طب عامیانه‌ی ئێزیدی، گیاهان دارویی، حیوانات مقدس و طبیعت‌شناسی

سند پژوهشی برای ezdixan.de, ماژول: فرهنگ‌شناسی / یادگیری ئێزدیکی ایجاد شده: ۲۰۲۶-۰۵-۲۲ | وضعیت: ترکیب پژوهشی منابع: Açıkyıldız 2010، Allison 2001، Spät 2018، Kreyenbroek 1995/2009، پروژه‌ی طب عامیانه‌ی بنیاد AMAR، ezipedia.de، Bahzani.net، مجموعه‌های Aparan/Tbilisi/Krasnodar، پروژه‌ی میراث فرهنگی ئێزیدی (KRG)، سنت ماماهای Pîr در Sheikhan

یادداشت: الفبای Hawar (لاتین، بر پایه‌ی کرمانجی). نام‌های لاتین گیاهان برای شناسایی گیاه‌شناختی روشن. سلب مسئولیت: نسخه‌های طب عامیانه مردم‌نگاری هستند, توصیه‌ی پزشکی نیستند. پیش از کاربرد با پزشک مشورت کنید.

---

فهرست

۱. اصل بنیادین: بیماری، شفا، امر مقدس ۲. خاندان‌های Pîr و حرفه‌های درمانی ۳. گیاهان دارویی, کاتالوگ نظام‌مند ۴. نسخه‌های درمان خانگی ۵. طب زنان و سنت مامایی ۶. Çavê Xerab, چشم بد و آیین‌های محافظتی ۷. درختان و گیاهان مقدس ۸. گیاهان تابو ۹. حیوانات مقدس ۱۰. حیوانات تابو ۱۱. نمادشناسی حیوانات و ذبح آیینی ۱۲. تقویم طبیعت و اخترشناسی ۱۳. نمایه و واژه‌نامه

---

۱. اصل بنیادین: بیماری، شفا، امر مقدس

در سنت ئێزیدی، بیماری هرگز فقط جسمانی نیست. سه علت از هم تفکیک می‌شوند:

Hawar	فارسی	توضیح
Nexweşiya Cesteyî	بیماری جسمانی	درمان گیاهی/غذایی
Çavê Xerab	چشم بد / بیماری حسد	طلسم‌ها + آیین‌ها
Bandora Cinan / Bandora Pîranê	تأثیر ارواح/مقدسان	دعای Pîr + زیارت Lalîş

شفا همواره ماده (گیاه، خوراک) + کلام (دعا، Qewl) + لمس (دست Pîr، آب Lalîş) را با هم ترکیب می‌کند. کسی که فقط از طب مدرن بهره می‌برد و امر معنوی را نادیده می‌گیرد، بنا بر سنت ناقص‌درمان‌شده تلقی می‌شود (Spät 2018:154).

هفت عنصر مقدس شفا

بنا بر نمادشناسی Heft Sirran (هفت فرشته), هر داروی شفابخش به یک فرشته نسبت داده می‌شود:

۱. Av (آب) ← Şêx Hesen, نیروی شفابخش خنک‌کننده ۲. Agir (آتش) ← Şêx Şems, نیروی شفابخش گرم‌کننده ۳. Ax (خاک) ← Şêx Ebû Bekir, نیروی شفابخش زمینی (قرص‌های Berat، خاک شفابخش) ۴. Ba (هوا/نفس) ← Sicadîn, نیروی شفابخش تنفسی (دعا، دودکردن) ۵. Nan (نان/غله) ← Nasirdîn, نیروی شفابخش مغذی ۶. Roj (خورشید/نور) ← Fexredîn, نیروی شفابخش تابان (حمام آفتاب برای نوزادان) ۷. Heyv (ماه) ← Şêx Adî, نیروی شفابخش چرخه‌ای (تقویم قمری برای برداشت گیاهان)

---

۲. خاندان‌های Pîr و حرفه‌های درمانگری

برخی دودمان‌های Pîr به‌صورت موروثی مسئول کارکردهای پزشکی‌اند:

دودمان Pîr	وظیفه‌ی درمانی
Pîrê Hesin Çinaryê	درمان زخم، شکستگی استخوان
Pîrê Mem Şivan	گزش مار، عقرب؛ «دست Pîr Mem» پادزهر شمرده می‌شود
Pîrê Cerwa / Pîrê Cerî	وبا، طاعون، بیماری‌های واگیر, یادمان عامیانه از سال‌های طاعون
Pîrê Hesmamana	طب زنان، مامایی
Pîrê Sînê	بیماری‌های چشم (تراخم)
Pîrê Pivê / Pîrê Çiyê	گیاهان دارویی کوهستان، چیدن
Pîrê Bûb / Pîrê Bûbekir	دردهای چشم + سردرد، Berat را تبرک می‌کند
Pîrê Reş	بیماری‌های روانی، بیماری‌های «سیاه» (افسردگی، «گرفتارشده به Cinan»)
Şêx Mend	مارها, «Şêx Mend ê tirsa marî» (Şêx Mend، وحشت مار), نگاه کنید به §۹

منبع: Kreyenbroek 1995:131-145، Açıkyıldız 2010:79-83.

ماماها (Pîrê Nisa / Pîra Bavê)

زنان باتجربه از خاندان‌های Pîr, دانش را شفاهی به دختران منتقل می‌کنند. ماماهای Pîr ۳۰ تا ۵۰ گیاه ویژه‌ی زنان را می‌شناسند.

---

۳. گیاهان دارویی: فهرست نظام‌مند

۳.۱ نعناعیان و گیاهان معطر

۱. Şalye / Şalî: مریم‌گلی (Salvia officinalis / Salvia spp.)

• فارسی: مریم‌گلی
• کاربرد در طب عامیانه:
• چای برای گلودرد + سرفه + گرفتگی صدا
• دهان‌شویه برای التهاب لثه
• کمپرس برای تعریق (به‌ویژه یائسگی)
• نسخه: ۱ ق.غ برگ خشک مریم‌گلی، ۲۵۰ میلی‌لیتر آب جوش، ۱۰ دقیقه دم بکشد، با عسل (Hingiv) شیرین شود. روزی ۳ بار.
• منبع: پروژه‌ی طب عامیانه‌ی AMAR، Dohuk 2019؛ Faryma 1989 (Aparan)

۲. Cetir / Zatar / Çetir: آویشن کوهی (Thymus serpyllum / Thymus vulgaris)

• فارسی: آویشن، آویشن کوهی
• مقدس: Cetir گیاه Şêx Şems است, هنگام دعای نور سوزانده می‌شود.
• کاربرد در طب عامیانه:
• برونشیت، آسم (استنشاق)
• ضعف گوارش (دم‌کرده پس از غذای چرب)
• ضدعفونی‌کننده: به‌صورت شست‌وشو برای زخم‌ها
• کرم‌زدا (ضد کرم در کودکان)
• نسخه (برونشیت): ۲ ق.چ آویشن خشک + ۱ ق.چ عسل + آب یک لیمو در ۲۵۰ میلی‌لیتر آب داغ. روزی ۳ تا ۴ بار داغ.
• دودکردن: شاخه‌های خشک Cetir سوزانده می‌شوند, فضا را پس از بیماری پاک می‌کند. مخلوط Zatar (Cetir + سماق + کنجد) به‌عنوان چاشنی نقش داروی خانگی نیز دارد.
• منبع: Açıkyıldız 2010:106، Bahzani.net

۳. Pîng / Mêwj / Nane: نعناع (Mentha spicata / Mentha piperita)

• فارسی: نعناع (نعناع فلفلی / نعناع معمولی)
• کاربرد در طب عامیانه:
• ناراحتی‌های معده و روده (دم‌کرده)
• نفخ، قولنج (به‌ویژه در نوزادان: دم‌کرده‌ی رقیق)
• سردرد (کمپرس پیشانی با نعناع تازه‌ی له‌شده)
• تب‌بُر (کمپرس با نعناع + سرکه)
• نسخه: ۱ مشت نعناع تازه + ۵۰۰ میلی‌لیتر آب، ۵ دقیقه جوشانده، سرد شود، با عسل.
• گونه‌ی ماستی (Dew): دوغ + نعناع تازه برای تهوع و گرمای تابستان (نگاه کنید به سند آشپزی §۶۲).

۴. Apsîn / Wermut / Avşane: افسنطین (Artemisia absinthium / Artemisia spp.)

• فارسی: افسنطین، درمنه
• کاربرد در طب عامیانه:
• کرم‌درمانی (به‌ویژه کودکان: بسیار تلخ، با احتیاط دوزبندی شود!)
• مقوی معده در بی‌اشتهایی
• برای تب شبیه مالاریا (تاریخی: باتلاق‌های Sinjar)
• هشدار: دوزهای بالا سمی است (تویون), به‌طور سنتی فقط ۳ روز دوره.
• دودکردن: دودکردن Apsîn علیه حشرات و علیه Cinan (ارواح) در اتاق‌های بیماران.
• منبع: طب عامیانه‌ی AMAR، مصاحبه‌ی ماماهای Pîr در Sheikhan 2018

۵. Rîhan / Reyhan: ریحان (Ocimum basilicum)

• فارسی: ریحان
• کاربرد: معده، تهوع؛ برگ‌های تازه زیر بالش برای خواب آرام.

۶. Mey-Mantik / Memeyîk / Pûng: پونه (Mentha pulegium)

• فارسی: پونه
• اثر نیرومند: علیه سرماخوردگی، اما در بارداری تابو (محرک انقباض رحم).

۷. Mêran / Maran: مرزنجوش (Origanum vulgare / Origanum syriacum)

• ضدعفونی‌کننده، دم‌کرده در برونشیت.

---

۳.۲ کاسنیان و مواد تلخ

۸. Bûbêbig / Babûng: بابونه (Matricaria chamomilla)

• فارسی: بابونه (واقعی)
• کاربرد: التهاب چشم (کمپرس)، دل‌درد (چای)، التیام زخم (حمام)، نوزادان (بسیار رقیق).

۹. Hingirîn / Hingar: بومادران (Achillea millefolium)

• فارسی: بومادران
• کاربرد: بندآوردن خون (برگ تازه‌ی له‌شده روی زخم)، طب زنان (تنظیم سیکل)، چای برای دل‌درد.
• اسطوره‌ی ئێزیدی: زنان خاندان‌های Pîr می‌گویند که این گیاه «به دست Şêx Şems لمس شده است», گل‌های کوچک سفید آن نماد خورشید شمرده می‌شوند.

۱۰. Karî / Karîvan: قاصدک (Taraxacum officinale)

• فارسی: قاصدک
• سالاد بهاری (نگاه کنید به Sawûka §۶ سند آشپزی)، مقوی کبد، کرم‌درمانی.

۱۱. Geliyan / Cixare-gulî: همیشه‌بهار (Calendula officinalis)

• فارسی: همیشه‌بهار
• کاربرد: مرهم زخم (گل‌ها در روغن زیتون خیسانده)، بثورات پوستی، تبخال لب.

---

۳.۳ چتریان

۱۲. Bexdenûs / Bexdenûz: جعفری (Petroselinum crispum)

• فارسی: جعفری
• کاربرد: ادرارآور (دم‌کرده)، بوی بد دهان (جویدن)، کمبود آهن.

۱۳. Şîvît / Şivit: شوید (Anethum graveolens)

• فارسی: شوید
• کاربرد: قولنج نوزاد (بسیار رقیق)، افزایش شیر در مادران شیرده.

۱۴. Zîre / Zireh: زیره‌ی سبز (Cuminum cyminum)

• فارسی: زیره‌ی سبز
• کاربرد: نفخ، گوارش: همراه روزانه‌ی غذاهای گوشت بره.

۱۵. Banîs / Razyan: بادیان (Pimpinella anisum) / رازیانه (Foeniculum vulgare)

• فارسی: بادیان / رازیانه
• کاربرد: قولنج نوزاد، مادران شیرده (افزایش شیر)، سرفه.

۱۶. Gîya / Riyan / Kuzbure: گشنیز (Coriandrum sativum)

• گوارش، آرام‌بخش، به‌صورت موضعی برای نیش زنبور.

۱۷. Karî Beyaz / Anîsona Berhin: خله (Ammi visnaga)

• داروی آسم (تاریخی: Sinjar). پژوهش مدرن خلین اثر آن را می‌شناسد.

---

۳.۴ سوسنیان و گیاهان پیازی

۱۸. Sîr / Sîrê Spî: سیر (Allium sativum)

• فارسی: سیر
• مقدس: «Sîr» در بسیاری از اوراد محافظتی نقش حفاظتی علیه Çavê Xerab دارد (نگاه کنید به §۶).
• کاربرد: عفونت‌ها (داخلی + خارجی)، فشار خون بالا، کرم‌ها.
• نسخه‌ی ضد سرماخوردگی: ۳ حبه سیر کوبیده + ۱ ق.غ عسل + ۱ لیمو + ۲۵۰ میلی‌لیتر آب گرم. صبح ۱ بار، شب ۱ بار.

۱۹. Pîvaz / Pîvazê Sor: پیاز (Allium cepa)

• فارسی: پیاز
• کاربرد: نیش حشره (پیاز تازه روی محل گذاشتن)، سرفه (شربت پیاز-عسل)، گلودرد.
• نسخه‌ی شربت پیاز-عسل: ۱ پیاز بزرگ ریزخردشده + ۴ ق.غ عسل در شیشه، ۱۲ ساعت بماند، آبش صاف شود, هنگام سرفه هر ۲ ساعت ۱ ق.غ.

۲۰. Sîrim / Sîrê Çolê: سیر خرسی / سیر وحشی (Allium ursinum / Allium victorialis)

• گیاه بهاری برای Sawûka. تصفیه‌کننده‌ی خون.

۲۱. Pîvazê Şîn / Çîvk: پیازچه

• حامل ویتامین بهاری.

۲۲. Zembîlê Bûbê: سنبل (Hyacinthus orientalis / Muscari spp.)

• نمادین: زیور Sersal، گیاه دارویی نیست (پیاز آن سمی است!).

۲۳. Sosin / Susin: سوسن (Lilium spp.)

• نمادین (پاکی)، مرهم گل در روغن زیتون برای سوختگی (ملایم).

---

۳.۵ درختان: از منظر درمانی

۲۴. Hinar / Hinarê: انار (Punica granatum)

• فارسی: انار
• مقدس: بالاترین نماد تقدس, ۷ یا ۳۶۵ دانه‌ی درون آن بازنمای ۷ فرشته‌ی بزرگ یا ۳۶۵ روز سال است. این میوه نماد یگانگی آفرینش است. کانونی در Çarşemiya Sor.
• کاربرد در طب عامیانه, میوه: آب آن علیه کم‌خونی، رب انار به‌عنوان چاشنی.
• کاربرد در طب عامیانه, پوست (Kelpora Hinarê): خشک‌شده، آسیاب‌شده یا به‌صورت دم‌کرده, اثر نیرومند علیه اسهال و کرم کدو (تانن + پونیکالاژین + آلکالوئید پلتیرین).
• نسخه‌ی ضد اسهال: ۱ ق.چ پوست انار آسیاب‌شده + ۱ فنجان آب داغ، ۱۰ دقیقه دم بکشد، صاف شود. روزی ۳ بار. هشدار: در بارداری تابو (پلتیرین)، در کودکان کاهش یابد.
• کاربرد در طب عامیانه, گل‌ها (Gulê Hinarê): دم‌کرده به‌عنوان دهان‌شویه برای خونریزی لثه.
• منبع: Spät 2018:175، طب عامیانه‌ی AMAR

۲۵. Gûz / Goz: گردو (Juglans regia)

• فارسی: گردو
• مقدس: درختان کهن گردو جایگاه مقدسان/Cinan شمرده می‌شوند, قطع نمی‌شوند. درختان گردوی Sheikhan در کنار زیارتگاه‌ها به‌عنوان «Şîvana Çiyê» (نگهبانان کوه) گرامی داشته می‌شوند.
• کاربرد در طب عامیانه:
• مغز گردو: تقویت مغز (آموزه‌ی کهن نشانه‌ها: شکل آن شبیه مغز است)
• پوست سبز گردو (Cûzîna): خوابانده‌شده: گوارش
• برگ گردو (Pelê Gûzê): دم‌کرده علیه بثورات پوستی، اگزما، قارچ پا (حمام)
• روغن گردو: مراقبت از مو، علیه پسوریازیس
• نسخه‌ی حمام برگ گردو علیه اگزما: ۱۰۰ گرم برگ خشک گردو در ۲ لیتر آب ۱۵ دقیقه بجوشد، صاف شود، به آب حمام اضافه شود. هفته‌ای ۲ بار.

۲۶. Zeytûn: زیتون / درخت زیتون (Olea europaea)

• فارسی: زیتون، درخت زیتون
• مقدس: نماد صلح. روغن مقدس آیین تعمید Mor-Kirin: نوزاد با روغن زیتونی که در Lalîş تبرک شده تدهین می‌شود.
• کاربرد در طب عامیانه:
• Rûnê Zeytûnê (روغن زیتون): همه‌منظوره: پوست، مو، قطره‌ی گوش (گرم در گوش‌درد)، یبوست (۱ ق.غ ناشتا)، التیام زخم (پایه‌ی مرهم).
• Pelê Zeytûnê (برگ زیتون): دم‌کرده علیه فشار خون بالا و تب (اولئوروپئین؛ داروشناسی مدرن تأیید می‌کند).
• منبع: Açıkyıldız 2010:88، Bahzani.net (تولید روغن زیتون Bashiqa از سده‌ها پیش).

۲۷. Tût: توت (Morus alba / Morus nigra)

• فارسی: توت
• شربت میوه علیه گلودرد، شراب توت به‌طور سنتی.

۲۸. Hejîr: انجیر (Ficus carica)

• فارسی: انجیر
• انجیر خشک + شیر یک شب کامل: علیه یبوست. شیره‌ی انجیر (شیره‌ی دمبرگ) علیه زگیل (طب عامیانه).

۲۹. Sêv / Sêvê: سیب (Malus domestica)

• رنده‌شده + هویج در اسهال (سرشار از پکتین). «Sêvê Çiyê» (سیب کوهی) به‌طور سنتی.

۳۰. Hejîrkurî / Hejîra Spî: انجیر وحشی (Ficus)

• در برخی روستاهای Sheikhan مقدس، درخت زیارتگاه.

۳۱. Berû / Mazî: بلوط (Quercus brantii / Quercus aegilops)

• فارسی: بلوط
• مقدس: درختان مقدس, بلوط‌های کهن در Sheikhan جایگاه مقدسان Şêx Şems و Şêx Hesen شمرده می‌شوند.
• کاربرد: دم‌کرده‌ی پوست بلوط (Mazî) علیه اسهال، بواسیر؛ مواد تانن برای دباغی چرم.
• مازو (Mazû) بلوط, خشک‌شده، آسیاب‌شده، علیه گلودرد.

۳۲. Bî / Berebî: بید (Salix spp.)

• پوست بید علیه تب و درد (سالیسین: پیش‌ساز آسپرین). طب عامیانه‌ی شناخته‌شده.

۳۳. Pelûd / Şikeftkanî: درخت سماق (Rhus coriaria)

• دانه‌های سماق: آب آن علیه اسهال، به‌عنوان چاشنی همه‌جا حاضر.

۳۴. Şîpîn / Şepatan: گز (Tamarix spp.)

• درخت بیابانی Sinjar. «گزنگبین» (ترشح عسل‌مانند شته‌ها) به‌طور سنتی جمع‌آوری می‌شد, شیرین، شفابخش در سرفه‌ی تحریکی.

۳۵. Çinar: چنار (Platanus orientalis)

• مقدس: درخت مقدس. «Pîrê Hesin Çinaryê» نام خود را مدیون Çinar است. چنار کهن در Lalîş.

---

۳.۶ گیاهان دیگر

۳۶. Hingiv / Hingivê Çiyê: عسل (عسل کوهی)

• مقدس: عسل ماده‌ای شفابخش شمرده می‌شود، «شیرینی خورشید».
• کاربرد: همه‌ی زخم‌ها (ضدباکتری)، شربت سرفه (با پیاز/سیر)، مقوی برای بیماران، تغذیه‌ی نوزاد از سال اول زندگی به بعد (پیش از آن خطر بوتولیسم؛ به‌طور سنتی با شیوه‌ی انتظار رعایت می‌شود).
• نسخه‌ی مرهم زخم: عسل کوهی خالص + روغن زیتون نسبت ۱:۱، با گاز استریل روی زخم گذاشتن.

۳۷. Tovê Kundir / Tovê Gindor: تخم کدو (Cucurbita pepo)

• Hawar: Tovê Kundir / Tovê Gindor
• کاربرد: کرم‌درمانی (به‌ویژه کرم کدو)، پروستات (مدرن: فیتواسترول‌ها)، ضعف مثانه. نسخه: ۵۰ گرم مغز پوست‌کنده صبح ناشتا، ۲ ساعت بعد ملیّن.
• روغن تخم کدو: در Sheikhan بسیار ارزشمند، سبز تیره، با طعم گردویی.

۳۸. Spînax / Spînaxa Çolê: اسفناج وحشی (Spinacia oleracea / Beta vulgaris ssp.)

• گیاه بهاری Sawûka، آهن، خون‌سازی.

۳۹. Tirşik / Tirşok: ترشک (Rumex acetosa / Rumex spp.)

• گیاه Sawûka، ویتامین ث، تصفیه‌کننده‌ی خون.

۴۰. Gezgezk / Gezne / Dezû: گزنه (Urtica dioica)

• فارسی: گزنه
• کاربرد: گیاه Sawûka، دم‌کرده در روماتیسم (نیز درمان شلاق‌زدن)، کمبود آهن.

۴۱. Tûjik / Tûjk: شاهی آبی (Nasturtium officinale)

• گیاه بهاری، ویتامین ث، تصفیه‌کننده‌ی خون.

۴۲. Silq / Silk: چغندر برگی (Beta vulgaris)

• گیاه بهاری.

۴۳. Çayîr / Cayîr: شبدر مرغزار / شنبلیله (Trifolium / Trigonella foenum-graecum)

• شنبلیله در سوسیس Sucuk و به‌عنوان مقوی برای مادران شیرده.

۴۴. Reşke / Tovê Reşke: سیاه‌دانه (Nigella sativa)

• مقدس: «Tovê Şîfayê», «دانه‌ی شفا»، در بسیاری از ضرب‌المثل‌های ئێزیدی به‌عنوان داروی همگانی.
• کاربرد: سیستم ایمنی، آلرژی، همراهی با دیابت، خارجی برای مو.
• روغن سیاه‌دانه: روی نان هنگام صبحانه.
• منبع: Bahzani.net، طب عامیانه‌ی Sheikhan

۴۵. Kunêr / Tovê Kunêr: کنجد (Sesamum indicum)

• ارده و روغن کنجد: تقویت‌کننده. دانه‌ی کنجد برای مادران شیرده.

۴۶. Kete / Madder: روناس (Rubia tinctorum)

• ریشه‌ی سرخ برای رنگ‌کردن تخم‌مرغ Çarşemiya Sor و رنگرزی پارچه. Rûnas نام آن است.

۴۷. Gul / Gulê Gulistanê: گل سرخ (Rosa damascena)

• مقدس: نمادین (باغ‌های Lalîş).
• گلاب (Ava Gulê): آرایشی، آرام‌بخش، در شیرینی‌ها.
• چای گلبرگ سرخ: ضدالتهاب، طب زنان.

۴۸. Mîra / Sirba: شیرین‌بیان (Glycyrrhiza glabra)

• سرفه‌ی تحریکی، معده: با احتیاط (فشار خون).

۴۹. Aloeya Têxistî / Sebr: آلوئه‌ورا

• در مهاجرنشین رایج: سوختگی، پوست.

۵۰. Henar-Mêwe: زرشک (Berberis vulgaris / Berberis crataegina)

• دانه‌ها در پلو، ریشه به‌صورت دارویی (بربرین) در عفونت‌ها.

۵۱. Sosin Berf / Berfîn / Şîlanê: گل برف (Galanthus spp.)

• پیام‌آور بهار: نمادین (دارو نیست، بلکه به‌سبب سمی‌بودن تابو).

۵۲. Fritillaria: لاله‌ی واژگون / تاج کیانی (Fritillaria imperialis / Fritillaria persica)

• Hawar: Lalîza Şahanî / Sêlê Şahî (گونه‌ی Sinjar)
• مقدس: در برخی مناطق ئێزیدی گل مقدس بهاری. چیدن آن تابو است در دره‌های مقدس.
• نگاه کنید به ارجاع: research-ezdiki-fritillaria-vocab.md

---

۴. نسخه‌های درمان خانگی

۴.۱ علیه سرماخوردگی (Serma / Sermaketî)

نسخه‌ی ۱, نوشیدنی مقوی Çay:

• ۱ فنجان چای سیاه داغ + آب نصف لیمو + ۱ ق.غ عسل + ۱ حبه سیر کوبیده + اندکی سیاه‌دانه.
• پیش از خواب داغ بنوشید، گرم بپوشید.

نسخه‌ی ۲, استنشاق:

• قابلمه‌ی آب داغ + ۲ ق.غ آویشن خشک (Cetir) + ۱ ق.غ برگ اکالیپتوس (در صورت موجود بودن) + ۵ دقیقه بجوشد.
• با حوله روی سر، ۵ تا ۱۰ دقیقه استنشاق کنید.

نسخه‌ی ۳, شربت پیاز-عسل:

• نگاه کنید به §۱۹. هنگام سرفه هر ۲ ساعت ۱ ق.غ.

نسخه‌ی ۴, کمپرس سینه:

• پارچه‌ی داغ با سیب‌زمینی پخته‌ی له‌شده + آرد خردل، در پارچه پیچیده، روی سینه ۲۰ دقیقه.

---

۴.۲ علیه سردرد (Serêş / Êşa Serî)

نسخه‌ی ۱, کمپرس پیشانی نعناع:

• نعناع تازه را له کنید، در پارچه‌ی توری + سرکه + آب سرد، روی پیشانی ۳۰ دقیقه.

نسخه‌ی ۲, مرهم شقیقه:

• روغن نعناع فلفلی (۱ قطره) + روغن زیتون (۱ ق.غ), به‌آرامی روی شقیقه‌ها بمالید.

نسخه‌ی ۳, دعای Pîr:

• در سردردهای «معنوی» (مظنون به Çavê Xerab): به Pîr Bûb مراجعه می‌شود، که گِل Berat را روی پیشانی می‌گذارد و Qewl می‌خواند (Allison 2001:142).

---

۴.۳ علیه دل‌درد (Êşa Zikê)

نسخه‌ی ۱, چای بابونه-بادیان:

• ۱ ق.چ بابونه + ۱ ق.چ دانه‌ی بادیان + ۲۵۰ میلی‌لیتر آب، ۱۰ دقیقه دم بکشد.

نسخه‌ی ۲, چای پوست انار:

• در اسهال: نگاه کنید به §۲۴.

نسخه‌ی ۳, دوره‌ی ماست:

• در معده‌ی حساس: روزی ۳ بار ۱ کاسه ماست تازه (Mast) با کمی عسل.

نسخه‌ی ۴, آب زیره:

• ۱ ق.چ زیره در ۲۵۰ میلی‌لیتر آب داغ، ۵ دقیقه دم بکشد, در نفخ.

نسخه‌ی ۵, دم‌کرده‌ی افسنطین:

• در شک به کرم: بسیار رقیق، حداکثر ۳ روز (نگاه کنید به هشدار §۴).

---

۴.۴ علیه سرفه (Kuxik)

نسخه‌ی ۱, پیاز-عسل (نگاه کنید به §۱۹).

نسخه‌ی ۲, آویشن-عسل:

• ۲ ق.چ Cetir + ۱ ق.چ عسل + آب داغ. روزی ۳ تا ۴ بار.

نسخه‌ی ۳, ترب-عسل:

• ترب سیاه بزرگ (Tirb/Tirba Reş) را خالی کنید، با عسل پر کنید، آب آن را ۱۲ ساعت جمع کنید، قاشق‌قاشق بخورید.

---

۴.۵ درمان زخم (Birîn)

پروتکل استاندارد Pîrê Hesin Çinaryê: ۱. تمیزکردن با Ava Kaniya Spî (آب مقدس Lalîş), نمادین + واقعی (آب چشمه معمولاً پاک است). ۲. مرهم عسل-روغن زیتون (نگاه کنید به §۳۶). ۳. پانسمان با برگ گردو (ضدعفونی‌کننده). ۴. دعای Pîr بر فراز زخم. ۵. پانسمان تازه هر ۲۴ ساعت.

---

۴.۶ علیه سوختگی (Şewîn)

نسخه‌ی ۱: آلوئه‌ورای تازه + ماست (Mast) نسبت ۱:۱، ضخیم بگذارید. نسخه‌ی ۲: کمپرس شیر سرد. نسخه‌ی ۳: مرهم روغن همیشه‌بهار.

---

۴.۷ گزش مار / عقرب (Mar / Dûpişk)

پروتکل فوری:

• زخم را برش دهید، خون را با آب Lalîş بشویید اگر در دسترس است، وگرنه با آب پاک.
• فوراً نزد Pîrê Mem Şivan یا Şêx Mend (نگاه کنید به §۹.۵).
• طب عامیانه: خمیر سیر + پیاز + نمک روی محل گزش (زهر را می‌کشد)، برگ کلم روی آن.
• مدرن: فوراً کمک پزشکی! نسخه‌های عامیانه ثبت‌شده‌اند، اما جایگزین پادزهر نیستند.

---

۴.۸ علیه بی‌خوابی (Bê-Xewî)

• شیر داغ + عسل + جوز هندی
• گلاب روی بالش
• دودکردن Apsîn (رؤیاهای «بد» را می‌زداید)

---

۵. طب زنان و سنت مامایی

Pîrê Hesmamana / Pîrê Bavê (ماماهای خاندان‌های Pîr) حاملان اصلی دانش زنانه‌اند. دانش شفاهی منتقل می‌شود.

۵.۱ بارداری (Ducanî)

گیاه	کاربرد	ایمنی
زنجبیل (Zencefîl)	تهوع	ایمن
بادیان (Banîs)	تهوع	ایمن
جعفری (Bexdenûs)	معتدل	نه در مقادیر زیاد (محرک انقباض)
افسنطین (Apsîn)	تابو	سقط‌کننده
پونه (Pûng)	تابو	سقط‌کننده
پوست انار (Kelpora Hinarê)	تابو	محرک انقباض
سیاه‌دانه	معتدل	در سه‌ماهه‌ی اول پرهیز شود
خرما (Xurma)	آماده‌سازی زایمان	۶ هفته‌ی پایانی روزانه ۶ عدد

۵.۲ زایمان (Zayîn)

شیوه‌ی قابلگی:

• اتاق زایمان با Apsîn دود داده شود (Cinan را می‌زداید)
• Çay داغ با دارچین (Darçîn) برای تقویت انقباض
• قرص Berat زیر بالش
• پس از زایمان: بند ناف با روغن زیتون + زغال درمان شود
• جفت زیر درخت گردو یا انار دفن شود (منبع: Allison 2001:96)

۵.۳ دوران نفاس (۴۰ روز: Çilewra / Çilî)

• مادر ۴۰ روز در خانه می‌ماند (Çila Zayînê)
• غذای مقوی روزانه: Pelûda Şîrê Dayikê (نگاه کنید به سند آشپزی §۲۱)
• ماست + سیر + عسل در صبح
• تابو: غذای «سرد» نه (سنت سردِ طب اخلاطی)، میوه‌ی ترش نه

۵.۴ افزایش شیر (Şîr-Zêdekirin)

• چای شنبلیله (Çayîr)
• دم‌کرده‌ی بادیان
• Pelûd خرما-بادام
• فرنی ارزن

۵.۵ ناراحتی‌های سیکل

• بومادران (Hingirîn): تنظیم سیکل
• چای خانم‌گلی (در منطقه به نام «Pelîda Mêran» شناخته می‌شود)
• کمپرس شکمی بابونه در گرفتگی
• آهن: چغندر سرخ، گزنه، اسفناج

۵.۶ نازایی (Bê-Zaroktî)

به‌طور سنتی چندمرحله‌ای: ۱. زیارت زنانه به Lalîş نزد Kaniya Spî و Kefe Şêx Adî. ۲. لمس Pirayîya Wesan / Hêla Mêrebê (سنگ دعا برای باروری). ۳. رژیم: خرمای فراوان، کنجد، بادام، فرنی ارزن. ۴. روغن سیاه‌دانه روزانه. ۵. دعای Pîr (Du’a).

منبع: Allison 2001:91-98، Spät 2018:166.

---

۶. Çavê Xerab: چشم بد و آیین‌های محافظتی

Çavê Xerab («چشم بد») مفهومی محوری در طب عامیانه‌ی ئێزیدی است. حسد یک انسان می‌تواند آسیب جسمانی پدید آورد, به‌ویژه در نوزادان، زنان زیبا، زنان باردار، ازدواج تازه، دام تازه.

۶.۱ تشخیص

علائم: ضعف ناگهانی، سردرد بی‌علت، گریه‌ی نوزاد، بیماری دام، اختلالات خواب، خمیازه بدون خستگی.

آزمون:

• یک Pîr زغال گداخته را در آب می‌اندازد: اگر بلند بترقد = Çavê Xerab تأیید می‌شود.
• پیاز بریده‌شده در کاسه‌ی آب: الگوهای معینی تشکیل می‌دهد.
• سرب‌ریزی (Qurşûn-Avêtin): سرب مذاب در آب سرد، شکل آن گویای امر است.

۶.۲ طلسم‌های محافظتی

Hawar	فارسی	کاربرد
Çavê Mavî	چشم آبی / نظرقربانی	روی گهواره، گردن، خودرو، درگاه خانه
Tilismê Mor	طلسم تبرک‌شده	تکه پارچه‌ی نوشته‌شده توسط Pîr، بر گردن کودک
Berat	قرص گِل Lalîş	همراه داشتن / بلعیدن
Sîr-Zêr	سیر + رشته‌ی طلا	روی گهواره
Dirîlê Spî	نوارهای پارچه‌ی سفید	بستن به درختان مقدس همراه با آرزو

۶.۳ آیین‌های شفا

آیین دود (Tütsîn):

• دانه‌ی سیاه‌دانه، افسنطین، رزماری، برگ بو سوزانده می‌شود، کودک سه بار از میان دود گذرانده می‌شود.

شفای آب (Avê Mor):

• Pîr بر کاسه‌ی آب Du’a می‌خواند، بیمار با آن شسته می‌شود.

بازی گره‌ی کودکان (Çawê Spî):

• گره‌ای زده می‌شود، حیوانی وارونه از آستانه عبور داده می‌شود.

پرتاب نمک (Xwê-Avêtin):

• یک مشت نمک از روی شانه پرتاب می‌شود همراه با اوراد.

منبع: Spät 2018:140-150، Açıkyıldız 2010:84-86.

---

۷. درختان و گیاهان مقدس

۷.۱ درختان

Hawar	فارسی	جایگاه قدسی
Hinar	انار	نماد Heft Sirran, Çarşemiya Sor
Gûz	گردو	درختان زیارتگاه, محل نشستن مقدسان
Zeytûn	درخت زیتون	نماد صلح, روغن Mor-Kirin
Berû / Mazî	بلوط	درختان Şêx Şems, Lalîş و Sheikhan
Çinar	چنار	Pîr-Çinaryê, دودمان درمانگران
Mêw / Tirî	تاک انگور	تاکستان‌های Lalîş، شراب آیینی
Hejîr	انجیر	به‌طور منطقه‌ای درخت زیارتگاه
Bî	بید	عنصر آب، شفای تب
Tût	توت	زیارتگاه Pîrê Mem
Daristana Lalîş	جنگل Lalîş	تمام جنگل مقدس

۷.۲ گیاهان

Hawar	فارسی	کارکرد قدسی
Cetir	آویشن	گیاه Şêx Şems (دودکردن)
Reşke	سیاه‌دانه	«Tovê Şîfayê», دانه‌ی شفابخش
Hingiv	عسل	جوهر خورشید
Gul	گل سرخ	باغ‌های Lalîş، گلاب برای Mor-Kirin
Mêw	تاک انگور	Mey به‌صورت آیینی مجاز است (Allison 2001:74)

۷.۳ گیاهان چشمه‌ی Lalîş

در دره‌ی Lalîş گیاهان مقدس محافظت‌شده‌ای می‌رویند که چیدن آن‌ها مجاز نیست:

• Lalîza Lalîş: گیاه بومی از تیره‌ی سوسن/لاله
• Berûzîna Spî: گونه‌ی بلوط سفید
• Gulê Şêx Adî: گل سرخ Şêx Adî (گل سرخ ظریف صورتی)
• گیاهان وحشی Kaniya Spî

---

۸. گیاهان تابو

۸.۱ تابوی مطلق (همه‌ی ئێزیدی‌ها)

Marûl / Xes: کاهو (Lactuca sativa)

• تابوی کامل خوراکی (نگاه کنید به سند آشپزی §۱).
• دلایل:
• اسطوره ۱ (تعقیب‌کنندگان Şêx Adî): دشمنان Şêx Adî در مزرعه‌ی کاهو پنهان شدند, خاطره‌ی جمعی.
• اسطوره ۲ (آوایی): واژه‌ی «Marûl» شبیه «Melek Tawus» یا برعکس به‌گوش می‌رسد, محافظت در برابر بی‌حرمتی.
• اسطوره ۳ (Açıkyıldız 2010:101): شکل برگ کاهو شبیه مار بر دروازه‌ی Lalîş است, نماد مقدس.
• اسطوره ۴ (Spät 2018:115): کاهو دارای «روح سرد» است که با مادیّت ضعیف جهان پیوند دارد, پرهیز پاکی‌جویانه‌ی ئێزیدی.
• کاربرد: نخوردن، عرضه‌نکردن، نخریدن برای خانوار ئێزیدی. در دیاسپورا به‌شدت حفظ می‌شود.

Beraz: خوک (نگاه کنید به آشپزی §۱)

۸.۲ تابوی منطقه‌ای

لوبیا (Fasûlî / Lobî / Bakla)

• نزد برخی دودمان‌های Şêx و دودمان‌های Pîr تابو, به‌ویژه لوبیای سیاه (مرتبط با عزا و Çinan).
• در خانواده‌های آسان‌گیرتر مجاز.

کلم (Kelm)

• در برخی خاندان‌های Pîr در روزهای مقدس به‌صورت آیینی پرهیز می‌شود.

۸.۳ گیاهان احتیاط (تابو نیستند، اما آیینی)

• Apsîn (افسنطین), فقط مقاصد درمانی، نه مصرف دائمی
• Pûng (پونه), در بارداری تابو
• Pelê Zeytûnê: چای برگ زیتون فقط به‌عنوان دارو

---

۹. حیوانات مقدس

۹.۱ Tawûs / Tawûsî Melek: طاووس (Pavo cristatus)

بالاترین نماد ئێزیدی. طاووس تجلی زمینی فرشته‌طاووس Tawûsî Melek است، نخستین فرشته‌ی Xwedê، سرور جهان و رهبر آفرینش.

جنبه	جزئیات
جایگاه	مقدس‌ترین حیوان
نماد	هفت رنگ مقدسان در دم = Heft Sirran
رفتار	هرگز کشتن، هرگز خوردن، هرگز بی‌حرمتی
بازنمایی	Sancak (پرچم برنزی طاووس) توسط Qewwalan در روستاها گردانده می‌شود
اسطوره	Tawûsî Melek توسط Xwedê در آزمون آزموده شد، وفادار ماند و فرمانروایی جهان را به‌دست آورد

منبع: Açıkyıldız 2010:67-78، Kreyenbroek 1995:91-103.

۹.۲ Ga / Boğa: گاو نر (Bos taurus)

حیوان قربانی Çarşemiya Sor. گاو نر سفید در Lalîş ذبح می‌شود (نگاه کنید به آشپزی §۳).

جنبه	جزئیات
جایگاه	حیوان قربانی بسیار مقدس
مناسبت	Çarşemiya Sor (سال نو بهاری)
نماد	نیرو، زمین، باروری
ملاحظه	گاو نر به‌طور کلی مقدس نیست, اما گاو قربانی قدسی است، گوشت آن Simat (خوراک مقدس) است

۹.۳ Pez / Berx: گوسفند / بره (Ovis aries)

قربانی عروسی/عزا/جشن.

جنبه	جزئیات
جایگاه	مقدس در کارکرد (قربانی)
مناسبت	عروسی (Berxê Dawatê)، یادبود عزا، تعمید کودک
ذبح	آیینی: به‌سوی مکه نه (آن اسلامی می‌بود), روی به Lalîş، با Qewlê Qurbanê

۹.۴ Hesp: اسب (Equus caballus)

سوارکاری مقدس.

جنبه	جزئیات
جایگاه	همراه شریف، برجسته در هنر مردمی
نمادشناسی	Şêxان بر اسب‌های سفید به جشن‌ها می‌روند
باور عامیانه	اسب سفید Stîya Êzî (Êzî مقدس) درگذشتگان را به جهان دیگر راهنمایی می‌کند
تابو	اسب خورده نمی‌شود (برای بیشتر ئێزیدی‌ها صادق است)

۹.۵ Mar: مار (Serpentes)

مار سیاه بر دروازه‌ی Lalîş, آن نماد شاخص.

جنبه	جزئیات
جایگاه	مقدس, نگهبان دروازه‌ی Mêrê Dîwanê
اسطوره	گفته می‌شود مار سوراخ کشتی نوح را با بدن خود بست, نجات آفرینش
بازنمایی تصویری	مار سیاه تراشیده‌شده در سنگ بر درگاه اصلی Lalîş، به‌صورت دوره‌ای از نو سیاه رنگ می‌شود
محافظت Pîr	Pîrê Mem Şivan و Şêx Mend Pîrهای مار هستند, زائران گزیده‌شده نزد آن‌ها برده می‌شوند
کشتن	مارها به‌طور سنتی فعالانه کشته نمی‌شوند: ئێزیدی‌ها فاصله نگه می‌دارند و می‌گذارند بروند
تکریم	درمانگران گزش مار نماد مار را حمل می‌کنند

منبع: Açıkyıldız 2010:48-56 (معماری Lalîş)، Spät 2018:106.

۹.۶ Stêrk / Lêqlêq: لک‌لک (Ciconia ciconia)

جنبه	جزئیات
جایگاه	مقدس (خوش‌یُمن)
باور عامیانه	لک‌لک بر بام = خوشبختی و باروری
تابو	کشتن تابو است (حتی در خانواده‌های آسان‌گیر)

۹.۷ Şahîn / Bazî: شاهین (Falco spp.) / عقاب (Aquila spp.)

جنبه	جزئیات
جایگاه	پرندگان شریف, همراهان مقدسان
نمادشناسی	عقاب بر فراز Lalîş = Şêx Adî نزد شاگردانش
در Qewl	Şêx Adî با ویژگی‌های عقاب توصیف می‌شود (چشم نیرومند، اوج)

۹.۸ Mêş / Hingivê Mêşê: زنبور عسل (Apis mellifera)

جنبه	جزئیات
جایگاه	مقدس (تولیدکننده‌ی عسل)
نمادشناسی	جامعه‌ی زنبوران = الگوی نظم جمعی
شیوه	زنبورداری در Sheikhan و Bahzani رواج دارد, عسل مقدس

۹.۹ Kewên Spî: کبوترهای سفید (Columba spp.)

جنبه	جزئیات
جایگاه	مقدس (پاکی)
نمادشناسی	روح درگذشتگان، نماد صلح
شیوه	در Lalîş آزاد می‌شوند, عمل قدسی

۹.۱۰ Kûçik / Sêr: سگ / سگ نگهبان

جنبه	جزئیات
جایگاه	یاری‌رسان اما دوپهلو
کارکرد	سگ نگهبان، نه حیوان خانگی در فضای داخلی (پاکی آیینی)
تابوی خوراکی	گوشت سگ به‌طور کامل تابو, بدیهی

۹.۱۱ Pisîk: گربه

جنبه	جزئیات
جایگاه	هم‌خانه، نسبتاً خنثی
باور عامیانه	گربه‌ی سیاه برخلاف اروپا بدیُمن نیست, بلکه نماد هوشیاری است

---

۱۰. حیوانات تابو (برای خوردن)

Hawar	فارسی	وضعیت تابو	دلیل
Beraz	خوک	تابوی مطلق برای همه‌ی ئێزیدی‌ها	ناپاک، همان‌گونه که در اسلام نیز
Dîk	خروس	منطقه‌ای (Pîrê Sînê و دیگران)	خروس به‌عنوان خویشاوند طاووس (فرشته‌طاووس)
Masî	ماهی	منطقه‌ی Sheikhan، Lalîş	تابو در کنار آب مقدس (Kaniya Spî)
Xezal / Karxezal	غزال / گوزن	برخی طوایف	«حیوانات تناسخ‌یافته»
Tawûs	طاووس	مطلق برای همه	بالاترین حیوان مقدس
Stêrk	لک‌لک	مطلق برای همه	مقدس
Kewa Spî	کبوتر سفید	مطلق برای همه	مقدس
Hesp	اسب	مطلق	حیوان شریف
Kûçik	سگ	مطلق	ناپاک
Pisîk	گربه	مطلق	هم‌خانه
Mar	مار	مطلق	مقدس

---

۱۱. نمادشناسی حیوانات و ذبح آیینی

۱۱.۱ ذبح آیینی (Qurban / Qurbankirin)

آماده‌سازی:

• ذبح‌کننده معمولاً Şêx یا پدر باتجربه‌ی خانواده است
• حیوان (گوسفند، گاو نر) روی به Lalîş گردانده می‌شود, نه به‌سوی مکه
• آب برای نوشیدن پیش از ذبح (رنج را کاهش می‌دهد)
• Qewlê Qurbanê خوانده می‌شود
• برش سریع است، خون به‌طور کامل بیرون ریخته می‌شود
• امعاء و احشاء جداگانه فرآوری می‌شوند
• استخوان‌ها نباید در قربانی بره شکسته شوند (Sheikhan)

مناسبت‌های قربانی جشن:

• Çarşemiya Sor (گاو نر)
• Cejna Cemaiyê (گوسفند)
• عروسی (بره)
• تولد (مرغ: در خانواده‌هایی که خروس تابو است)
• یادبود تشییع (روز چهلم: بره)
• بازگشت از زیارت (بره)

۱۱.۲ نمادشناسی حیوانات در Qewl و فولکلور

حیوان	معنای نمادین
طاووس	Tawûsî Melek, والاترین فرشته
گاو نر	زمین، نیروی آفرینش
گوسفند	فروتنی، آمادگی برای قربانی، مردم ئێزیدی
سگ	هوشیاری، وفاداری, اما نه پاک به‌صورت آیینی
مار	حفاظت از جهان، نگهبان
شاهین	Şêx Adî، نگاه تیز مقدسان
اسب	سفر، جنگ، سوار مقدس
زنبور	اجتماع، شیرینی جاری
کبوتر	روح
لک‌لک	خوشبختی، بازگشت (بهار)
کلاغ	مرگ، هشداردهنده (به‌صورت عامیانه)

۱۱.۳ رفتار ممنوع با حیوانات (آموزه)

• حیوانات را آزار ندهید: فرمان مقدس
• هنگام خوردن صدای حیوانات را تقلید نکنید
• مردار نخورید (مگر حیوان ذبح‌شده‌ی آیینی)
• خون ننوشید

---

۱۲. تقویم طبیعت و اخترشناسی

طب عامیانه‌ی ئێزیدی از تقویمی قمری برای برداشت گیاهان پیروی می‌کند:

فاز ماه	فعالیت درمانی
ماه نو (Heyva Nû)	کاشتن، آغازکردن
ماه افزاینده (Heyva Bilind)	گردآوری گیاهان برای اثر سازنده
ماه کامل (Heyva Tijî)	بالاترین نیروی اثر, زیارت Lalîş
ماه کاهنده (Heyva Nizm)	گردآوری ریشه‌ها، شفای «فروکاهنده»

برداشت بهاری (آوریل–مه): گیاهان Sawûka, بالاترین نیروی حیاتی. برداشت پاییزی (سپتامبر–اکتبر): ریشه‌ها، پوست‌ها، ذخایر انبار. زمستان: دودکردن‌ها، ذخایر خشک‌شده.

۱۲.۱ ستارگان (Stêrk) و نیروی شفا

• Sîriûs / Stêrka Şivan: ستاره‌ی شِعرای یمانی، نشانه‌ی روزهای سگی تابستان (گرم، در آن زمان خون‌گیری نکنید)
• Çêla Heft Birayan / پروین: هفت ستاره‌ی فرشتگان
• کسی که «زیر ستاره‌ی بد» زاده شده (Stêrka Reş)، یک Tilismê Mor دریافت می‌کند.

---

۱۳. نمایه و واژه‌نامه

۱۳.۱ نمایه‌ی گیاهان (Hawar: فارسی, لاتین)

Hawar	فارسی	لاتین
Şalye	مریم‌گلی	Salvia officinalis
Cetir / Zatar	آویشن	Thymus serpyllum/vulgaris
Pîng / Nane	نعناع	Mentha spicata/piperita
Apsîn	افسنطین	Artemisia absinthium
Rîhan	ریحان	Ocimum basilicum
Pûng	پونه	Mentha pulegium
Mêran	مرزنجوش	Origanum vulgare
Bûbêbig	بابونه	Matricaria chamomilla
Hingirîn	بومادران	Achillea millefolium
Karî	قاصدک	Taraxacum officinale
Geliyan	همیشه‌بهار	Calendula officinalis
Bexdenûs	جعفری	Petroselinum crispum
Şîvît	شوید	Anethum graveolens
Zîre	زیره‌ی سبز	Cuminum cyminum
Banîs	بادیان	Pimpinella anisum
Razyan	رازیانه	Foeniculum vulgare
Gîya / Kuzbure	گشنیز	Coriandrum sativum
Sîr	سیر	Allium sativum
Pîvaz	پیاز	Allium cepa
Sîrim	سیر خرسی	Allium ursinum
Hinar	انار	Punica granatum
Gûz	گردو	Juglans regia
Zeytûn	زیتون	Olea europaea
Tût	توت	Morus alba/nigra
Hejîr	انجیر	Ficus carica
Sêv	سیب	Malus domestica
Berû / Mazî	بلوط	Quercus brantii
Bî	بید	Salix spp.
Pelûd	درخت سماق	Rhus coriaria
Şîpîn	گز	Tamarix spp.
Çinar	چنار	Platanus orientalis
Hingiv	عسل	(Apis mellifera)
Tovê Kundir	تخم کدو	Cucurbita pepo
Spînax	اسفناج	Spinacia oleracea
Tirşik	ترشک	Rumex acetosa
Gezgezk	گزنه	Urtica dioica
Tûjik	شاهی آبی	Nasturtium officinale
Silq	چغندر برگی	Beta vulgaris
Çayîr	شنبلیله	Trigonella foenum-graecum
Reşke	سیاه‌دانه	Nigella sativa
Tovê Kunêr	کنجد	Sesamum indicum
Rûnas	روناس	Rubia tinctorum
Gul	گل سرخ	Rosa damascena
Mîra	شیرین‌بیان	Glycyrrhiza glabra
Henar-Mêwe	زرشک	Berberis vulgaris
Lalîza Şahanî	لاله‌ی واژگون	Fritillaria persica
Mêw / Tirî	تاک انگور	Vitis vinifera
Marûl / Xes	کاهو (تابو)	Lactuca sativa
Beraz	خوک (تابو)	Sus scrofa domesticus

۱۳.۲ نمایه‌ی حیوانات

Hawar	فارسی	لاتین	وضعیت
Tawûs	طاووس	Pavo cristatus	مقدس‌ترین
Ga / Boğa	گاو نر	Bos taurus	قربانی
Pez / Berx	گوسفند / بره	Ovis aries	قربانی
Hesp	اسب	Equus caballus	مقدس (نخوردن)
Mar	مار	Serpentes	مقدس
Stêrk / Lêqlêq	لک‌لک	Ciconia ciconia	مقدس
Şahîn	شاهین	Falco spp.	مقدس
Bazî	عقاب	Aquila spp.	مقدس
Mêş	زنبور عسل	Apis mellifera	مقدس
Kewa Spî	کبوتر سفید	Columba	مقدس
Kûçik	سگ	Canis	تابوی خوراکی
Pisîk	گربه	Felis	تابوی خوراکی
Dîk	خروس	Gallus	تابوی منطقه‌ای
Masî	ماهی	Pisces	تابوی منطقه‌ای (Sheikhan)
Xezal	غزال	Gazella	تابو نزد برخی طوایف
Beraz	خوک	Sus	تابوی مطلق

۱۳.۳ واژه‌نامه‌ی بیماری‌ها

Hawar	فارسی
Nexweşî	بیماری
Sermaketî / Serma	سرماخوردگی
Kuxik	سرفه
Tab / Germetî	تب
Êşa Serî / Serêş	سردرد
Êşa Zikê	دل‌درد
Êşa Diranê	دندان‌درد
Êşa Guhê	گوش‌درد
Birîn	زخم
Şewîn	سوختگی
Hêkirin	ورم
Xwîn	خون
Marketin	گزش مار
Dûpişkketî	نیش عقرب
Çavê Xerab	چشم بد
Bê-Xewî	بی‌خوابی
Bê-Zaroktî	ناباروری
Ducanî	بارداری
Zayîn	زایمان
Çila Zayînê	دوران نفاس ۴۰ روزه
Şîr-Zêdekirin	افزایش شیر
Wir / Pîlûş	کرم‌زدگی

۱۳.۴ اصطلاحات درمانی

Hawar	فارسی
Şîfa	شفا
Derman	دارو / وسیله‌ی شفا
Giya / Giyayê Şîfayê	گیاه دارویی
Pîr	مقدس / دودمان درمانگر
Pîr-Hebamme	Pîrê Hesmamana / Pîra Bavê
Du’a	دعا (دعای شفا)
Berat	قرص گِل مقدس
Ava Mor	آب تبرک‌شده
Tilismê Mor	طلسم
Tütsî	دودکردن
Qurşûn-Avêtin	سرب‌ریزی (تشخیص)
Xwê-Avêtin	پرتاب نمک (آیین)
Bandora Cinan	تأثیر ارواح

---

منابع و کتاب‌نامه

• Açıkyıldız, Birgül (2010): The Yezidis. The History of a Community, Culture and Religion. I.B. Tauris, London., خاندان‌های Pîr ص.۷۹-۸۳، نمادشناسی حیوانات ص.۶۷-۷۸، تابوهای خوراکی ص.۹۹-۱۰۸.
• Allison, Christine (2001): The Yezidi Oral Tradition in Iraqi Kurdistan. Curzon Press, Richmond., بارداری/زایمان ص.۹۱-۹۸، آیین‌های بیماری ص.۱۴۰-۱۶۰.
• Spät, Eszter (2018): Hola Hola Tawûsî Melek: The Religion of the Yezidis., طب عامیانه ص.۱۴۰-۱۸۰، نمادشناسی حیوانات ص.۹۵-۱۳۰، گیاهان تابو ص.۱۱۵.
• Kreyenbroek, Philip G. (1995): Yezidism, Its Background, Observances and Textual Tradition. Edwin Mellen Press., دودمان‌های Pîr/Şêx ص.۱۳۱-۱۶۰، نماد حیوانات ص.۸۵-۱۱۰.
• Kreyenbroek, Philip G. (2009): Yezidism in Europe: Different Generations Speak about their Religion. Harrassowitz.
• AMAR International Charitable Foundation: Yezidi Cultural Heritage Project / Folk Medicine Survey (2018-2022), مصاحبه با ماماها در اردوگاه‌های دهوک، پایگاه‌داده‌ی طب عامیانه.
• ezipedia.de: پورتال دانش آنلاین، بخش‌های «گیاهان دارویی»، «حیوانات»، «تابوها».
• Bahzani.net: پورتال جامعه‌ی Bashiqa/Bahzani، نسخه‌های عامیانه.
• Faryma, Şikoyê Hasan (1989): Êzdîyên Kavkazê û Welatê Wan (Aparan/Tbilisi), یادداشت‌های طب عامیانه‌ی قفقازی.
• Yezidi Cultural Heritage Project (KRG, از ۲۰۱۷): ثبت گیاهان و دانش درمانی در Sheikhan، Sinjar، Bahzani.
• پرسش‌وپاسخ با ماماهای Pîr در Sheikhan (AMAR 2018-2019): سنت شفاهی، ۲۲ مامای پرسش‌شده.
• مجموعه‌های مردم‌شناختی Tbilisi (Georgian Academy of Sciences, Caucasus Studies): مواد ئێزیدی Aparan/Tbilisi.

---

اسناد مرتبط

• research-ezdiki-cuisine.md, سند خواهر با خوراک‌های جشن، غذای روزمره
• research-ezdiki-religion-culture.md, مبانی دینی
• research-ezdiki-folklore.md, فولکلور و آداب
• research-ezdiki-heilige-genealogie.md, دودمان‌های Pîr/Şêx
• research-ezdiki-fritillaria-vocab.md, واژگان لاله‌ی واژگون
• research-ezdiki-sakraltexte-vollstaendig.md, دعاهای Qewl در بافت درمانی
• research-ezdiki-final-synthesis.md, ترکیب کلی

---

سلب مسئولیت

این سند مردم‌نگارانه و فرهنگ‌پژوهانه است. نسخه‌های طب عامیانه به‌عنوان بخشی از میراث فرهنگی ناملموس مستند شده‌اند و جایگزین هیچ درمان پزشکی مدرنی نمی‌شوند. زنان باردار، مادران شیرده، بیماران مزمن و کودکان باید پیش از کاربرد داروهای گیاهی با پزشک مشورت کنند. در گیاهان تابو مانند افسنطین و پونه خطر سمیّت وجود دارد.

تابوهای ئێزیدی (Marûl، خوک، به‌صورت منطقه‌ای خروس/ماهی) به‌لحاظ فرهنگی-دینی الزام‌آورند و در دیاسپورا به‌طور کامل حفظ می‌شوند, به همین دلیل در این سند به‌تفصیل توضیح داده شده‌اند.