Dermanê Gelî yê Êzdîyan û Zanîna Xwezayê

Belgeya lêkolînê ji bo ezdixan.de, Modul: Çand / Fêrbûna Êzdîkî Hatiye amadekirin: 2026-05-22 | Rewş: Sentezê lêkolînê Çavkanî: Açıkyıldız 2010, Allison 2001, Spät 2018, Kreyenbroek 1995/2009, Projeya Dermanê Gelî ya AMAR Foundation, ezipedia.de, Bahzani.net, Berhevkariyên Aparan/Tiflîs/Krasnodar, Yezidi Cultural Heritage Project (KRG), Kevneşopiya Pîr-Pîrebokan a Şêxan

Têbînî: Alfabeya Hawar (Latînî, li ser bingeha Kurmancî). Navên latînî yên nebatan ji bo nasandina botanîkî ya zelal. Dabaşname: Reçeteyên dermanê gelî ETNOGRAFÎ ne, ne ŞÎRETA bijîşkî ne. Berî bikaranînê li bijîşk bipirse.

---

NAVEROK

1. Bingeha sereke: Nexweşî, Şîfa, Pîrozî
2. Rêzên Pîran û Karên Şîfayê
3. Nebatên Şîfayê, Katalogê Sîstematîk
4. Reçeteyên Dermanê Malê
5. Tendurustiya Jinan û Kevneşopiya Pîrebokan
6. Çavê Xerab û Rîtuelên Parastinê
7. Dar û Nebatên Pîroz
8. Nebatên Tabû
9. Heywanên Pîroz
10. Heywanên Tabû
11. Sembolîka Heywanan û Serjêkirina Rîtuelî
12. Salnameya Xwezayê û Stêrnasî
13. Pêrist û Lîsteya Peyvan

---

1. BINGEHA SEREKE: NEXWEŞÎ, ŞÎFA, PÎROZÎYA

Di kevneşopiya Êzdîyan de nexweşî tu carî tenê laşî nîne. Sê sedem tên cudakirin:

Hawar	DE	Şirove
Nexweşiya Cesteyî	Nexweşiya laş	Dermankirina bi nebatan/parêz
Çavê Xerab	Çavê neyînî / nexweşiya çavnebariyê	Tilismê + rîtuel
Bandora Cinan / Bandora Pîranê	Bandora ruhan/pîran	Du’aya Pîran + ziyareta Laliş

Şîfa her tim madde (nebat, xwarin) + peyv (du’a, Qewl) + dest (destê Pîr, ava Laliş) bi hev re digirîne. Ê ku tenê dermankirina bijîşkî digire û aliyê ruhanî paşguh dike, bi kevneşopî wek temam-nehatî-dermankirin tê dîtin (Spät 2018:154).

Heft Elementên Pîroz ên Şîfayê

Li gor sembolîka Heft Sirran (Heft Milyaket), her dermanek li gor milyaketê xwe tê veqetandin:

1. Av → Şêx Hesen, hêza şîfayê ya hênik
2. Agir → Şêx Şems, hêza şîfayê ya germ
3. Ax (Erd) → Şêx Ebû Bekir, hêza şîfayê ya erd (Heba Berat, ava şîfayê)
4. Ba (Hewa/Hilm) → Sicadîn, hêza şîfayê ya pneumatîk (du’a, dûman)
5. Nan → Nasirdîn, hêza şîfayê ya pêxwer
6. Roj → Fexredîn, hêza şîfayê ya tav (banyoya rojê ji bo zarokên di şîr de)
7. Heyv → Şêx Adî, hêza şîfayê ya çerxî (salnameya hîvê ji bo berhevkirina giyayan)

---

2. RÊZÊN PÎRAN Û KARÊN ŞÎFAYÊ

Hin rêzên Pîran wek erkê wan ê mîratî ji bo karên dermankirinê veqetandî ne:

Rêza Pîran	Erkê şîfayê
Pîrê Hesin Çinaryê	Şîfaya birînan, şikestina hestiyan
Pîrê Mem Şivan	Marketin, dûpişkketin, “destê Pîr Mem” wek dijbera jehrê tê hesibandin
Pîrê Cerwa / Pîrê Cerî	Kolera, taûn, vegirtî, bîranîna gel ji salên taûnê
Pîrê Hesmamana	Tendurustiya jinan, alîkariya zayînê
Pîrê Sînê	Nexweşiyên çavan (trakom)
Pîrê Pivê / Pîrê Çiyê	Giyayên çiyê, berhevkirin
Pîrê Bûb / Pîrê Bûbekir	Nexweşiya çavan û serêşî, bereketê Berat dide
Pîrê Reş	Nexweşiyên hişî, nexweşiyên “reş” (depresyon, “ji Cinan girtin”)
Şêx Mend	Marketin, “Şêx Mend ê tirsa marî” (binêre §9)

Çavkanî: Kreyenbroek 1995:131-145, Açıkyıldız 2010:79-83.

Pîrebok (Pîrê Nisa / Pîra Bavê)

Jinên pispor ji malbatên Pîran, zanyariyê devkî digihînin keçên xwe. Pîrê Pîrebokan 30-50 giyayên jinan dizanin.

---

3. NEBATÊN ŞÎFAYÊ: KATALOGÊ SÎSTEMATÎK

3.1 Lêvgulîyan û Bêhndarîyan

1. Şalye / Şalî: Salbei (Salvia officinalis / Salvia spp.)

• DE: Şalbî
• Bikaranîna dermanê gelî:
• Çay li dijî êşa qirikê, kuxik û dengê hişk
• Şuştina dev li dijî iltihaba diranan
• Pêçek li dijî xwêkirinê (bi taybetî di salên jiyana jinê de)
• Reçete: 1 kevç pelên zuwa, 250 ml ava bi kêlanê, 10 deqîqe damirîn, bi Hingiv şirîn bike. 3 caran rojê.
• Çavkanî: AMAR Volksmedizin-Project Duhok 2019, Faryma 1989 (Aparan)

2. Cetir / Zatar / Çetir: Wilder Thymian (Thymus serpyllum / Thymus vulgaris)

• DE: Cetir, cetira çolê
• Pîroz: Cetir nebata Şêx Şems e, di du’aya ronahiyê de tê şewitandin.
• Bikaranîna dermanê gelî:
• Bronşît, astîm (înhalasyon)
• Qelsiya hêçandinê (damirandin piştî xwarina rûnî)
• Antîseptîk: wek şuştinê li ser birînan
• Dijî kurman (li ba zarokan)
• Reçete (bronşît): 2 kevçîyên Cetira zuwa + 1 kevçî Hingiv + ava lîmoneke di 250 ml ava germ de. 3-4 caran rojê germ.
• Dûmankirin: Çiqên Cetira zuwa bişewitîne, odê piştî nexweşîyê paqij dike. Tevliheviya Zatar (Cetir + Sumaq + Kunêr) wek baharat erkê dermanê malê heye.
• Çavkanî: Açıkyıldız 2010:106, Bahzani.net

3. Pîng / Mêwj / Nane: Minze (Mentha spicata / Mentha piperita)

• DE: Nane
• Bikaranîna dermanê gelî:
• Şikayetên zik-rovî (damirandin)
• Bahêl, qulinc (bi taybetî zarokên di şîr de: damirandineke qels)
• Serêşî (pêçeka eniyê bi naneya tezekirî)
• Daxistina tabê (pêç bi nane û sirke)
• Reçete: 1 destek naneya teze + 500 ml av, 5 deqîqe bikele, hênik bike, bi Hingiv.
• Guherto bi mast (Dew): Dew + nane li dijî bêhintengî û germahiya havînê (binêre Cuisine-Doc §62).

4. Apsîn / Wermut / Avşane: Wermut (Artemisia absinthium / Artemisia spp.)

• DE: Apsîn
• Bikaranîna dermanê gelî:
• Kurman (bi taybetî zarok: gelek tal, bi dîqet binê!)
• Tonîkê zik bi bê-xweşkirina xwarinê
• Dijî tabên dişibin malaryayê (dîrokî: bestên Şingal)
• HIŞYARÎ: Dozên bilind jehrî ne (thujon), bi kevneşopî tenê 3 roj.
• Dûmankirin: Apsîn-dûman li dijî kêzikan û li dijî Cinan li odeyên nexweşan.
• Çavkanî: AMAR Volksmedizin, Pirsîna Pîrebokan a Şêxan 2018

5. Rîhan / Reyhan: Basilikum (Ocimum basilicum)

• DE: Rîhan
• Bikaranîn: zik, bêhintengî, pelên teze li bin balgîhê ji bo xewa aram.

6. Mey-Mantik / Memeyîk / Pûng: Polei-Minze (Mentha pulegium)

• DE: Pûng
• Karîger: li dijî serma, lê di ducaniyê de TABÛ (mehmûzê azarê).

7. Mêran / Maran: Oregano (Origanum vulgare / Origanum syriacum)

• Antîseptîk, damirandin di bronşît de.

---

3.2 Sebetgulîyan û Maddeyên Tal

8. Bûbêbig / Babûng: Kamille (Matricaria chamomilla)

• DE: Babûng
• Bikaranîn: iltihaba çavan (pêçek), êşa zikê (çay), şîfaya birîn (banyo), zarokên di şîr de (gelek hêl-bûyî).

9. Hingirîn / Hingar: Schafgarbe (Achillea millefolium)

• DE: Hingirîn
• Bikaranîn: rawestandina xwînê (pelê teze yê hûr li ser birîn), tendurustiya jinan (rêkxistina çerxê), çay di êşa zikê de.
• Mîta Êzdî: Jinên malbatên Pîran dibêjin nebat “ji destê Şêx Şems hatiye desta dayîn”, gulên piçûk ên spî wek sembola rojê tên hesibandin.

10. Karî / Karîvan: Löwenzahn (Taraxacum officinale)

• DE: Karî
• Salata biharê (binêre Sawûka §6 Cuisine-Doc), tonîkê kezebê, kurman.

11. Geliyan / Cixare-gulî: Ringelblume (Calendula officinalis)

• DE: Geliyan
• Bikaranîn: melhema birînê (gul di rûnê zeytê de tê hilanîn), nexweşiya çerm, herpesa lêvê.

---

3.3 Saweşînan

12. Bexdenûs / Bexdenûz: Petersilie (Petroselinum crispum)

• DE: Bexdenûs
• Bikaranîn: dûrxistina avê (damirandin), bêhna devê (cûtin), kêmasiya hesin.

13. Şîvît / Şivit: Dill (Anethum graveolens)

• DE: Şîvît
• Bikaranîn: qulinca zarokên di şîr de (gelek hêl-bûyî), şîr-zêdekirin di şîr-dayînê de.

14. Zîre / Zireh: Kreuzkümmel (Cuminum cyminum)

• DE: Zîre
• Bikaranîn: bahêl, hêçandin: hevrê rojane yê xwarinên berxan.

15. Banîs / Razyan: Anis (Pimpinella anisum) / Fenchel (Foeniculum vulgare)

• DE: Banîs / Razyan
• Bikaranîn: qulinca zarokên di şîr de, şîr-dayîn (şîr-zêdekirin), kuxik.

16. Gîya / Riyan / Kuzbure: Koriander (Coriandrum sativum)

• Hêçandin, aramî, ji derve di lêdana zimbûran de.

17. Karî Beyaz / Anîsona Berhin: Ammei (Ammi visnaga)

• Dermanê astîmê (dîrokî: Şingal). Lêkolîna nûjen a khellinê bandorê nas dike.

---

3.4 Sosingulîyan û Nebatên Pîvazî

18. Sîr / Sîrê Spî: Knoblauch (Allium sativum)

• DE: Sîr
• Pîroz: “Sîr” di gelek formulên parastinê de erkê parastinê li dijî Çavê Xerab heye (binêre §6).
• Bikaranîn: enfeksiyon (hundir + derve), xwîna bilind, kurman.
• Reçete li dijî serma: 3 diranên sîr birûskandî + 1 kevçî Hingiv + lîmoneke + 250 ml ava germ. 1 caran sibehê, 1 caran êvarê.

19. Pîvaz / Pîvazê Sor: Zwiebel (Allium cepa)

• DE: Pîvaz
• Bikaranîn: lêdana kêzikan (pîvaza teze tê danîn), kuxik (şerbeta pîvaz-hingiv), iltihaba qirikê.
• Reçete şerbeta pîvaz-hingiv: Pîvazek mezin hûr bike + 4 kevçîyên Hingiv di şûşê de, 12 demjimêr damirîn, ava xwe vala bike, 1 kevçî her 2 demjimêr di kuxikê de.

20. Sîrim / Sîrê Çolê: Bärlauch / Wilder Knoblauch (Allium ursinum / Allium victorialis)

• Giyaya biharê ji bo Sawûka. Xwîn paqij dike.

21. Pîvazê Şîn / Çîvk: Frühlingszwiebel

• Vîtamîn-hilgirê biharê.

22. Zembîlê Bûbê: Hyazinthe (Hyacinthus orientalis / Muscari spp.)

• Sembolîk: xemla Sersalê, NE nebata şîfayê (pîvaz jehrî ye!).

23. Sosin / Susin: Lilie (Lilium spp.)

• Sembolîk (paqijî), melhem ji gulên di rûnê zeytê de li dijî şewitan (sivik).

---

3.5 Dar: Bi awayê dermankirinê

24. Hinar / Hinarê: Granatapfel (Punica granatum)

• DE: Hinar
• Pîroz: Sembola herî bilind a pîroziyê, 7 an 365 tov ên hundirîn temsîla 7 milyaketên mezin an 365 rojên salê dikin. Hinar yekîtiya afirandinê temsîl dike. Navendî di Çarşemiya Sor de.
• Bikaranîna dermanê gelî, Fêkî: Şîlê li dijî anemiyê, dêmsa hinar wek baharat.
• Bikaranîna dermanê gelî, Qalik (Kelpora Hinarê): Zuwa, hûrkirî yan wek damirandin, karîger li dijî vereşînê û kurmên bandê (tannîn + punîkalagîn + alkaloîda pelletîerîn).
• Reçete li dijî vereşînê: 1 kevçî qalika hinar a hûrkirî + qedeheke ava germ, 10 deqîqe damirîn, ava xwe vala bike. 3 caran rojê. HIŞYARÎ: Ducanî tabû (pelletîerîn), li ba zarokan kêm bike.
• Bikaranîna dermanê gelî, Gul (Gulê Hinarê): Damirandin wek ava devê li dijî xwînhatina diranan.
• Çavkanî: Spät 2018:175, AMAR Volksmedizin

25. Gûz / Goz: Walnuss (Juglans regia)

• DE: Gûz
• Pîroz: Darên gûzê yên kevn wek cihê Pîran/Cinan tên hesibandin, NAYÊN birîn. Darên gûzê yên Şêxan li ziyaretgehan wek “Şîvana Çiyê” tên rûmetgirtin.
• Bikaranîna dermanê gelî:
• Naveroka gûzê: xurtkirina mêjîyê (li gor zanîna kevn a îmzeyan: dişibe mêjî)
• Qalikên kesk ên gûzê (Cûzîna): di sirkeyê de tê hilanîn: hêçandin
• Pelên gûzê: damirandin li dijî nexweşiya çerm, ekzema, qereştîna pê (banyo)
• Rûnê gûzê: lênihêrîna porê, li dijî qereştîna çerm
• Reçete banyoya pelên gûzê li dijî ekzema: 100g pelên gûzê yên zuwa di 2 L avê de 15 deqîqe bikele, ava xwe vala bike, bide ava banyoyê. 2 caran di hefteyê de.

26. Zeytûn: Olive / Olivenbaum (Olea europaea)

• DE: Zeytûn
• Pîroz: Sembola aşitiyê. Rûnê pîroz ê Mor-Kirin: zarok di şîr de bi rûnê zeytê tê serîkirin, ku li Laliş hatibe pîrozkirin.
• Bikaranîna dermanê gelî:
• Rûnê Zeytûnê: gerdûnî: çerm, por, dilopê guhê (germ di êşa guhê de), girtina zik (1 kevçî kêmber), şîfaya birînê (bingeha melhemê).
• Pelê Zeytûnê: damirandin li dijî xwîna bilind û tabê (oleuropeîn, farmakolojiya nûjen pesend dike).
• Çavkanî: Açıkyıldız 2010:88, Bahzani.net (hilberîna rûnê zeytê li Başiqe ji sedsalan ve).

27. Tût: Maulbeerbaum (Morus alba / Morus nigra)

• DE: Tût
• Şerbet ji fêkîyan li dijî iltihaba qirikê, meya tûtan bi kevneşopî.

28. Hejîr: Feige (Ficus carica)

• DE: Hejîr
• Hejîrên zuwa + şîr şevê: li dijî girtina zik. Şîlê hejîrê (şîlê şîrî yê dêvika pelê) li dijî mêranîyan (dermanê gelî).

29. Sêv / Sêvê: Apfel (Malus domestica)

• Rûkenkirî + Gizêr di vereşînê de (dewlemend bi pektîn). “Sêvê Çiyê” bi kevneşopî.

30. Hejîrkurî / Hejîra Spî: Wildfeige (Ficus)

• Pîroz li hin gundên Şêxan, dara ziyaretgehê.

31. Berû / Mazî: Eiche (Quercus brantii / Quercus aegilops)

• DE: Berû
• Pîroz: Darên pîroz, berûyên kevn li Şêxan wek cihê Şêx Şems, Şêx Hesen tên hesibandin.
• Bikaranîn: damirandina qalikê berû (Mazî) li dijî vereşînê, hemorroîd, maddeyên tabaxê ji bo amadekirina çermê.
• Sêvên mazîyê (Mazû) ên berûyê, zuwa, hûrkirî, li dijî êşa qirikê.

32. Bî / Berebî: Weide (Salix spp.)

• Qalikê bî li dijî tab û êşan (salîsîn: pêşeng ê aspîrînê). Dermanê gelî yê navdar.

33. Pelûd / Şikeftkanî: Sumach-Baum (Rhus coriaria)

• Tovên Sumaq: şîl li dijî vereşînê, wek baharat li her derê.

34. Şîpîn / Şepatan: Tamariske (Tamarix spp.)

• Dara çola Şingal. “Manna” (rijîna hingivî ya keçikên qalik) bi kevneşopî tê civandin, şirîn, di kuxikê de şîfîn e.

35. Çinar: Platane (Platanus orientalis)

• Pîroz: Dara pîroz. “Pîrê Hesin Çinaryê” navê xwe ji Çinarê digire. Çinarê kevn li Laliş.

---

3.6 Nebatên Din

36. Hingiv / Hingivê Çiyê: Honig (Berghonig)

• Pîroz: Hingiv wek maddeya şîfayê tê hesibandin, “şirîniya rojê”.
• Bikaranîn: hemû birîn (dijbera bakterî), şerbeta kuxikê (bi pîvaz/sîr), maddeya xurtkirinê ji bo nexweşan, xwarina zarokên di şîr de piştî 1. sala jiyanê (berê xetereya botulîzmê, kevneşopî bi pratîka bendewariyê tê parastin).
• Reçete melhema birînê: Hingivê paqij ê çiyê + rûnê zeytê 1:1, bi pêçeka sterîl bide.

37. Tovê Kundir / Tovê Gindor: Kürbiskerne (Cucurbita pepo)

• Hawar: Tovê Kundir / Tovê Gindor
• Bikaranîn: kurman (bi taybetî kurma bandê), prostat (nûjen: fîtosterol), qelsiya mîzikê. Reçete: 50g tovên qalikkirî sibehê kêmber, 2 demjimêr şûnde derkenerek.
• Rûnê tovê kundir: gelekî tê hezkirin li Şêxan, kesk-tarî, fistiqî.

38. Spînax / Spînaxa Çolê: Wilder Spinat (Spinacia oleracea / Beta vulgaris ssp.)

• Giyaya biharê Sawûka, hesin, xwînhilberîn.

39. Tirşik / Tirşok: Sauerampfer (Rumex acetosa / Rumex spp.)

• Giyaya Sawûka, vîtamîn C, xwîn paqij dike.

40. Gezgezk / Gezne / Dezû: Brennnessel (Urtica dioica)

• DE: Gezgezk
• Bikaranîn: giyaya Sawûka, damirandin di rûmatîzmayê de (terapiya qamçî jî), kêmasiya hesin.

41. Tûjik / Tûjk: Brunnenkresse (Nasturtium officinale)

• Giyaya biharê, vîtamîn C, xwîn paqij dike.

42. Silq / Silk: Mangold (Beta vulgaris)

• Giyaya biharê.

43. Çayîr / Cayîr: Wiesen-Klee / Bockshornklee (Trifolium / Trigonella foenum-graecum)

• Çayîr di Sucuk de û wek tonîk ji bo şîr-dayînê.

44. Reşke / Tovê Reşke: Schwarzkümmel (Nigella sativa)

• Pîroz: “Tovê Şîfayê”, di gelek gotinên Êzdî de wek dermanê gerdûnî.
• Bikaranîn: sîstema parastinê, alerjî, hevkariya diyabetê, ji derve ji bo por.
• Rûnê reşkê: li ser nan di taştêyê de.
• Çavkanî: Bahzani.net, Volksmedizin Şêxan

45. Kunêr / Tovê Kunêr: Sesam (Sesamum indicum)

• Tahîn û rûnê kunêr: xurtkirin. Tovên kunêr di şîr-dayînê de.

46. Kete / Madder: Krapp (Rubia tinctorum)

• Reha sor ji bo rengkirina hêkan a Çarşemiya Sor û rengkirina qumaşê. Rûnas nav e.

47. Gul / Gulê Gulistanê: Rose (Rosa damascena)

• Pîroz: Sembolîk (baxçeyên Laliş).
• Ava gulê: kozmetîk, aramker, di şîrîniyan de.
• Çaya pelên gulê: dijî iltihab, tendurustiya jinan.

48. Mîra / Sirba: Süßholz (Glycyrrhiza glabra)

• Êşa kuxikê, zik: bi dîqet (xwîna bilind).

49. Aloeya Têxistî / Sebr: Aloe Vera

• Li dîasporayê pir tê bikaranîn: şewitan, çerm.

50. Henar-Mêwe: Berberitze (Berberis vulgaris / Berberis crataegina)

• Fêkî di Pîlav de, reh di dermanê de (berberîn) di enfeksiyonê de.

51. Sosin Berf / Berfîn / Şîlanê: Schneeglöckchen (Galanthus spp.)

• Mizgîna biharê: sembolîk (ne derman, eger tabû ji ber jehriya xwe).

52. Fritillaria: Schachblume / Kaiserkrone (Fritillaria imperialis / Fritillaria persica)

• Hawar: Lalîza Şahanî / Sêlê Şahî (forma Şingal)
• Pîroz: Li hin heremên Êzdîyan gula biharê ya pîroz. Tabû ye ku tê çinîn li gelên pîroz.
• Binêre çapkirin: research-ezdiki-fritillaria-vocab.md

---

4. REÇETEYÊN DERMANÊ MALÊ

4.1 Li dijî Serma (Serma / Sermaketî)

Reçete 1, Vexwarina xurtkirinê ya Çayê:

• Qedeheke çaya reş germ + ava ½ lîmonê + 1 kevçî Hingiv + 1 diranê sîr birûskandî + pîçek reşkê.
• Berî xewê germ vexwe, bi germî xwe veşêre.

Reçete 2, Înhalasyon:

• Tencereya ava germ + 2 kevçîyên Cetira zuwa + 1 kevçî pelên eukaliptûs (eger heye) + 5 deqîqe bikele.
• Bi destmalê li ser serî 5-10 deqîqe înhalasyonê bike.

Reçete 3, Şerbeta pîvaz-hingiv:

• Binêre §19. Di kuxikê de her 2 demjimêr 1 kevçî.

Reçete 4, Pêça sîngê:

• Destmaleke germ bi kartolên kelandî û birûskandî + ardê xerdelê, di qumaşê de bipêçe, li sîng 20 deqîqe.

---

4.2 Li dijî Serêşî (Serêş / Êşa Serî)

Reçete 1, Pêça eniyê ya nane:

• Naneya teze birûskîne, di destmala mûlê de + sirke + ava sar, li eniyê 30 deqîqe.

Reçete 2, Melhema şepokê:

• Rûnê naneya tûj (1 dilop) + Rûnê zeytê (1 kevçî), bi nermî li şepokan bide.

Reçete 3, Du’aya Pîr:

• Di serêşiyên “ruhanî” de (texmîna Çavê Xerab): Pîr Bûb tê serdana wî, Heba Berat li eniyê datîne û Qewl dibêje (Allison 2001:142).

---

4.3 Li dijî Êşa Zikê (Êşa Zikê)

Reçete 1, Çaya babûng-banîs:

• 1 kevçî babûng + 1 kevçî tovên banîs + 250 ml av, 10 deqîqe damirîn.

Reçete 2, Çaya qalikê hinar:

• Di vereşînê de: binêre §24.

Reçete 3, Kûra mast:

• Di reşepiya zikê de: 3 caran rojê 1 qedeha masta teze bi piçek Hingiv.

Reçete 4, Ava zîreyê:

• 1 kevçî zîre di 250 ml ava germ de, 5 deqîqe damirîn, di bahêlê de.

Reçete 5, Damirandina Apsîn:

• Di guman kurman de: gelek hêl-bûyî, herî dirêj 3 roj (binêre §4 hişyarî).

---

4.4 Li dijî Kuxik

Reçete 1, Pîvaz-hingiv (binêre §19).

Reçete 2, Cetir-hingiv:

• 2 kevçî Cetir + 1 kevçî Hingiv + ava germ. 3-4 caran rojê.

Reçete 3, Tirb-hingiv:

• Tirbeke reş a mezin (Tirb/Tirba Reş) vala bike, bi Hingiv tijî bike, ava xwe 12 demjimêr bicivîne, kevçî bi kevçî.

---

4.5 Dermankirina Birînê

Protokolê standard ê Pîr-Hesin-Çinaryê:

1. Paqijkirin bi Ava Kaniya Spî (ava pîroz a Laliş), sembolîk + bi rastî (ava kaniyê bi piranî paqij e).
2. Melhema hingiv-rûnê zeytê (binêre §36).
3. Pêç bi pelên gûzê (antîseptîk).
4. Du’aya Pîr li ser birînê.
5. Pêça nû her 24 demjimêr.

---

4.6 Li dijî Şewîn

Reçete 1: Aloya teze + mast 1:1, stûr bide. Reçete 2: Pêçên şîrê sar. Reçete 3: Melhema rûnê geliyan.

---

4.7 Marketin / Dûpişk

Protokolê tavîl:

• Birînê bikole, xwînê bi ava Laliş bişo eger heye, eger na bi avê zelal.
• Tavîl ber bi Pîrê Mem Şivan an Şêx Mend (binêre §9.5).
• Bi kevneşopiya gelî: Şikevê sîr + pîvaz + xwê li lêdanê (jehrê dikişîne), pelê kelem li ser.
• Nûjen: Tavîl alîkariya bijîşkî! Reçeteyên gelî hatine belgekirin, lê dijbera jehrê (antivenom) cih nagirin.

---

4.8 Li dijî Bê-Xewî

• Şîrê germ + Hingiv + jegurê
• Ava gulê li ser balgîhê
• Dûmana Apsîn (“xewên xerab” zelal dike)

---

5. TENDURUSTIYA JINAN Û KEVNEŞOPIYA PÎREBOKAN

Pîrê Hesmamana / Pîrê Bavê (pîrebokên ji malbatên Pîran) hilgirên navendî yên zanîna jinan in. Zanyarî devkî tê veguhastin.

5.1 Ducanî

Giya	Bikaranîn	Ewlehî
Zencefîl	Bêhintengî	ewle
Banîs	Bêhintengî	ewle
Bexdenûs	Navîn	NE bi dozên mezin (mehmûzê azarê)
Apsîn	TABÛ	ji holê dibe
Pûng	TABÛ	ji holê dibe
Kelpora Hinarê	TABÛ	mehmûzê azarê
Reşke	Navîn	sêwana yekem dûr bixin
Xurma	Amadekirina zayînê	6 hefteyên dawî her roj 6 dane

5.2 Zayîn

Pratîka Pîrebokan:

• Oda zayînê bi Apsîn-dûman (Cinan paqij dike)
• Çaya germ bi Darçîn ji bo xurtkirina azarê
• Heba Berat li bin balgîhê
• Piştî zayînê: navika zarokê bi rûnê zeytê + komir lêkirin
• Plasenta li bin dara gûzê an hinar tê veşartin (Çavkanî: Allison 2001:96)

5.3 Heftê Piştî Zayînê (40 roj: Çilewra / Çilî)

• Diya zarokê 40 roj li malê dimîne (Çila Zayînê)
• Xwarina xurtkirinê ya rojane: Pelûda Şîrê Dayikê (binêre Cuisine-Doc §21)
• Mast + sîr + Hingiv sibehê
• Tabû: xwarinên “hênik” nînin (kevneşopiya hênik a dermanê humorî), fêkîyên tirş nînin

5.4 Şîr-Zêdekirin

• Çaya çayîr (çayîr)
• Damirandina banîs
• Pelûda xurma-bademê
• Sawê darî

5.5 Şikayetên Çerxa Jinan

• Hingirîn: rêkxistina çerxê
• Çaya berga jinan (li herêmê wek “Pelîda Mêran”)
• Pêça zikê ya babûng di qulincan de
• Hesin: silqa sor, gezgezk, spînax

5.6 Bê-Zaroktî

Bi kevneşopî çend qonax:

1. Ziyareta jinan a Laliş ber bi Kaniya Spî û Kefê Şêx Adî.
2. Destdana Pirayîya Wesan / Hêla Mêrebê (kevirê du’ayê ji bo zarokbûnê).
3. Parêz: gelek xurma, kunêr, badem, sawê darî.
4. Rûnê reşkê rojane.
5. Du’aya Pîr.

Çavkanî: Allison 2001:91-98, Spät 2018:166.

---

6. ÇAVÊ XERAB Û RÎTUELÊN PARASTINÊ

Çavê Xerab têgîneke navendî ya dermanê gelî yê Êzdîyan e. Çavnebariya mirovekî dikare ziyana laşî çêbike, bi taybetî li ba zarokên di şîr de, jinên xweşik, jinên ducanî, zewaca nû, dewarên nû.

6.1 Nasandin

Sembol: qelsbûna ji nişka ve, serêşî bê sedem, qêrîna zarokên di şîr de, nexweşiya heywanan, têkçûna xewê, kefkirin bê westiyayî.

Test:

• Pîrek komirên geş davêje avê: eger bi dengî biteqîne = Çavê Xerab piştrast.
• Pîvaza birrîn di şewleyek avê de: şêwazên diyarkirî dide.
• Avêtina qurşûnê (Qurşûn-Avêtin): qurşûnê helandî di avê sar de, şêwe pê dide.

6.2 Tilismên Parastinê

Hawar	DE	Bikaranîn
Çavê Mavî	Çavê şîn (Nazar)	Li dergûş, li qirik, li tirimbêl, li deriyê malê
Tilismê Mor	Tilisma pîrozkirî	Pîr li ser parçeyek qumaşê dinivîse, li qirika zarokê
Berat	Heba axa Laliş	Bi xwe re bibe / dadiqurtîne
Sîr-Zêr	Sîr + têla zêr	Li dergûş
Dirîlê Spî	Qumaşên spî	Bi xwesteke li darên pîroz tên girêdan

6.3 Rîtuelên Şîfayê

Rîtuela dûmanê (Tütsîn):

• Tovên reşkê, Apsîn, rosmarîn, dafna bişewitîne, zarok sê caran di nav dûmanê de bibe.

Şîfaya avê (Avê Mor):

• Pîr Du’a li ser şewleyê avê dibêje, nexweş pê tê şuştin.

Lîstika girêdayî ya zarokan (Çawê Spî):

• Girêkek tê girêdan, heywanek li ber derî paş ve tê birin.

Avêtina xwê (Xwê-Avêtin):

• Bi destek xwê li ser milê paş ve tê avêtin di nav du’ayê de.

Çavkanî: Spät 2018:140-150, Açıkyıldız 2010:84-86.

---

7. DAR Û NEBATÊN PÎROZ

7.1 Dar

Hawar	DE	Rewşa pîroz
Hinar	Granatapfel	Sembola Heft Sirran, Çarşemiya Sor
Gûz	Walnuss	Darên ziyaretgehê, cihê Pîran
Zeytûn	Olivenbaum	Sembola aşitiyê, rûnê Mor-Kirin
Berû / Mazî	Eiche	Darên Şêx Şems, Laliş û Şêxan
Çinar	Platane	Pîr-Çinaryê, rêza şîfaker
Mêw / Tirî	Weinrebe	Tirîgehên Laliş, meya rîtuelî
Hejîr	Feige	Li heremê dara ziyaretgehê
Bî	Weide	Elementê avê, şîfaya tabê
Tût	Maulbeere	Ziyaretgeha Pîrê Mem
Daristana Laliş	Lalîş-Wald	Hemû daristan pîroz

7.2 Nebat

Hawar	DE	Erkê pîroz
Cetir	Thymian	Nebata Şêx Şems (dûmankirin)
Reşke	Schwarzkümmel	“Tovê Şîfayê”
Hingiv	Honig	Esenta rojê
Gul	Rose	Baxçeyên Laliş, ava gulê ji bo Mor-Kirin
Mêw	Weinrebe	Mey bi rîtuelî destûrdar e (Allison 2001:74)

7.3 Nebatên Kaniya Laliş

Di dola Laliş de nebatên pîroz ên parastî mezin dibin, ku nayên çinîn:

• Lalîza Laliş: gulên sosin/tulpên endemîk
• Berûzîna Spî: şêwa berûyê spî
• Gulê Şêx Adî: gula Şêx Adî (gula pembe ya nazik)
• Giyayên çolê yên Kaniya Spî

---

8. NEBATÊN TABÛ

8.1 Tabûya Hişk (hemû Êzdî)

Marûl / Xes: Kopfsalat (Lactuca sativa)

• Tabûya temam a xwarinê (binêre Cuisine-Doc §1).
• Sedem:
• Mîta 1 (dijminên Şêx Adî): Dijminên Şêx Adî di zeviya marûlê de veşartin, bîranîna kolektîf.
• Mîta 2 (denganî): Peyva “Marûl” dişibe “Melek Tawus” yan berevajî, parastin ji bê-rûmetiyê.
• Mîta 3 (Açıkyıldız 2010:101): Şêwa pelê marûlê dişibe marê ber deriyê Laliş, kapsulê pîrozî.
• Mîta 4 (Spät 2018:115): Marûl “ruhê hênik” hilgirtiye ku bi maddebûna lawaz a dinyayê ve girêdayî ye, pêşxistina paqijiyê ya Êzdî.
• Bikaranîn: Naye xwarin, nayê pêşkêşkirin, ji bo malên Êzdî nayê kirîn. Li dîasporayê hişk tê parastin.

Beraz (binêre Cuisine §1)

8.2 Tabûya Heremî

Lobiyan (Fasûlî / Lobî / Bakla)

• Li hin rêzên Şêxan û rêzên Pîran tabû, bi taybetî lobiyên reş (têkilî bi şîn û Cinan re).
• Li malbatên feyrazî destûrdar.

Kelem

• Li hin malbatên Pîran di rojên pîroz de bi rîtuelî tê dûrxistin.

8.3 Nebatên Hişyariyê (ne tabû, lê bi rîtuelî)

• Apsîn: tenê armanca şîfayê, ne xwarina domdar
• Pûng: ducanî tabû
• Pelê Zeytûnê: çaya pelê zeytûnê tenê wek derman

---

9. HEYWANÊN PÎROZ

9.1 Tawûs / Tawûsî Melek: Pfau (Pavo cristatus)

Sembolîka herî bilind a Êzdî. Tawûs xuyaniya erdî ya Tawûsî Melek e, milyaketê yekem ê Xwedê, xwediyê dinyayê û rêberê afirandinê.

Aliyê	Hûrgilî
Rewş	Heywanê herî pîroz
Sembol	Heft rengên pîroz di dûvê de = Heft Sirran
Berbiçav	Tu carî nayê kuştin, NAYÊ xwarin, NAYÊ bê-rûmetkirin
Berbiçavkirin	Sancak (sembolê bronzê yê Tawûs) ji aliyê Qewalan ve di nav gundan de tê hilgirtin
Mîta	Tawûsî Melek ji aliyê Xwedê ve hat ceribandin, dilsoz ma, serweriya dinyayê wergirt

Çavkanî: Açıkyıldız 2010:67-78, Kreyenbroek 1995:91-103.

9.2 Ga / Boğa: Stier (Bos taurus)

Heywanê qurbana Çarşemiya Sor. Gaya spî li Laliş tê serjêkirin (binêre Cuisine §3).

Aliyê	Hûrgilî
Rewş	Heywanê qurbaneke pir pîroz
Boneyê	Çarşemiya Sor (sersala biharê)
Sembol	Hêz, erd, berhem
Têbînî	Ga ne bi gelemperî pîroz e, lê gaya qurbanê pîroz e, goştê wê Simat (xwarina pîroz) e

9.3 Pez / Berx: Schaf / Lamm (Ovis aries)

Qurbana zewacê/şînê/cejnê.

Aliyê	Hûrgilî
Rewş	Bi erk pîroz (qurban)
Boneyê	Zewac (Berxê Dawatê), bîranîna şînê, mor-kirin
Serjêkirin	Bi rîtuelî: berbi Mekke NA (ev wê bibûya yek olek din), berbi Laliş, bi Qewlê Qurbanê

9.4 Hesp: Pferd (Equus caballus)

Hunera siwariyê ya pîroz.

Aliyê	Hûrgilî
Rewş	Hevkarê hêja, di hunera gelî de tê pêşxistin
Sembolîk	Şêx li hespên spî siwar dibin ji bo cejnan
Baweriya gelî	Hespê spî yê Stîya Êzî miriyan ber bi cîhana din ve dibe
Tabû	Hesp NAYÊ xwarin (ji bo piraniya Êzdîyan)

9.5 Mar: Schlange (Serpentes)

Marê reş li deriyê Laliş, sembola îkonîk.

Aliyê	Hûrgilî
Rewş	Pîroz, parêzvanê deriyê Mêrê Dîwanê
Mîta	Mar bi laşê xwe hêla keştîya Nûh girtibe, rizgariya afirandinê
Şanîdan	Marê reş di kevir de tê neqşandin li deriyê serekî yê Laliş, demdemî dîsa reş tê rengkirin
Parastina Pîr	Pîrê Mem Şivan û Şêx Mend Pîrên maran in, ê marketin tê wan tê birin
Kuştin	Mar bi kevneşopî nayên kuştin: Êzdî dûr disekinin, dihêlin biçin
Rûmetgirtin	Şîfakerên marketinê sembola marê hildigirin

Çavkanî: Açıkyıldız 2010:48-56 (mîmariya Laliş), Spät 2018:106.

9.6 Stêrk / Lêqlêq: Storch (Ciconia ciconia)

Aliyê	Hûrgilî
Rewş	Pîroz (xêr-hilgir)
Baweriya gelî	Lêqlêq li ser banî = xêr û berhem
Tabû	Kuştin tabû ye (li malbatên feyrazî jî)

9.7 Şahîn / Bazî: Falke (Falco spp.) / Adler (Aquila spp.)

Aliyê	Hûrgilî
Rewş	Çûkên hêja, hevkarên Pîran
Sembolîk	Bazî li ser Laliş = Şêx Adî li ba şagirtên xwe
Di Qewl de	Şêx Adî bi taybetiyên Bazî tê şirovekirin (çavê bi hêz, bilindî)

9.8 Mêş / Hingivê Mêşê: Biene (Apis mellifera)

Aliyê	Hûrgilî
Rewş	Pîroz (hilberê Hingiv)
Sembolîk	Dewleta mêşê = modela rêza civakî
Pratîk	Hingivvanî belav li Şêxan û Bahzani, hingivê pîroz

9.9 Kewên Spî: Weiße Tauben (Columba spp.)

Aliyê	Hûrgilî
Rewş	Pîroz (paqijî)
Sembolîk	Giyanê miriyan, sembola aşitiyê
Pratîk	Li Laliş tên berdan, kirineke pîroz

9.10 Kûçik / Sêr: Hund / Wachhund

Aliyê	Hûrgilî
Rewş	Alîkar lê dudilî
Erk	Kûçikê parêzvan, NE heywanê hundir ê malê (paqijiya rîtuelî)
Tabûya xwarinê	Goştê kûçik bi temamî tabû, diyar e

9.11 Pisîk: Katze

Aliyê	Hûrgilî
Rewş	Hevjînê malê, kêm-zêde bêteref
Baweriya gelî	Pisîka reş ne mîna ya ewropî bê-xêr e, lê sembola hişyariyê ye

---

10. HEYWANÊN TABÛ (ji bo xwarinê)

Hawar	DE	Rewşa tabû	Sedem
Beraz	Schwein	Hişk hemû Êzdî	Ne paqij, wek di olên din de jî
Dîk	Hahn	Heremî (Pîrê Sînê û yên din)	Dîk wek xizmê Tawûs (Milyaketê Tawûs)
Masî	Fisch	Herema Şêxan, Laliş	Tabû li nêzîkî ava pîroz (Kaniya Spî)
Xezal / Karxezal	Gazelle / Hirsch	Hin eşîran	“Heywanên ku ji nû ve têne dinyayê”
Tawûs	Pfau	Hişk hemû	Heywanê herî pîroz
Stêrk	Storch	Hişk hemû	Pîroz
Kewa Spî	Weiße Taube	Hişk hemû	Pîroz
Hesp	Pferd	Hişk	Heywanê hêja
Kûçik	Hund	Hişk	Ne paqij
Pisîk	Katze	Hişk	Hevjînê malê
Mar	Schlange	Hişk	Pîroz

---

11. SEMBOLÎKA HEYWANAN Û SERJÊKIRINA RÎTUELÎ

11.1 Serjêkirina Rîtuelî (Qurban / Qurbankirin)

Amadekarî:

• Serjêker bi piranî Şêx an bavekî malbatê yê tecrûbedar e
• Heywan (pez, ga) berbi Laliş tê zivirandin, ne berbi Mekke
• Av ji bo vexwarinê berî serjêkirinê (azarê kêm dike)
• Qewlê Qurbanê tê gotin
• Birîn bi lez e, xwîn bi temamî dihêle biherike
• Hundirê heywan cuda tê amadekirin
• Hestî di qurbana berxê de nayê şikandin (Şêxan)

Boneyên qurbana cejnê:

• Çarşemiya Sor (ga)
• Cejna Cemaiyê (pez)
• Zewac (berx)
• Bûyîna zarokê (mirîşk: di malbatên ku dîk tabû ye de)
• Bîranîna defnê (roja 40î: berx)
• Vegera ziyaretê (berx)

11.2 Sembolîka Heywanan di Qewl û Folklore de

Heywan	Wateya sembolîk
Tawûs	Tawûsî Melek, milyaketê herî bilind
Ga	Erd, hêza afirandinê
Pez	Stûxwarî, amadeya qurbankirinê, gelê Êzdî
Kûçik	Hişyarî, dilsozî, lê NE bi rîtuelî paqij
Mar	Parastina dinyayê, parêzvana
Bazî	Şêx Adî, çavê tûj ê Pîran
Hesp	Rê, ceng, siwarê pîroz
Mêş	Civak, şirîniya herikbar
Kew	Giyan
Lêqlêq	Xêr, vegera (bihar)
Qere	Mirin, hişyarker (gelî)

11.3 Reftarên Qedexe yên Heywanan (Hîn)

• Heywanan êş nekin: emrê pîroz
• Dengên heywanan teqlîd nekin di xwarinê de
• Ne goştê heywanê mirî bixin (ji bilî ya bi rîtuelî hatibe serjêkirin)
• Xwînê venxwin

---

12. SALNAMEYA XWEZAYÊ Û STÊRNASÎ

Dermanê gelî yê Êzdîyan salnameya hîvê ji bo berhevkirina nebatan dişopîne:

Qonaxa Hîvê	Çalakiya şîfayê
Hîva Nû	Çandin, destpêkirin
Hîva Bilind	Berhevkirina nebatan ji bo bandora ava
Hîva Tijî	Hêza herî bilind, ziyareta Laliş
Hîva Nizm	Berhevkirina rehan, şîfaya “kêmker”

Berhevkirina biharê (Nîsan-Gulan): Giyayên Sawûka, vîtaliya herî bilind. Berhevkirina payîzê (Îlon-Çiriya Pêşîn): Reh, qalik, depoyên hilanînê. Zivistan: Dûmankirin, depoyên zuwa.

12.1 Stêrk û Hêza Şîfayê

• Sîrius / Stêrka Şivan: stêrka kûçikan, nîşana rojên germ ên havînê (germ, ne kêmkirina xwînê)
• Çêla Heft Birayan / Plejaden: heft stêrkên milyaketî
• Ê ku “di bin stêra xirab de” hatiye dinyayê (Stêrka Reş), Tilismê Mor distîne.

---

13. PÊRIST Û LÎSTEYA PEYVAN

13.1 Pêrista Nebatan (Hawar: DE, Latînî)

Hawar	DE	Latînî
Şalye	Salbei	Salvia officinalis
Cetir / Zatar	Thymian	Thymus serpyllum/vulgaris
Pîng / Nane	Minze	Mentha spicata/piperita
Apsîn	Wermut	Artemisia absinthium
Rîhan	Basilikum	Ocimum basilicum
Pûng	Polei-Minze	Mentha pulegium
Mêran	Oregano	Origanum vulgare
Bûbêbig	Kamille	Matricaria chamomilla
Hingirîn	Schafgarbe	Achillea millefolium
Karî	Löwenzahn	Taraxacum officinale
Geliyan	Ringelblume	Calendula officinalis
Bexdenûs	Petersilie	Petroselinum crispum
Şîvît	Dill	Anethum graveolens
Zîre	Kreuzkümmel	Cuminum cyminum
Banîs	Anis	Pimpinella anisum
Razyan	Fenchel	Foeniculum vulgare
Gîya / Kuzbure	Koriander	Coriandrum sativum
Sîr	Knoblauch	Allium sativum
Pîvaz	Zwiebel	Allium cepa
Sîrim	Bärlauch	Allium ursinum
Hinar	Granatapfel	Punica granatum
Gûz	Walnuss	Juglans regia
Zeytûn	Olive	Olea europaea
Tût	Maulbeere	Morus alba/nigra
Hejîr	Feige	Ficus carica
Sêv	Apfel	Malus domestica
Berû / Mazî	Eiche	Quercus brantii
Bî	Weide	Salix spp.
Pelûd	Sumach-Baum	Rhus coriaria
Şîpîn	Tamariske	Tamarix spp.
Çinar	Platane	Platanus orientalis
Hingiv	Honig	(Apis mellifera)
Tovê Kundir	Kürbiskerne	Cucurbita pepo
Spînax	Spinat	Spinacia oleracea
Tirşik	Sauerampfer	Rumex acetosa
Gezgezk	Brennnessel	Urtica dioica
Tûjik	Brunnenkresse	Nasturtium officinale
Silq	Mangold	Beta vulgaris
Çayîr	Bockshornklee	Trigonella foenum-graecum
Reşke	Schwarzkümmel	Nigella sativa
Tovê Kunêr	Sesam	Sesamum indicum
Rûnas	Krapp	Rubia tinctorum
Gul	Rose	Rosa damascena
Mîra	Süßholz	Glycyrrhiza glabra
Henar-Mêwe	Berberitze	Berberis vulgaris
Lalîza Şahanî	Schachblume	Fritillaria persica
Mêw / Tirî	Weinrebe	Vitis vinifera
Marûl / Xes	Salat (TABÛ)	Lactuca sativa
Beraz	Schwein (TABÛ)	Sus scrofa domesticus

13.2 Pêrista Heywanan

Hawar	DE	Latînî	Rewş
Tawûs	Pfau	Pavo cristatus	Pîroziya herî bilind
Ga / Boğa	Stier	Bos taurus	Qurban
Pez / Berx	Schaf / Lamm	Ovis aries	Qurban
Hesp	Pferd	Equus caballus	Pîroz (nayê xwarin)
Mar	Schlange	Serpentes	Pîroz
Stêrk / Lêqlêq	Storch	Ciconia ciconia	Pîroz
Şahîn	Falke	Falco spp.	Pîroz
Bazî	Adler	Aquila spp.	Pîroz
Mêş	Biene	Apis mellifera	Pîroz
Kewa Spî	Weiße Taube	Columba	Pîroz
Kûçik	Hund	Canis	Tabû xwarin
Pisîk	Katze	Felis	Tabû xwarin
Dîk	Hahn	Gallus	Heremî tabû
Masî	Fisch	Pisces	Heremî tabû (Şêxan)
Xezal	Gazelle	Gazella	Hin eşîran tabû
Beraz	Schwein	Sus	Hişk tabû

13.3 Lîsteya Peyvên Nexweşiyê

Hawar	DE
Nexweşî	Krankheit
Sermaketî / Serma	Erkältung
Kuxik	Husten
Tab / Germetî	Fieber
Êşa Serî / Serêş	Kopfschmerz
Êşa Zikê	Bauchschmerz
Êşa Diranê	Zahnschmerz
Êşa Guhê	Ohrenschmerz
Birîn	Wunde
Şewîn	Verbrennung
Hêkirin	Schwellung
Xwîn	Blut
Marketin	Schlangenbiss
Dûpişkketî	Skorpionstich
Çavê Xerab	Böser Blick
Bê-Xewî	Schlaflosigkeit
Bê-Zaroktî	Unfruchtbarkeit
Ducanî	Schwangerschaft
Zayîn	Geburt
Çila Zayînê	40-Tage-Wochenbett
Şîr-Zêdekirin	Milchbildung
Wir / Pîlûş	Wurmbefall

13.4 Peyvên Şîfayê

Hawar	DE
Şîfa	Heilung
Derman	Medizin / Heilmittel
Giya / Giyayê Şîfayê	Heilkraut
Pîr	Heiliger / Heiler-Linie
Pîr-Pîrebok	Pîrê Hesmamana / Pîra Bavê
Du’a	Gebet (Heilgebet)
Berat	Heilige Lehmpille
Ava Mor	Geweihtes Wasser
Tilismê Mor	Talisman
Tütsî	Räucherung
Qurşûn-Avêtin	Bleigießen (Diagnose)
Xwê-Avêtin	Salz-Wurf (Ritual)
Bandora Cinan	Geister-Einwirkung

---

ÇAVKANÎ Û WÊJE

• Açıkyıldız, Birgül (2010): The Yezidis. The History of a Community, Culture and Religion. I.B. Tauris, London.
• Allison, Christine (2001): The Yezidi Oral Tradition in Iraqi Kurdistan. Curzon Press, Richmond.
• Spät, Eszter (2018): Hola Hola Tawûsî Melek: The Religion of the Yezidis.
• Kreyenbroek, Philip G. (1995): Yezidism, Its Background, Observances and Textual Tradition. Edwin Mellen Press.
• Kreyenbroek, Philip G. (2009): Yezidism in Europe: Different Generations Speak about their Religion. Harrassowitz.
• AMAR International Charitable Foundation: Yezidi Cultural Heritage Project / Folk Medicine Survey (2018-2022).
• ezipedia.de: Portala zanyariyê ya serhêl.
• Bahzani.net: Portala civaka Başiqe/Bahzani.
• Faryma, Şikoyê Hasan (1989): Êzdîyên Kavkazê û Welatê Wan (Aparan/Tiflîs).
• Yezidi Cultural Heritage Project (KRG, ji 2017): Berhevkirina nebat û şîfayê li Şêxan, Şingal, Bahzani.
• Pirsîna Pîrebokan a Şêxan (AMAR 2018-2019): Kevneşopiya devkî, 22 pîrebok hatine pirsîn.
• Berhevkariyên Folklorê yên Tiflîs (Akademiya Zanistî ya Gurcistan, Lêkolînên Kafkasyayê): Maddeyê Êzdî yên Aparan/Tiflîs.

---

BELGEYÊN GIRÊDAYÎ

• research-ezdiki-cuisine.md, Belgeya xwişk bi xwarinên cejnê û rojane
• research-ezdiki-religion-culture.md, Bingehên olî
• research-ezdiki-folklore.md, Folklore û kevneşopî
• research-ezdiki-heilige-genealogie.md, Rêzên Pîr/Şêx
• research-ezdiki-fritillaria-vocab.md, Peyvên Lalîza
• research-ezdiki-sakraltexte-vollstaendig.md, Qewlên du’ayê di çarçoveya şîfayê de
• research-ezdiki-final-synthesis.md, Sentezê giştî

---

DABAŞNAME

Ev belge etnografîk-zanyariyê çandê ye. Reçeteyên dermanê gelî wek beşek mîrata çandî ya nemaddî hatine belgekirin û TU dermankirina bijîşkî ya nûjen cih nagirin. Jinên ducanî, yên şîr didin, nexweşên kronîk û zarok berî bikaranîna dermanên nebatî divê li bijîşk bipirsin. Di nebatên tabû yên wek Apsîn û Pûng de xetereya jehrê heye.

Tabûyên Êzdîyan (Marûl, beraz, heremî dîk/masî) bi awayê çand-olî hişk bizincîr in û li dîasporayê bi temamî tên parastin, di vê belgeyê de bi berfirehî hatine ravekirin.