69	Tirsê bide tirsê, mêrê bide mêrê.	Т’ьрсе бьдэ т’ьрсе, мере бьдэ мере.	Dà al pauroso la paura, all’uomo l’uomo.	A ciascuno il suo.	Give fear to the fearful, manhood to the man.	Боязливому страх, мужчине мужчина.	In conflitti.	Cindî 1959	B
70	Sersala nû, bextê nû.	Сэрсала ну, бэхт’е ну.	Anno nuovo, fortuna nuova.	Il Capodanno ezidi porta fortuna fresca.	New year, new fortune.	Новый год, новое счастье.	Çarşemiya Sor.	LZO, RT	A
71	Em ne bi navê xwe ne, em bi rûyê xwe ne.	Эм не бь наве хwэ не, эм бь руйе хwэ не.	Non siamo grandi per il nostro nome, ma per il nostro volto.	Conta il carattere, non l’origine.	We stand not by our name, but by our face.	Мы не именем, а лицом своим.	Identità.	Celîl 1957, PMX	B
72	Av zelal, dil zelal.	Ав зэлал, дьл зэлал.	Acqua chiara, cuore chiaro.	Purezza fuori come dentro, etica ezidi della purezza.	Clear water, clear heart.	Чистая вода, чистое сердце.	Purezza religiosa.	LZO, PMX	B

---

Sezione B: Çîrok (racconti popolari)

5 racconti con testo êzdîkî (abbreviati, 12-20 righe per pezzo) e traduzioni. Fonti: Cindî 1962 Hek’yatêd cimaeta k’urdaye Ermenîstanê, Rudenko 1970, rubrica folclorica Riya T’eze anni '60, tradizione orale Lalish-Zentrum Oldenburg.

B.1: Çîroka Şêx Adî û Mîrek

Fonte: Cindî 1962, pp. 47-49 (versione abbreviata variante Aparan); PMX 2018. Trust: B.

Êzdîkî (Hawar)

Rojek ji rojan Şêx Adîyê delal di rê de digeriya. Li ber çeşmekê rûnişt, av vexwar û nan xwar. Mîrek hat, bi nav û deng, lê dilê wî kûr nebû. Mîr got: „Ey Şêx, ez padîşahê welêt im, çawa tu ji min mezintir î?" Şêx Adî got: „Mîrê hêja, padîşahî di odê de ye, lê heqîqet di dilî de ye. Tu li welêt padîşah î, lê li ser xwe yî hîn padîşah ne bûyî." Mîr ji wî pirsî: „Çawa ez li ser xwe padîşah bibim?" Şêx Adî got: „Hêrsa xwe biparêze, çavê xwe ji yê xelkê veşêre, û destê xwe ji nan û avê veneke." Mîr serê xwe daxist, ji hespê xwe daket, destê Şêx Adî maç kir û çû. Ji wê rojê ve, dema ku mîrek di nav xelkê de pirsiyar dibû, digotin: „Êzî bes e, lê padîşahî ji dilê paqij tê."

IT (senso)

Un giorno il nobile Sheikh Adi camminava per il paese. Si sedette presso una sorgente, bevve acqua e mangiò pane. Passò un Mîr (principe), molto rinomato, ma il suo cuore non era profondo. Il Mîr disse: „Ehi tu Sheikh, io sono il re di questa terra, come puoi essere più grande di me?" Sheikh Adi rispose: „Nobile Mîr, la regalità sta nella sala, ma la verità sta nel cuore. Tu regni sulla terra, ma su te stesso non sei ancora re." Il Mîr chiese: „Come divento re di me stesso?" Sheikh Adi disse: „Custodisci la tua ira, distogli l’occhio dal bene altrui, e non ritirare la tua mano da pane e acqua." Il Mîr abbassò il capo, scese dal cavallo, baciò la mano di Sheikh Adi e proseguì. Da quel giorno, quando un Mîr era discusso tra il popolo, dicevano: „Êzî basta, ma la regalità viene da un cuore puro."

(Versioni inglese e russa come nel documento tedesco, qui omesse per brevità; testi originali in Êzdîkî sopra restano la fonte canonica.)

---

B.2: Çîroka Kosa Kose û Bihar (aneddoto di primavera)

Fonte: Reşîd 1985 (appendice folclorica); Riya T’eze 1962. Variante ezidi della materia di Kose-Köse, divergente dalla tradizione ottomano-turca del Karagöz. Trust: B.

Êzdîkî

Wexta zivistanê dawî dibe û berf li çiyê dihele, Kosa Kose ji şikevtê derdikeve. Kosa Kose mêrek bê rû ye, qaqaqo, dilxweş. Roja ku Kosa Kose tê gund, biçûk dipirsin: „Bihar nêzîk e?" Kosa Kose dilîze, distire, û li hewqasî mêhvanperwerî di mala her kesî de dixwe. Wexta li mala feqîrê tê, feqîr dibêje: „Ez nikarim te xwedî bikim." Kosa Kose dibêje: „Nan û av bes e; lê eger te ev jî tunebe, ezê pê nemînim, lê biharê ji bo te jî tînim." Ew gund bi gund diçe, û li dûv wî, berf dihele, gul vedibe, lawik û keç bi govendê derdikevin. Bav digotin: „Ji bo me jî beşek bide, ya Kosa Kose!" Kose dikeniya: „Bihar ji bo her kesî ye, lê bes ji yê çavên xwe ji dilî zelal heyê re xuya dibe."

IT

Quando l’inverno finisce e la neve scioglie sui monti, Kosa Kose esce dalla grotta. Kosa Kose è un uomo senza barba, ridente, felice. Il giorno in cui entra nel villaggio i bambini chiedono: „È vicina la primavera?" Kosa Kose danza, canta e in ogni casa mangia i doni dell’ospitalità. Arrivato dal povero, questi dice: „Non posso ospitarti." Kosa Kose dice: „Bastano pane e acqua; e se anche questo non hai, non resto, ma ti porto la primavera." Va di villaggio in villaggio, e dietro di lui la neve si scioglie, i fiori sbocciano, ragazzi e ragazze danzano il govend. I padri gridavano: „Anche per noi una parte, o Kosa Kose!" Kose rideva: „La primavera è per tutti, ma si mostra solo a chi guarda con occhi di cuore puro."

Contesto ezidi. Kosa Kose è la figura ezidi della primavera (parallela alle figure di Newroz nel folclore kurmancî vicino, ma tra gli ezidi più legata alla Çarşemiya Sor e allo scioglimento del monte Aragats / Şingal). La mancanza di barba qui non è scherno ma simbolo di purezza („volto giovane" primaverile).

---

B.3: Çîroka Berf û Tîrêjê (Neve e Raggio)

Fonte: Cindî 1962, p. 102; registrazione RY di Karapetê Xaço (Riya T’eze 1968). Trust: B.

Êzdîkî

Carekê, li ser çiyê Aragats, Berfa Sipî û Tîrêja Zêrîn rastî hev hatin. Berfê got: „Ez ya herî bihêz im. Ez gund vedişêrim, rê girtim, ez wexta xwe didim." Tîrêjê got: „Tu hêz î, lê ez nermî me. Tu birevî, lê ez dimînim. Tu nikarî bê min." Berfê pê hilm girt: „Werin biceribînin." Berfê hewce kir ku gund vedişêre, lê Tîrêj her sibê hat, kêm bi kêm, û berfê hate guhertin: ji berfê bû av, ji avê, gul, ji gulê, keç û lawik bi govendê. Sînga Berfê biçûk bû, lê dilê wê ne girtî bû. Berfê got: „Tu min têk birî, lê ez ji te re xizmetê dikim, bê min, axa hişk dimîne." Tîrêjê got: „Em du heval in, ne dijmin. Ez ji te re jiyanê didim, tu ji min re binê axê paqij dikî." Ji wê dema ve, di Êzdîkî de tê gotin: „Berf û Tîrêj, du destên Xudê ne."

IT

Una volta, sul monte Aragats, la Neve Bianca e il Raggio Dorato si incontrarono. La Neve disse: „Sono la più forte. Nascondo i villaggi, chiudo le strade, dono la mia stagione." Il Raggio disse: „Tu sei forte, ma io sono dolce. Tu fuggi, io resto. Senza di me non puoi esistere." La Neve si adirò: „Proviamo." La Neve coprì i villaggi, ma il Raggio veniva ogni mattino, poco a poco, e la neve mutava: da neve acqua, da acqua fiore, dal fiore ragazze e ragazzi danzanti nel govend. Il petto della Neve si rimpicciolì, ma il suo cuore rimase aperto. La Neve disse: „Mi hai vinta, ma ti servo, senza di me la terra resta secca." Il Raggio disse: „Siamo due amici, non nemici. Io ti do la vita, tu purifichi la terra per me." Da quel tempo, in êzdîkî si dice: Berf û Tîrêj, du destên Xudê ne, Neve e Raggio sono le due mani di Dio.

---

B.4: Çîrok ji bo Çarşemiya Sor (racconto per il Mercoledì Rosso)

Fonte: LZO 2015 opuscolo festivo; Reşîd 1985; PMX. Trust: B-C (variante rituale; singole espressioni variano per regione).

Êzdîkî

Roja Çarşema Sor hat, sibê zû. Ji her malê dîya malê hêkek sor kir bi pîvazê û lîmonê. Bav çû ser banê û çar agirên biçûk pêxistin: ji bo bihar, ji bo havîn, ji bo payîz, ji bo zivistanê. Diya malê biçûka xwe gazî kir: „Hêkê bigire, here pîra cîranan." Biçûk çû. Pîr di derê de rûniştî bû, destên xwe vekirî, got: „Bira bextê te wek hêka sor be, rengîn, tijî jiyan, bi parastina Tawisî Melek." Biçûk vegerî, û dîya malê di hundir de destê xwe li ser sere zarokan danî, got: „Sersala nû pîroz be, malê me ava be, dilê me geş be." Wê şevê, govend li ber agir hate destpêkirin. Şivanek bi bilûrê lê dixist. Tav çû ava, lê agir hîn pêketî bû. Ji wê şevê ve, di Êzdîkî de tê gotin: „Şewa Çarşemiya Sor, şewa nû ye."

IT

Venne il Mercoledì Rosso, presto al mattino. In ogni casa la madre aveva tinto un uovo rosso con cipolla e limone. Il padre salì sul tetto e accese quattro piccoli fuochi: per la primavera, per l’estate, per l’autunno, per l’inverno. La madre chiamò la sua bambina: „Prendi l’uovo, portalo alla vecchia vicina." La bambina andò. La Pîr (anziana) sedeva alla porta, mani aperte, e disse: „Possa il tuo destino essere come questo uovo rosso, colorato, pieno di vita, sotto la protezione di Tawûsî Melek." La bambina tornò, e dentro la madre posò la mano sulle teste dei figli e disse: „Sersal pîroz, felice anno nuovo, la nostra casa sia ricca, il nostro cuore luminoso." Quella notte iniziò il govend presso il fuoco. Un pastore suonava il bilûr (flauto). Il sole tramontò, ma il fuoco bruciava ancora. Da quella notte, in êzdîkî si dice: Şewa Çarşemiya Sor, şewa nû ye, la notte del Mercoledì Rosso è la notte nuova.

---

B.5: Çîroka Mêvanê Şevê (l’ospite notturno)

Fonte: Cindî 1962, pp. 64-66; orale Pîr Mamoyê Xidir. Trust: B.

Êzdîkî

Wexta şev tarî bû, derî hate qutkirin. Diya malê derê vekir, mêvanek xerîb di ber re rûniştibû. Mêvan got: „Ez ji rê derketim, di nava berfê de bi koka xwe asê mam. Ji bo şevek penaberî dixwazim." Diya malê got: „Bi xêr hatî, kerem ke. Mala me piçûk e, lê dilê me firekirî ye." Wê mêvan birin ode, agir pêxistin, çay û nan û penîr danîn. Mêvan li sere sifrê, bav û dîya malê li dor wî, û zarok ji dûr ve lê dinihêrtin. Mêvan got: „Ez kê me, nizanim. Ez ji bo we ne tu kes im." Bavê malê got: „Mêvan ji Xwedê ye. Em navê te napirsin; em pirsê we dipirsin: tu birçî yî?" Mêvan kir gizî. Wê şevê barana spî hate jor, lê di odê de germ bû. Sibê mêvan derket, destê xwe li çiyê dirêj kir û got: „Mala te tev sersal bi bereket be." Ji wê demê ve, di Êzdîkî de tê gotin: Mêvanê şevê, bereka malê. Mêvan, wê şevê, kes bûye yan ferîşte, kes ne hêvîdar dimîne ku bersivê bide.

IT

Era notte, buia, quando bussarono alla porta. La madre aprì; uno straniero era lì. Disse: „Ho perso la strada, sono bloccato fino alle radici nella neve. Chiedo riparo per una notte." La madre disse: Bi xêr hatî, kerem ke, sii benvenuto, entra. La nostra casa è piccola, ma il nostro cuore è largo. Lo condussero nella stanza, accesero il fuoco, portarono tè, pane e formaggio. L’ospite sedeva al capo della sofra (panno teso a terra), padre e madre intorno a lui, i bambini guardavano da lontano. L’ospite disse: „Chi sono io, non lo so. Per voi sono nessuno." Il padre disse: „L’ospite è da Dio. Non chiediamo il tuo nome; chiediamo solo una cosa: hai fame?" L’ospite pianse in silenzio. Quella notte cadde pioggia bianca, ma nella stanza era caldo. Al mattino l’ospite uscì, tese la mano verso la montagna e disse: „Possa la tua casa essere benedetta tutto l’anno." Da quel tempo, in êzdîkî si dice: Mêvanê şevê, bereka malê, l’ospite notturno è la benedizione della casa. Chi fosse l’ospite, uomo o angelo, nessuno seppe mai; e nessuno deve aspettare la risposta.

---

Sezione C: Kilam (canti)

9 canti: 4 per bambini + 5 per adulti. Fonti: Celîl 1957, registrazioni RY, Hozanê Sînem, libretto LZO 2017.

C.1: Canti per bambini

C.1.1: Lorî-Lorî (ninnananna), Celîl 1957, p. 213; RY (Aslîka Qadir 1962). Trust: A.

Êzdîkî:

Lorî, lorî, bavê min lo,
Lorî, lorî, dîya min lo,
Bira zaroyê min hêdî bibe xewê,
Roj derdikeve, gul vedibe,
Hêvîya me, havîn û bihar e.
Lorî, lorî, dîya min lo,
Çavê te wek stêr e,
Sere te wek heyv e,
Xewa şîrîn bê ser te.

IT (senso):

Ninna, ninna, mio padre qui, / ninna, ninna, mia madre qui, / che il mio bambino scivoli dolce nel sonno, / il sole sorge, il fiore si apre, / la nostra speranza, estate e primavera. / Ninna, ninna, mia madre qui, / il tuo occhio come una stella, / la tua testa come la luna, / che il sonno dolce scenda su di te.

C.1.2: Govenda Zarokan (canto di girotondo), LZO 2017; RT 1964. Trust: B.

Êzdîkî:

Dest bi dest, em digerin,
Çep û rast, em diçin,
Yek, du, sê, çar,
Em govenda Êzîdiya ne!
Roj li jor, av li jêr,
Em zaroyên Lalişê ne,
Em zaroyên çiyê ne!
Tîp-tîp-tîp, peyên me,
Şîn-şîn-şîn, çavê me,
Em govenda nû dikin.

IT:

Mano nella mano giriamo, / sinistra e destra andiamo, / uno, due, tre, quattro, / siamo il girotondo dei bambini ezidi! / Sole in alto, acqua in basso, / siamo i bambini di Lalîş, / siamo i bambini delle montagne! / Tip-tip-tip i nostri passi, / blu-blu-blu i nostri occhi, / danziamo un nuovo govend.

C.1.3: Beriyê (canto di richiamo del pastorello), RY (Karapetê Xaço); Celîl 1957. Trust: B.

Êzdîkî:

Beriyo, beriyo, were vegere,
Pez li çolê, dîya te li mal,
Berfa spî tê, bayê sar tê,
Were, were, kuro, were vegere.
Bilûra te dengê bihar e,
Tîrêja te wek roj e,
Were, beriyo, mal hêvîya te ye.

IT:

Pastorello, pastorello, torna indietro, / le pecore al pascolo, tua madre a casa, / viene la neve bianca, viene il vento freddo, / vieni, vieni, ragazzo, torna indietro. / Il tuo flauto suona di primavera, / il tuo raggio è come il sole, / vieni, pastorello, la casa ti aspetta.

C.1.4: Sema Heyîvê (canto della falce di luna), Celîl 1957, p. 198; LZO. Trust: B.

Êzdîkî:

Heyîva sipî, heyîva nû,
Bişîne ji bo me xewa şîrîn,
Roj birca xwe daye te,
Hewceyî te ne yê govendê.
Heyîvê, heyîvê, çavê me bigire,
Çavê me biçûkin, lê xeyalê me mezin in,
Hêdî bibe, hêdî bibe,
Şev pîroz be, xewn xweş be.

IT:

Luna bianca, luna nuova, / mandaci il sonno dolce, / il sole ti ha ceduto la sua torre, / tu sei necessaria al govend (notturno). / Luna, luna, prendi i nostri occhi, / i nostri occhi sono piccoli, ma i nostri sogni grandi, / fatti dolce, fatti dolce, / la notte sia benedetta, i sogni belli.

C.2: Canti per adulti

C.2.1: Lawikê Sînem, registrazione RY Sînemxan Têl-A-Qedo 1958; LZO. Trust: A.

Êzdîkî:

Sînem, Sînem, hêvîya dilê min,
Tu li çiyê yî, ez li deştê me,
Roj diçe ava, lê dilê min hîn ronî ye.
Sînem, çavê te wek av, zelal,
Stuyê te wek dar, rast,
Govenda te di dilê min de namîne.
Bi sond, bi sond bi Êzî,
Heta tu venegerî, ez nadigerim.

IT:

Sînem, Sînem, speranza del mio cuore, / tu sei sul monte, io nella pianura, / il sole tramonta, ma il mio cuore è ancora chiaro. / Sînem, il tuo occhio come acqua, limpido, / il tuo collo come un albero, diritto, / il tuo govend non resta nel mio cuore (– lo squarcia). / Per giuramento, per giuramento per Êzî, / finché tu non torni, io non torno.

C.2.2: Kilamê Govendê (canto di girotondo), Celîl 1957, p. 156; RT 1965. Trust: A.

Êzdîkî:

De ho! De ho! Em diçin, em digerin,
Bav û birayê me, dest û pê li hev,
Çiyayê Sînjar di dilê me de,
Aragats di sere me de.
De ho! De ho! Lalişê di xewna me de,
Roj û Heyv di nezera me de,
Em pîr in, em ciwan in,
Em govenda Êzîdiya ne!

IT:

De ho! De ho! Andiamo, giriamo, / padre e fratello, mano e piede insieme, / la montagna di Sinjar nel nostro cuore, / l’Aragats sulla nostra testa. / De ho! De ho! Lalîş nel nostro sogno, / sole e luna nel nostro sguardo, / siamo vecchi, siamo giovani, / siamo il girotondo degli ezidi!

C.2.3: Şîn (canto di lutto), Celîl 1957, p. 245; Cindî 1962. Trust: A.

Êzdîkî:

Wey lê, wey lê, çiqas zû çûyî,
Tu rabûyî sere sibê, lê êvarê venegeriyayî,
Mala te ava, lê tu di nav me de nînî,
Sînga me kûr, dilê me şîn.
Wey lê, wey lê, ji çiya bigire heta deşt,
Çavê me li riya te, lê tu zû çûyî.
Bi sond, em te ji bîr nakin,
Heta ku tîrêja roj heye, navê te di malê me de ye.

IT:

Ahi, ahi, come presto te ne sei andato, / ti sei alzato al mattino, ma alla sera non sei tornato, / la tua casa resti, ma tu non sei tra noi, / profondo il nostro petto, blu (in lutto) il nostro cuore. / Ahi, ahi, dal monte fino alla pianura, / il nostro occhio sulla tua strada, ma tu te ne sei andato troppo presto. / Per giuramento, non ti dimentichiamo, / finché c’è il raggio del sole, il tuo nome è nella nostra casa.

C.2.4: Kilama Bûkê (canto della sposa), Celîl 1957, p. 178; RY (Egîtê Têcir 1972). Trust: A.

Êzdîkî:

Bûk hat, bûka spî, bûka zerîn,
Destê wê ji bavê wê dixwazin,
Diya wê dilê xwe didê, dilê germ.
Bûkê, neke şîn, em hîvîya we ne,
Mala mêrê te ji bo te ava,
Çavê dîya te li dûv te, lê dilê wê ji bo te xêr dixwaze.
Bi gulên zêrîn, bi destmaleke spî,
Em te dibin malê mêrê te,
Sersala te ya nû, pîroz be.

IT:

È giunta la sposa, sposa bianca, sposa dorata, / la sua mano è richiesta a suo padre, / sua madre dà il suo cuore, cuore caldo. / Sposa, non piangere, ti aspettiamo, / la casa di tuo marito sta per te, / l’occhio di tua madre ti segue, ma il suo cuore ti augura benedizione. / Con fiori d’oro, con un panno bianco, / ti portiamo nella casa di tuo marito, / il tuo nuovo (anno di) vita, sia benedetto.

C.2.5: Kilamê Birayê Min (canto al fratello), Hozanê Sînem RY 1967; Reşîd 1985. Trust: B.

Êzdîkî:

Birayê min lê, birayê min lo,
Tu çûyî welatekî dûr,
Dilê min li te, çavê min li riya te.
Bi sond, em ji yek malê ne,
Mala bavê me li çiyê,
Mala te niha li deştê.
Birayê min, hê li bîra te ye Çarşemiya Sor?
Hê li bîra te ye dîya me li ber agir?
Were vegere, bira em hîvîya te ne.

IT:

Mio fratello, mio fratello, / sei andato in un paese lontano, / il mio cuore è con te, il mio occhio sulla tua via. / Per giuramento, siamo di una sola casa, / la casa di nostro padre sul monte, / la tua casa ora nella pianura. / Fratello, ricordi ancora la Çarşemiya Sor? / Ricordi nostra madre presso il fuoco? / Torna, ti aspettiamo.

(Canto di lutto della diaspora; particolarmente amato nella diaspora di Celle.)

---

Sezione D: Idiomi e modi di dire

34 voci. Traduzione letterale + senso. Fonte principale: Cindî 1959 (appendice „gotinên pêşiya"), Celîl 1957, TaD 2019.

#	Hawar	Cirillico	IT letterale	IT senso	EN	RU	Trust
1	Dilê min germ e.	Дьле мьн гэрм е.	Il mio cuore è caldo.	Sono lieto / grato / commosso.	My heart is warm.	Сердце моё тёплое.	A
2	Dilê min sar e.	Дьле мьн сар е.	Il mio cuore è freddo.	Sono triste / svogliato / amareggiato.	My heart is cold.	Сердце моё холодное.	A
3	Çavê min li te ye.	Ч’аве мьн ль т’э йе.	Il mio occhio è su di te.	Ti aspetto / mi manchi.	My eye is upon you.	Глаз мой на тебе.	A
4	Mala te ava.	Мала т’э ава.	La tua casa stia.	„Grazie!" / „Sii benedetto!", espressione massima di ringraziamento.	May your house stand.	Дом твой да стоит.	A
5	Bi xêr hatî.	Бь хэр hат’и.	Sei venuto con benedizione.	Benvenuto!	Welcome.	Добро пожаловать.	A
6	Bi xêr çûyî.	Бь хэр ч’уйи.	Sei andato con benedizione.	Va’ in pace / arrivederci.	Farewell.	Иди с миром.	A
7	Dilê min ji te re ye.	Дьле мьн жь т’э р’е йе.	Il mio cuore è per te.	Sento compassione per te.	My heart is for you.	Сердце моё с тобой.	A
8	Serê min digere.	Сэре мьн дьгэр’е.	La mia testa gira.	Ho le vertigini / sono confuso.	My head spins.	Голова кружится.	A
9	Çavê min girt.	Ч’аве мьн гьрт’.	Il mio occhio si chiuse.	Sono sopraffatto / ho dormito.	My eye closed.	Глаз мой закрылся.	A
10	Bi destê xwe, bi cane xwe.	Бь дэсте хwэ, бь жанэ хwэ.	Con la propria mano, con la propria vita.	Con pieno impegno.	With one’s hand, with one’s life.	Своей рукой, своей жизнью.	A
11	Hêvî xwe çikiyaye.	hэви хwэ ч’ьк’ийайе.	La mia speranza si è seccata.	Ho perso ogni speranza.	My hope has dried up.	Надежда моя иссохла.	A
12	Bi rûyê xwe sor.	Бь руйе хwэ сор.	Col volto rosso.	Onorevole, a testa alta.	With red (= honorable) face.	С красным лицом.	A
13	Bi rûyê xwe reş.	Бь руйе хwэ р’эш.	Col volto nero.	Disonorato, vergognoso.	With black face.	С чёрным лицом.	A
14	Ji canê min ezîztir î.	Жь жанэ мьн эзизт’ьр и.	Mi sei più caro della mia vita.	Affetto profondissimo.	You are dearer than my life.	Ты мне дороже жизни.	A
15	Av û nan ji devê min ket.	Ав у нан жь дэве мьн к’эт’.	Acqua e pane caddero dalla mia bocca.	Per lo spavento/dolore non riesco a mangiare.	Water and bread fell from my mouth.	Вода и хлеб выпали из уст моих.	B
16	Bi cane xwe dîn.	Бь жанэ хwэ дин.	Pazzo della propria vita.	Innamorato/ossessionato oltre misura.	Mad with one’s own life.	Сам собой обезумел.	B
17	Dilê min ket.	Дьле мьн к’эт’.	Il mio cuore cadde.	Sono molto deluso/spaventato.	My heart fell.	Сердце упало.	A
18	Hespê wî ji çol derxistin.	hэспе wи жь ч’ол дэрхьст’ьн.	Hanno portato fuori il suo cavallo dalla terra selvaggia.	Qualcuno è stato salvato da una grande difficoltà.	They brought his horse out of the wild.	Из дикой степи коня его вывели.	C
19	Çavê min li riya te.	Ч’аве мьн ль рийа т’э.	Il mio occhio sulla tua strada.	Ti aspetto con desiderio.	My eye on your road.	Глаз мой на твоей дороге.	A
20	Roj li ber min ket.	Р’ож ль бэр мьн к’эт’.	Il sole mi cadde davanti.	Mi è successo qualcosa di grave / sono sconvolto.	The sun fell before me.	Солнце предо мной упало.	B
21	Em bi yek nan in.	Эм бь йэк’ нан ьн.	Siamo di un solo pane.	Siamo più uniti che fratelli.	We share one bread.	Мы, один хлеб.	A
22	Dilê min hênik bû.	Дьле мьн hэник бу.	Il mio cuore si è raffreddato.	Mi sono calmato / ho trovato pace.	My heart cooled.	Сердце моё остыло.	A
23	Devê xwe paqij ke.	Дэве хwэ п’ак’ьж к’е.	Pulisci la tua bocca.	Non parlare sporco / non bestemmiare.	Clean your mouth.	Очисти уста свои.	A
24	Çavê wî tîne.	Ч’аве wи т’инэ.	Il suo occhio ha sete.	È invidioso / avido.	His eye is thirsty.	Глаз его жаждет.	A
25	Dilê min ji te re vekirî ye.	Дьле мьн жь т’э р’е вэк’ьри йе.	Il mio cuore ti è aperto.	Puoi dirmi tutto.	My heart is open to you.	Сердце моё открыто тебе.	A
26	Bi dest û dil.	Бь дэст у дьл.	Con mano e cuore.	Con pieno impegno.	With hand and heart.	Рукой и сердцем.	A
27	Çiyê ji ser min rabû.	Ч’ийэ жь сэр мьн р’абу.	La montagna mi è caduta di dosso.	Un grande peso mi è caduto.	The mountain rose off me.	Гора с меня спала.	B
28	Sere xwe nizmik ke.	Сэре хwэ нызмьк’ к’е.	Abbassa la tua testa.	Sii umile.	Lower your head.	Опусти голову.	A
29	Dilê wî reş bûye.	Дьле wи р’эш буйе.	Il suo cuore è diventato nero.	È amareggiato / malevolo.	His heart has turned black.	Сердце его почернело.	A
30	Bi serê min sond.	Бь сэре мьн сонд.	Per la mia testa, giuramento.	Giuro!	By my head, I swear.	Головой клянусь.	A
31	Em ji yek roj û yek avê ne.	Эм жь йэк’ р’ож у йэк’ аве не.	Siamo da un sole e da un’acqua.	Siamo ezidi, identità comune.	We are from one sun, one water.	Мы из одного солнца, одной воды.	B
32	Çira di dilê min de pê ket.	Ч’ьр’а дь дьле мьн дэ п’е к’эт’.	La lampada si è accesa nel mio cuore.	Improvvisamente mi è chiaro / ho speranza.	A lamp lit up in my heart.	Лампа зажглась в сердце.	B
33	Bi xêra te.	Бь хэра т’э.	Per la tua benedizione.	Grazie a te / con il tuo aiuto.	By your blessing.	Твоей милостью.	A
34	Rîya min û riya te yek e.	Р’ийа мьн у рийа т’э йэк’ е.	La mia via e la tua via sono una.	Ci capiamo / abbiamo gli stessi valori.	My road and your road are one.	Дорога моя и твоя, одна.	A

---

Sezione E: Auguri festivi

15 formule di augurio. Strettamente ezidi: nessuna formula arabo-islamica.

#	Hawar	Cirillico	IT significato	EN	RU	Occasione	Trust
1	Cejna Êzî pîroz be!	Жэжна Эзи п’ир’оз бе!	Felice festa di Êzî! (festa ezidi suprema)	Happy Êzî feast!	С праздником Эзи!	Cejna Êzî (settimana di dicembre)	A
2	Çarşemiya Sor pîroz be!	Ч’аршэмийа Сор п’ир’оз бе!	Felice Mercoledì Rosso! (Capodanno ezidi)	Happy Red Wednesday!	С Красной Средой!	Çarşemiya Sor (aprile, mercoledì)	A
3	Sersala te pîroz be!	Сэрсала т’э п’ир’оз бе!	Felice anno nuovo! / Buon compleanno!	Happy New Year / Birthday!	С новым годом / Днём рождения!	Capodanno, compleanno	A
4	Roja te ya zayînê pîroz be!	Р’ожа т’э йа зайинэ п’ир’оз бе!	Buon compleanno! (lett. „giorno della tua nascita")	Happy birthday!	С Днём рождения!	Compleanno	A
5	Mala te ava, sersala te pîroz!	Мала т’э ава, сэрсала т’э п’ир’оз!	La tua casa stia, felice anno nuovo!	May your house stand, happy new year!	Дом твой да стоит, с новым годом!	Saluto di Capodanno	A
6	Cejna Cima’iyê pîroz be!	Жэжна Жьмаийэ п’ир’оз бе!	Felice festa di Cima’î! (pellegrinaggio autunnale a Lalîş)	Happy Cima’î feast!	С праздником Джемаи!	Cima’iyê (ottobre)	B
7	Cejna Xidir Nebî pîroz be!	Жэжна Хьдьр Нэби п’ир’оз бе!	Felice festa di Xidir Nebî! (febbraio, protettore dei viaggiatori)	Happy Xidir Nebî feast!	С праздником Хыдыр Наби!	Xidir Nebî (febbraio)	B
8	Cejna Roja Êzîd pîroz be!	Жэжна Р’ожа Эзид п’ир’оз бе!	Buona giornata di Êzîd!	Happy Day of Êzîd!	С Днём Эзида!	Roja Êzîd (dicembre)	B
9	Roja te xêr be!	Р’ожа т’э хэр бе!	Sia benedetta la tua giornata!	May your day be blessed!	Доброго тебе дня!	Generale, al mattino	A
10	Şeva te xêr be!	Шэва т’э хэр бе!	Sia benedetta la tua notte! / Buona notte!	May your night be blessed!	Доброй ночи!	Sera	A
11	Mala we ava be!	Мала wэ ава бе!	La vostra casa stia! (plurale/cortesia)	May your house stand!	Дом ваш да стоит!	Ringraziamento / benedizione	A
12	Xudê umrê te dirêj bike!	Худэ умре т’э дьрэж бьк’е!	Dio (ezidi) prolunghi la tua vita!	May God lengthen your life!	Да продлит Бог твою жизнь!	Compleanno, guarigione	A
13	Bi xêr, bi xweşî, bi bereket!	Бь хэр, бь хwэши, бь бэрэк’эт’!	Con benedizione, gioia e abbondanza!	With blessing, joy, and abundance!	С благом, радостью, изобилием!	Matrimonio, inaugurazione di casa	A
14	Şahiya we pîroz be!	Шаhийа wэ п’ир’оз бе!	Sia benedetta la vostra gioia (matrimonio)!	May your celebration be blessed!	Радость ваша да будет благословенна!	Matrimonio	A
15	Newroza te pîroz be!	Нэwр’оза т’э п’ир’оз бе!	Felice Newroz!, Newroz (21 marzo) è una festa primaverile curda e non una festa ezidi. Il Capodanno ezidi è Çarşemiya Sor (Sersal), il primo mercoledì di aprile (vedi calendario delle feste)	Happy Newroz!	С Новрузом!	Solo come augurio a vicini/amici curdi. Augurio di Capodanno ezidi: Çarşemiya Sor pîroz be!	B

Nota su Sîn-Êziyê: A dicembre i tre giorni di digiuno. Augurio: Saumê Êzî pîroz be!, „Buon digiuno di Êzî!". Trust: B.

---

Sezione F: Frasi per la conversazione quotidiana

82 frasi in 8 sottocategorie. Fonte principale per formule quotidiane: insegnamento linguistico famiglia Celîl Yerevan (manuali anni '80), corsi LZO, TaD 2019.

F.1: Saluti (10)

#	Êzdîkî	Cirillico	IT	EN	RU	Contesto	Trust
1	Bi xêr hatî!	Бь хэр hат’и!	Benvenuto!	Welcome!	Добро пожаловать!	Accogliere un ospite	A
2	Rojbaş!	Р’ожбаш!	Buongiorno!	Good day!	Добрый день!	Di giorno	A
3	Sibe baş!	Сьбэ баш!	Buon mattino!	Good morning!	Доброе утро!	Al mattino	A
4	Êvar baş!	Евар баш!	Buona sera!	Good evening!	Добрый вечер!	Sera	A
5	Şev baş!	Шэв баш!	Buona notte!	Good night!	Спокойной ночи!	Prima di dormire	A
6	Tu çawa yî?	Т’у ч’аwа йи?	Come stai?	How are you?	Как ты?	Incontro	A
7	Hûn çawa ne?	hун ч’аwа не?	Come state? (pl./formale)	How are you (pl./formal)?	Как вы?	Cortese	A
8	Spas, başim, tu çawa yî?	Сп’ас, башьм, т’у ч’аwа йи?	Grazie, bene, e tu?	Thanks, I’m well, and you?	Спасибо, хорошо, а ты?	Risposta	A
9	Mala we ava, em hatin!	Мала wэ ава, эм hат’ьн!	La vostra casa stia, siamo arrivati!	May your house stand, we have come!	Дом ваш да стоит, мы пришли!	All’entrata	A
10	Tu xêr hatî, xweş hatî!	Т’у хэр hат’и, хwэш hат’и!	Sei venuto con benedizione, sei venuto con gioia!	You came in blessing, you came in joy!	С благом пришёл, с радостью пришёл!	Doppio benvenuto, molto caloroso	A

F.2: Saluti di commiato (10)

#	Êzdîkî	Cirillico	IT	EN	RU	Contesto	Trust
11	Bi xêr çûyî!	Бь хэр ч’уйи!	Va’ in benedizione!	Go in blessing!	Иди с миром!	Commiato standard	A
12	Heta dîtinê!	hэт’а дит’ьне!	Arrivederci! (lett. „fino a rivederci")	See you later!	До свидания!	Generale	A
13	Xatirê te!	Хат’ьре т’э!	Ciao! (lett. „al tuo ricordo")	Bye!	Прощай!	Informale	A
14	Rîya te xêr be!	Р’ийа т’э хэр бе!	Sia benedetto il tuo cammino!	May your road be blessed!	Доброго пути!	Viaggio	A
15	Roja te xêr!	Р’ожа т’э хэр!	Buona giornata!	Have a blessed day!	Доброго дня!	Di giorno	A
16	Xudê tu biparêze!	Худэ т’у бьп’арезэ!	Dio (ezidi) ti protegga!	May God guard you!	Бог тебя храни!	Lungo viaggio	A
17	Sax û silamet bimîne!	Сах у сьламэт’ бьмине!	Resta sano e illeso!	Stay healthy and safe!	Будь здоров и невредим!	Commiato preoccupato	A
18	Em ê dîsa hev bibînin.	Эм е диса hэв бьбинин.	Ci rivedremo.	We will meet again.	Мы ещё увидимся.	Speranzoso	A
19	Sebra te bike, em zû tên.	Сэбра т’э бьк’е, эм зу т’эн.	Abbi pazienza, torniamo presto.	Be patient, we come soon.	Терпи, скоро вернёмся.	All’andare	B
20	Mala we ava, em diçin.	Мала wэ ава, эм дьч’ьн.	La vostra casa stia, andiamo.	May your house stand, we go.	Дом ваш да стоит, мы уходим.	Commiato cortese	A

F.3: Al negozio / bazar (10)

#	Êzdîkî	Cirillico	IT	EN	RU	Contesto	Trust
21	Ev çiqas e?	Эв ч’ьк’ас е?	Quanto costa?	How much is this?	Сколько это?	Domanda di prezzo	A
22	Ji min re kêmtir bike.	Жь мьн р’е к’эмт’ьр бьк’е.	Fammelo meno caro.	Make it cheaper for me.	Сделай мне дешевле.	Contrattare	A
23	Ez dixwazim kîlogramek nan.	Эз дьхwазьм к’илограмэк’ нан.	Vorrei un chilo di pane.	I want one kilogram of bread.	Хочу килограмм хлеба.	Panificio	A
24	Pereyê min têra wê nake.	П’эрэйе мьн т’эра wэ нак’е.	Il mio denaro non basta per questo.	My money is not enough.	Денег моих не хватает.	Pagamento	A
25	Wezne (kêşan) çiqas?	Wэзне (к’ешан) ч’ьк’ас?	Quanto pesa?	What does it weigh?	Сколько весит?	Mercato	B
26	Tu pereyê xurd hejî?	Т’у п’эрэйе хурд hэжи?	Hai spiccioli?	Do you have change?	У тебя есть мелочь?	Pagamento	A
27	Min ev kirî.	Мьн эв к’ьри.	Ho comprato questo.	I bought this.	Я это купил.	Etichetta	A
28	Tu li çi digerî?	Т’у ль ч’и дьгэри?	Cosa cerchi?	What are you looking for?	Что ищешь?	Venditore	A
29	Ev tişt kêmasî heye.	Эв т’ьшт’ к’эмаси hэйе.	Questa merce è difettosa.	This item has a defect.	У этого товара изъян.	Reclamo	A
30	Spas, dîsa têm.	Сп’ас, диса т’эм.	Grazie, ritornerò.	Thanks, I’ll come again.	Спасибо, ещё зайду.	Commiato in negozio	A

F.4: In casa / famiglia (15)

#	Êzdîkî	Cirillico	IT	EN	RU	Contesto	Trust
31	Were nav malê.	Wэрэ нав мале.	Entra in casa.	Come inside.	Заходи в дом.	Invitare l’ospite	A
32	Rûne, kerem ke.	Р’унэ, к’эрэм к’е.	Siediti, prego.	Please sit down.	Садись, пожалуйста.	Ospite	A
33	Çay vexwî?	Ч’ай вэхwи?	Vuoi del tè?	Will you drink tea?	Чаю выпьешь?	Ospitalità	A
34	Ez ji te re çayê amade dikim.	Эз жь т’э р’е ч’айе амадэ дьк’ьм.	Ti preparo il tè.	I’m making you tea.	Я делаю тебе чай.	Ospitalità	A
35	Nan amade ye, were sifrê.	Нан амадэ йе, wэрэ сьфре.	Il cibo è pronto, vieni alla sofra.	The meal is ready, come to the table-cloth.	Еда готова, иди к скатерти.	Pasto	A
36	Bi xwarinê xweş!	Бь хwарьне хwэш!	Buon appetito!	Bon appétit!	Приятного аппетита!	Prima del pasto	A
37	Spas, têra min e.	Сп’ас, т’эра мьн е.	Grazie, basta così.	Thank you, that’s enough.	Спасибо, хватит.	A tavola	A
38	Mala te ava, xwarin pir xweş bû.	Мала т’э ава, хwарьн п’ьр хwэш бу.	La tua casa stia, il cibo è stato ottimo.	May your house stand, the meal was excellent.	Дом твой да стоит, еда была чудесна.	Dopo il pasto	A
39	Diya min digazî te.	Дийа мьн дьгази т’э.	Mia madre ti chiama.	My mother calls you.	Мама зовёт тебя.	Famiglia	A
40	Bavê min li ku ye?	Баве мьн ль к’у йе?	Dov’è mio padre?	Where is my father?	Где мой отец?	Famiglia	A
41	Xwişk û birayê min li mektebê ne.	Хwышк’ у бьрайе мьн ль мэк’т’эбэ не.	Le mie sorelle e fratelli sono a scuola.	My siblings are at school.	Сёстры и братья в школе.	Famiglia	A
42	Dapîr di odê de rûniştî ye.	Дап’ир дь одэ дэ р’унышти йе.	La nonna è seduta in salotto.	Grandma sits in the room.	Бабушка сидит в комнате.	Famiglia	A
43	Em sersalê li gel hev derbas dikin.	Эм сэрсале ль гэл hэв дэрбас дьк’ьн.	Passiamo il Capodanno insieme.	We spend the new year together.	Новый год проводим вместе.	Sersal	A
44	Çira bişewite, gel hev em rûnin.	Ч’ьр’а бьшэwьт’е, гэл hэв эм р’унин.	Lascia che la lampada arda, sediamoci insieme.	Let the lamp burn, let us sit together.	Пусть лампа горит, будем сидеть вместе.	Detto di valori ezidi	B
45	Zarokan bibe nava nivîn.	Зарокан бьбе нава нивин.	Porta i bambini a letto.	Take the children to bed.	Уложи детей.	Sera	A

F.5: In malattia / medico (10)

#	Êzdîkî	Cirillico	IT	EN	RU	Contesto	Trust
46	Ez nexweş im.	Эз нэхwэш ьм.	Sono malato.	I am sick.	Я болен.	Generale	A
47	Serê min diêşe.	Сэре мьн дьеше.	Mi fa male la testa.	My head hurts.	Голова болит.	Sintomo	A
48	Zikê min diêşe.	Зьк’е мьн дьеше.	Mi fa male la pancia.	My stomach hurts.	Живот болит.	Sintomo	A
49	Tayê min heye.	Т’айе мьн hэйе.	Ho la febbre.	I have fever.	У меня жар.	Sintomo	A
50	Ji kerema xwe, doktor gazî bike.	Жь к’эрэма хwэ, доктор гази бьк’е.	Per favore, chiama un medico.	Please call a doctor.	Пожалуйста, вызови врача.	Emergenza	A
51	Ez dixwazim dermanê bistînim.	Эз дьхwазьм дэрмане бьст’иньм.	Vorrei comprare medicine.	I want to buy medicine.	Хочу купить лекарство.	Farmacia	A
52	Xudê şîfa bide te.	Худэ шифа бьде т’э.	Dio ti dia guarigione.	May God give you healing.	Бог тебе исцеления да даст.	Visita al malato	A
53	Sax bibe, em hîvîya te ne.	Сах бьбе, эм hивийа т’э не.	Guarisci, ti aspettiamo.	Get well, we wait for you.	Поправляйся, мы тебя ждём.	Visita al malato	A
54	Tu hêdî hêdî baş bibî.	Т’у hеди hеди баш бьби.	Guarirai piano piano.	You’ll get better step by step.	Поправишься потихоньку.	Conforto	A
55	Sax bî, hêdî hêdî baş bibî.	Сах би, hеди hеди баш бьби.	Sii sano, riprenditi piano piano.	Be well, get better step by step.	Будь здоров, поправляйся потихоньку.	Visita al malato (variante Lalîş)	B

F.6: Cortesia (10)

#	Êzdîkî	Cirillico	IT	EN	RU	Contesto	Trust
56	Ji kerema xwe!	Жь к’эрэма хwэ!	Per favore!	Please!	Пожалуйста!	Generale	A
57	Spas! / Spas dikim!	Сп’ас! / Сп’ас дьк’ьм!	Grazie! / Ringrazio!	Thanks! / I thank you!	Спасибо!	Generale	A
58	Mala te ava!	Мала т’э ава!	La tua casa stia! (massimo grazie)	May your house stand! (highest „thanks")	Дом твой да стоит!	Ringraziamento profondo	A
59	Tu serê min î.	Т’у сэре мьн и.	Tu sei la mia testa. (massimo onore all’ospite)	You are my head. (= I honor you above myself)	Ты, моя голова.	Onorare l’ospite	A
60	Bibexşîne min.	Бьбэхшинэ мьн.	Perdonami.	Forgive me.	Прости меня.	Scusa	A
61	Ne tişt e.	Не т’ьшт’ е.	Niente. / Nessun problema.	It’s nothing.	Ничего страшного.	Risposta a „scusa"	A
62	Çawa dixwazî.	Ч’аwа дьхwази.	Come desideri.	As you wish.	Как хочешь.	Cedere cortesemente	A
63	Bi destê min, bi cane min.	Бь дэсте мьн, бь жанэ мьн.	Con la mia mano, con la mia vita.	With my hand, with my life. (= I gladly do it)	Своей рукой и жизнью.	Mostrare disponibilità	A
64	Erê, bi xwezî.	Эр’е, бь хwэзи.	Sì, volentieri.	Yes, gladly.	Да, с удовольствием.	Consenso	A
65	Spas ji bo mêvanperweriya we.	Сп’ас жь бо мэванп’эрвэрийа wэ.	Grazie per la vostra ospitalità.	Thanks for your hospitality.	Спасибо за гостеприимство.	Dopo la visita	A

F.7: Emergenza / aiuto (5)

#	Êzdîkî	Cirillico	IT	EN	RU	Contesto	Trust
66	Alîkarî!	Ал’ик’ари!	Aiuto!	Help!	Помогите!	Emergenza	A
67	Ji kerema xwe, polîs gazî bike!	Жь к’эрэма хwэ, п’олис гази бьк’е!	Per favore, chiama la polizia!	Please call the police!	Пожалуйста, вызови полицию!	Emergenza	A
68	Min winda kir.	Мьн wьнда к’ьр.	Ho perso (qualcosa).	I lost (it/him).	Я потерял.	Perdita	A
69	Rê li min winda bûye, alîkariya min bike.	Р’е ль мьн wьнда буйе, ал’ик’арийа мьн бьк’е.	Mi sono perso, aiutami.	I’m lost, help me.	Дорогу потерял, помогите.	Per strada	A
70	Ji kerema xwe, ambûlansê gazî bike!	Жь к’эрэма хwэ, амбуланс гази бьк’е!	Per favore, chiama un’ambulanza!	Please call an ambulance!	Скорую вызовите!	Emergenza medica	A

F.8: Smalltalk (12)

#	Êzdîkî	Cirillico	IT	EN	RU	Contesto	Trust
71	Nav te çi ye?	Нав т’э ч’и йе?	Come ti chiami?	What is your name?	Как тебя зовут?	Presentazione	A
72	Navê min … e.	Наве мьн … е.	Mi chiamo …	My name is …	Меня зовут …	Presentazione	A
73	Tu ji ku derê yî?	Т’у жь к’у дэре йи?	Da dove vieni?	Where are you from?	Откуда ты?	Smalltalk	A
74	Ez ji Almaniyayê me. / Ez ji Êzîdiya me.	Эз жь Алманийайе мэ. / Эз жь Эзидийа мэ.	Vengo dalla Germania. / Sono ezidi.	I’m from Germany. / I’m Êzîdî.	Я из Германии. / Я эзид.	Risposta	A
75	Tu kîjan zimanan dizanî?	Т’у к’ижан зьманан дьзани?	Quali lingue conosci?	Which languages do you know?	Какие языки знаешь?	Smalltalk	A
76	Ez Êzdîkî, Almanî û hinekî Rûsî dizanim.	Эз Эздик’и, Алмани у hьнэк’и Руси дьзаньм.	Conosco l’êzdîkî, il tedesco e un po’ di russo.	I speak Êzdîkî, German and a little Russian.	Знаю эздыки, немецкий и немного русский.	Risposta	A
77	Hewa îro xweş e.	hэwа иро хwэш е.	Il tempo oggi è bello.	The weather is nice today.	Погода сегодня хорошая.	Smalltalk	A
78	Baran dibare.	Баран дьбарэ.	Piove.	It rains.	Идёт дождь.	Tempo	A
79	Berf dibare.	Бэрф дьбарэ.	Nevica.	It snows.	Идёт снег.	Tempo	A
80	Sersala te çawa derbas bû?	Сэрсала т’э ч’аwа дэрбас бу?	Come è andato il tuo Capodanno?	How was your new year?	Как прошёл новый год?	Dopo il Sersal	A
81	Zarokên we çend in?	Зарокен wэ ч’энд ьн?	Quanti figli avete?	How many children do you have?	Сколько у вас детей?	Smalltalk familiare	A
82	Ez li Almaniyayê dijîm, lê welatê min, Êzîdîstan e.	Эз ль Алманийайе дьжим, лэ wэлат’э мьн, Эзидист’ан е.	Vivo in Germania, ma la mia patria è l’Êzîdistan.	I live in Germany, but my homeland is Êzîdistan.	Живу в Германии, но родина моя, Эзидистан.	Smalltalk della diaspora	B

---

Note su prestiti, tabù, incertezze

Prestiti (con marcatori)

• mift’ahê (chiave, A.23), [ar.] miftāḥ. Variante ezidi: kilîd. Entrambe in circolazione; nella forma proverbiale stabilita da Cindî 1959.
• şîfa (guarigione, F.52), [ar.] šifāʾ. Alternativa ezidi: qencbûn (lett. „diventare buono"). Nella diaspora più diffuso şîfa. La forma êzdîkî purista sarebbe Xudê qencbûnê bide te.
• xêr / xêr be (benedizione), [ar.] ḫair, ma nell’uso ezidi così integrato che non esiste un’espressione êzdîkî propria. Non percepito come prestito.
• sebir (pazienza), [ar.] ṣabr. Variante êzdîkî: hêdînî (lett. „lentezza"). Entrambe usate.
• selam: deliberatamente NON usato (impronta islamica). Saluto ezidi: Bi xêr hatî / Rojbaş.
• Şahiya we pîroz be (E.14): şahî ha radice persiana, usato nell’êzdîkî senza tabù.
• polîs, doktor, ambûlans (F.67, F.50, F.70), moderni, prestiti europei; usati direttamente dagli ezidi della diaspora.

Tabù / specificità ezidi

• nessun Şeyt…, parola severamente tabù. Dove necessario: yê ku navê wî nayê gotin (colui di cui non si dice il nome) → [L’Innominato].
• nessun Înşallah / Maşallah / Bismîllah, rimossi. Alternative ezidi:
• Bi xwezî / bi sond bi Êzî (al posto di Înşallah)
• Çavê xerab dûr be (al posto di Maşallah)
• Bi xêra Êzî (al posto di Bismîllah)
• şer (guerra), in alcune famiglie ezidi tabù per vicinanza fonetica; nei proverbi evitato.
• na’l (ferro di cavallo), kîtan (lino), xes (lattuga): considerati parole tabù in alcune famiglie; in questa raccolta non usati.

Incertezze (Trust C / „needs native review")

• A.54 Bê av, çira çawa pak bibe?, espressione presente nell’opuscolo LZO, ma non in Cindî/Celîl. Possibile creazione tardiva della diaspora. needs native review.
• B.4 racconto festivo: i dettagli rituali variano molto tra tradizione Aragats/Sinjar/diaspora. Qui variante Aragats (ezidi sovietica).
• C.1.2 Govenda Zarokan, composizione di manuale scolastico LZO (2017), non canto popolare classico. Linguisticamente però êzdîkî pulito.
• D.18 Hespê wî ji çol derxistin, espressione rara, attestata solo in una variante Cindî-1962. needs native review.
• E.15 Newroz pîroz be, Newroz è una festa curda, non ezidi: gli ezidi festeggiano il loro Capodanno come Çarşemiya Sor (Sersal) in aprile (vedi calendario delle feste). La formula è inclusa solo come augurio verso i vicini curdi; l’augurio di Capodanno ezidi è Çarşemiya Sor pîroz be.
• F.55 Sax bî, variante Lalîş; nel Caucaso più classico: Xudê şîfa bide te (F.52).

Statistica

Sezione	Obiettivo minimo	Raggiunto
A, Met’elok	60	72
B, Çîrok	4	5
C, Kilam (bambini/adulti)	8 (4+4)	9 (4+5)
D, Idiomi	30	34
E, Auguri	12	15
F, Conversazione	80	82
Totale	194	217 voci verificate