Êzîdîsche volksgeneeskunde, geneeskrachtige planten, heilige dieren & natuurkunde

Onderzoeksdocument voor ezdixan.de, Module: Cultuurkunde / Ezdiki-leren Aangemaakt: 2026-05-22 | Status: Onderzoekssynthese Bronnen: Açıkyıldız 2010, Allison 2001, Spät 2018, Kreyenbroek 1995/2009, AMAR Foundation Volksgeneeskunde-Project, ezipedia.de, Bahzani.net, Collecties Aparan/Tbilisi/Krasnodar, Yezidi Cultural Heritage Project (KRG), Pîr-vroedvrouwen-traditie Sheikhan

Opmerking: Hawar-alfabet (Latijns, kurmancî-gebaseerd). Latijnse plantennamen voor eenduidige botanische identificatie. Disclaimer: Volksgeneeskundige recepten zijn ETNOGRAFIE, GEEN medisch advies. Raadpleeg vóór gebruik een arts.

---

INHOUD

1. Grondbeginsel: ziekte, genezing, het heilige
2. Pîr-families & geneesberoepen
3. Geneeskrachtige planten, systematische catalogus
4. Huismiddel-recepten
5. Vrouwengeneeskunde & vroedvrouwen-traditie
6. Çavê Xerab, boze oog & beschermrituelen
7. Heilige bomen & planten
8. Taboe-planten
9. Heilige dieren
10. Taboe-dieren
11. Dier-symboliek & rituele slacht
12. Natuurkalender & astrologie
13. Index & woordenlijst

---

1. GRONDBEGINSEL: ZIEKTE, GENEZING, HET HEILIGE

In de êzîdîsche traditie is ziekte nooit alleen lichamelijk. Er worden drie oorzaken onderscheiden:

Hawar	NL	Beschrijving
Nexweşiya Cesteyî	Lichaamsziekte	Plantaardige/diëtetische behandeling
Çavê Xerab	Boze blik / afgunst-ziekte	Talismannen + rituelen
Bandora Cinan / Bandora Pîranê	Geesten-/heiligen-inwerking	Pîr-gebeden + Lalîş-bedevaart

Genezing combineert altijd substantie (plant, levensmiddel) + woord (gebed, Qewl) + aanraking (Pîr-hand, Lalîş-water). Wie alleen reguliere geneeskunde gebruikt en het spirituele negeert, geldt traditioneel als onvolledig behandeld (Spät 2018:154).

Zeven heilige elementen van de genezing

Naar de symboliek van de Heft Sirran (Zeven Engelen), elk geneesmiddel wordt aan een engel toegekend:

1. Av (water) → Şêx Hesen, koelende geneeskracht
2. Agir (vuur) → Şêx Şems, verwarmende geneeskracht
3. Ax (aarde) → Şêx Ebû Bekir, aardende geneeskracht (Berat-pillen, geneesaarde)
4. Ba (lucht/adem) → Sicadîn, pneumatische geneeskracht (gebed, beroking)
5. Nan (brood/graan) → Nasirdîn, voedende geneeskracht
6. Roj (zon/licht) → Fexredîn, stralende geneeskracht (zonnebaden bij zuigelingen)
7. Heyv (maan) → Şêx Adî, cyclische geneeskracht (maankalender voor kruidenoogst)

---

2. PÎR-FAMILIES & GENEESBEROEPEN

Bepaalde Pîr-lijnen zijn erfelijk verantwoordelijk voor medische functies:

Pîr-lijn	Geneesopdracht
Pîrê Hesin Çinaryê	Wondgenezing, botbreuken
Pîrê Mem Şivan	Slangenbeten, schorpioenen, “hand van Pîr Mem” geldt als tegengif
Pîrê Cerwa / Pîrê Cerî	Cholera, pest, epidemieën, volksherinnering aan pestjaren
Pîrê Hesmamana	Vrouwengeneeskunde, geboortehulp
Pîrê Sînê	Oogziekten (trachoom)
Pîrê Pivê / Pîrê Çiyê	Berg-geneeskruiden, verzamelen
Pîrê Bûb / Pîrê Bûbekir	Oogkwalen + hoofdpijn, zegent de Berat
Pîrê Reş	Geestelijke kwalen, “zwarte” ziekten (depressie, “door Cinan gegrepen”)
Şêx Mend	Slangen, “Şêx Mend ê tirsa marî” (Şêx Mend, vrees van de slang), zie §9

Bron: Kreyenbroek 1995:131-145, Açıkyıldız 2010:79-83.

Vroedvrouwen (Pîrê Nisa / Pîra Bavê)

Ervaren vrouwen uit Pîr-families, geven kennis mondeling door aan dochters. Pîr-vroedvrouwen kennen 30-50 vrouwenkruiden.

---

3. GENEESKRACHTIGE PLANTEN: SYSTEMATISCHE CATALOGUS

3.1 Lipbloemigen & aromatica

1. Şalye / Şalî: salie (Salvia officinalis / Salvia spp.)

• NL: salie
• Volksgeneeskundig gebruik:
• Thee tegen keelpijn + hoest + heesheid
• Mondspoeling tegen tandvleesontsteking
• Kompres tegen zweten (vooral overgang)
• Recept: 1 el gedroogde salieblaadjes, 250 ml kokend water, 10 min trekken, met honing (Hingiv) zoeten. 3x daags.
• Bron: AMAR Volksgeneeskunde-Project Dohuk 2019, Faryma 1989 (Aparan)

2. Cetir / Zatar / Çetir: wilde tijm (Thymus serpyllum / Thymus vulgaris)

• NL: tijm, wilde tijm
• Sacraal: Cetir is de plant van Şêx Şems: wordt bij het lichtgebed verbrand.
• Volksgeneeskundig gebruik:
• Bronchitis, astma (inhalatie)
• Spijsverteringszwakte (aftreksel na vet eten)
• Antiseptisch: als spoeling bij wonden
• Vermifugaal (tegen wormen bij kinderen)
• Recept (bronchitis): 2 tl gedroogde tijm + 1 tl honing + sap van een citroen in 250 ml heet water. 3-4x daags heet.
• Beroking: Droge Cetir-takjes verbranden, reinigt de ruimte na ziekte. Zatar-mengsel (Cetir + sumak + sesam) als kruiderij heeft daarnaast een huismiddel-functie.
• Bron: Açıkyıldız 2010:106, Bahzani.net

3. Pîng / Mêwj / Nane: munt (Mentha spicata / Mentha piperita)

• NL: munt (kruizemunt / pepermunt)
• Volksgeneeskundig gebruik:
• Maag-darmklachten (aftreksel)
• Winderigheid, koliek (vooral bij zuigelingen: zwak aftreksel)
• Hoofdpijn (voorhoofd-kompres met geplette verse munt)
• Koortsverlagend (wikkel met munt + azijn)
• Recept: 1 handvol verse munt + 500 ml water, 5 min zachtjes koken, afkoelen, met honing.
• Yoghurt-variant (Dew): Karnemelk + verse munt tegen misselijkheid en zomerhitte (zie Cuisine-Doc §62).

4. Apsîn / Wermut / Avşane: alsem (Artemisia absinthium / Artemisia spp.)

• NL: alsem, bijvoet
• Volksgeneeskundig gebruik:
• Wormkuur (vooral kinderen: zeer bitter, voorzichtig doseren!)
• Maagtonicum bij gebrek aan eetlust
• Tegen malaria-achtige koorts (historisch: Sinjar-moerassen)
• WAARSCHUWING: Hoge doses giftig (thujon), traditioneel slechts 3 dagen kuren.
• Beroking: Apsîn-beroking tegen insecten en tegen Cinan (geesten) in ziekenkamers.
• Bron: AMAR Volksgeneeskunde, Pîr-vroedvrouwen-bevraging Sheikhan 2018

5. Rîhan / Reyhan: basilicum (Ocimum basilicum)

• NL: basilicum
• Gebruik: maag, misselijkheid, verse blaadjes onder het hoofdkussen voor een rustige slaap.

6. Mey-Mantik / Memeyîk / Pûng: polei (Mentha pulegium)

• NL: polei (poleimunt)
• Sterk werkzaam: tegen verkoudheid, maar zwangerschap TABOE (weeënbevorderend).

7. Mêran / Maran: oregano (Origanum vulgare / Origanum syriacum)

• Antiseptisch, aftreksel bij bronchitis.

---

3.2 Composieten & bitterstoffen

8. Bûbêbig / Babûng: kamille (Matricaria chamomilla)

• NL: kamille (echte)
• Gebruik: oogontsteking (kompres), buikpijn (thee), wondgenezing (bad), zuigelingen (sterk verdund).

9. Hingirîn / Hingar: duizendblad (Achillea millefolium)

• NL: duizendblad
• Gebruik: bloedstelping (vers gewreven blad op wond), vrouwengeneeskunde (cyclusregulerend), thee bij buikpijn.
• Êzîdî-mythe: Vrouwen van de Pîr-families zeggen dat de plant “door de hand van Şêx Şems is aangeraakt”, de kleine witte bloemen gelden als zonnesymbool.

10. Karî / Karîvan: paardenbloem (Taraxacum officinale)

• NL: paardenbloem
• Lentesalade (zie Sawûka §6 Cuisine-Doc), levertonicum, wormkuur.

11. Geliyan / Cixare-gulî: goudsbloem (Calendula officinalis)

• NL: goudsbloem
• Gebruik: wondzalf (bloemen gemacereerd in olijfolie), huiduitslag, koortslip.

---

3.3 Schermbloemigen

12. Bexdenûs / Bexdenûz: peterselie (Petroselinum crispum)

• NL: peterselie
• Gebruik: urineafdrijvend (aftreksel), slechte adem (kauwen), ijzertekort.

13. Şîvît / Şivit: dille (Anethum graveolens)

• NL: dille
• Gebruik: zuigelingenkoliek (sterk verdund), melkbevorderend bij borstvoeding.

14. Zîre / Zireh: komijn (Cuminum cyminum)

• NL: komijn
• Gebruik: winderigheid, spijsvertering: dagelijkse begeleider bij lamsgerechten.

15. Banîs / Razyan: anijs (Pimpinella anisum) / venkel (Foeniculum vulgare)

• NL: anijs / venkel
• Gebruik: zuigelingenkoliek, borstvoeding (melkvorming), hoest.

16. Gîya / Riyan / Kuzbure: koriander (Coriandrum sativum)

• Spijsvertering, kalmering, uitwendig wespensteek.

17. Karî Beyaz / Anîsona Berhin: ammei (Ammi visnaga)

• Astmamiddel (historisch: Sinjar). Moderne khellin-research kent de werking.

---

3.4 Leliachtigen & uiplanten

18. Sîr / Sîrê Spî: knoflook (Allium sativum)

• NL: knoflook
• Sacraal: “Sîr” heeft in veel bezweringsformules een beschermfunctie tegen Çavê Xerab (zie §6).
• Gebruik: infecties (inwendig + uitwendig), hoge bloeddruk, wormen.
• Recept tegen verkoudheid: 3 teentjes knoflook fijngestampt + 1 el honing + 1 citroen + 250 ml warm water. 1x 's ochtends, 1x 's avonds.

19. Pîvaz / Pîvazê Sor: ui (Allium cepa)

• NL: ui
• Gebruik: insectensteek (verse ui opleggen), hoest (ui-honingsiroop), keelontsteking.
• Recept ui-honingsiroop: 1 grote ui klein snijden + 4 el honing in glas, 12 u trekken, sap afgieten, 1 el elke 2 uur bij hoest.

20. Sîrim / Sîrê Çolê: daslook / wilde knoflook (Allium ursinum / Allium victorialis)

• Lentekruid voor Sawûka. Bloedzuiverend.

21. Pîvazê Şîn / Çîvk: lente-ui

• Voorjaars-vitaminedrager.

22. Zembîlê Bûbê: hyacint (Hyacinthus orientalis / Muscari spp.)

• Symbolisch: Sersal-sieraad, GEEN geneeskrachtige plant (de bol is giftig!).

23. Sosin / Susin: lelie (Lilium spp.)

• Symbolisch (reinheid), zalf uit bloemen in olijfolie tegen brandwonden (mild).

---

3.5 Bomen: geneeskundig

24. Hinar / Hinarê: granaatappel (Punica granatum)

• NL: granaatappel
• Sacraal: Hoogste heiligheidssymbool, de 7 of 365 pitten in het binnenste vertegenwoordigen de 7 aartsengelen of de 365 dagen van het jaar. De appel staat voor de eenheid van de schepping. Centraal bij Çarşemiya Sor.
• Volksgeneeskundig gebruik, vrucht: Sap tegen bloedarmoede, granaatappelmelasse als kruiderij.
• Volksgeneeskundig gebruik, schil (Kelpora Hinarê): Gedroogd, gemalen of als aftreksel, sterk werkzaam tegen diarree en lintwormen (tannines + punicalagine + alkaloïde pelletierine).
• Recept tegen diarree: 1 tl gemalen granaatappelschil + 1 kop heet water, 10 min trekken, afgieten. 3x daags. WAARSCHUWING: Zwangerschap taboe (pelletierine), bij kinderen verminderen.
• Volksgeneeskundig gebruik, bloemen (Gulê Hinarê): Aftreksel als mondwater bij tandvleesbloeding.
• Bron: Spät 2018:175, AMAR Volksgeneeskunde

25. Gûz / Goz: walnoot (Juglans regia)

• NL: walnoot
• Sacraal: Oude walnootbomen gelden als woonplaats van heiligen/Cinan, worden NIET gekapt. Sheikhan-walnootbomen bij heiligdommen worden vereerd als “Şîvana Çiyê” (berghoeders).
• Volksgeneeskundig gebruik:
• Walnootpitten: hersenversterking (oude signatuurleer: vorm lijkt op hersenen)
• Groene walnootschalen (Cûzîna): ingelegd: spijsvertering
• Walnootbladeren (Pelê Gûzê): aftreksel tegen huiduitslag, eczeem, voetschimmel (bad)
• Walnootolie: haarverzorging, tegen psoriasis
• Recept walnootblad-bad tegen eczeem: 100 g gedroogde walnootbladeren in 2 l water 15 min koken, afgieten, in het badwater doen. 2x per week.

26. Zeytûn: olijf / olijfboom (Olea europaea)

• NL: olijf, olijfboom
• Sacraal: Symbool van de vrede. Heilige olie van de Mor-Kirin-doop: de zuigeling wordt gezalfd met olijfolie die in Lalîş werd gewijd.
• Volksgeneeskundig gebruik:
• Rûnê Zeytûnê (olijfolie): universeel: huid, haar, oordruppels (warm bij oorpijn), verstopping (1 el nuchter), wondgenezing (zalfbasis).
• Pelê Zeytûnê (olijfbladeren): aftreksel tegen hoge bloeddruk en koorts (oleuropeïne, moderne farmacologie bevestigt dit).
• Bron: Açıkyıldız 2010:88, Bahzani.net (Bashiqa-olijfolieproductie sinds eeuwen).

27. Tût: moerbeiboom (Morus alba / Morus nigra)

• NL: moerbei
• Siroop uit vruchten tegen keelontsteking, moerbei-wijn traditioneel.

28. Hejîr: vijg (Ficus carica)

• NL: vijg
• Gedroogde vijgen + melk overnacht: tegen verstopping. Vijgensap (melksap van de bladsteel) tegen wratten (volksgeneeskundig).

29. Sêv / Sêvê: appel (Malus domestica)

• Geraspeld + wortel bij diarree (pectinerijk). “Sêvê Çiyê” (bergappels) traditioneel.

30. Hejîrkurî / Hejîra Spî: wilde vijg (Ficus)

• Heilig in sommige Sheikhan-dorpen, heiligdomboom.

31. Berû / Mazî: eik (Quercus brantii / Quercus aegilops)

• NL: eik
• Sacraal: Heilige bomen, oude eiken in Sheikhan gelden als zetel van de heiligen Şêx Şems, Şêx Hesen.
• Gebruik: eikenschors-aftreksel (Mazî) tegen diarree, aambeien, looistoffen voor de leerbereiding.
• Galappels (Mazû) van de eik, gedroogd, gemalen, tegen keelpijn.

32. Bî / Berebî: wilg (Salix spp.)

• Wilgenschors tegen koorts en pijn (salicine: voorloper van aspirine). Bekende volksgeneeskunde.

33. Pelûd / Şikeftkanî: sumakboom (Rhus coriaria)

• Sumakbessen: sap tegen diarree, als kruiderij alomtegenwoordig.

34. Şîpîn / Şepatan: tamarisk (Tamarix spp.)

• Sinjar-woestijnboom. “Manna” (honingafscheiding van de schildluizen) werd traditioneel verzameld, zoet, geneeskrachtig bij hoestprikkel.

35. Çinar: plataan (Platanus orientalis)

• Sacraal: Heilige boom. De “Pîrê Hesin Çinaryê” dankt haar naam aan de Çinar. Oude plataan in Lalîş.

---

3.6 Overige planten

36. Hingiv / Hingivê Çiyê: honing (berghoning)

• Sacraal: Honing geldt als genezende substantie, “zoetheid van de zon”.
• Gebruik: alle wonden (antibacterieel), hoestsiroop (met ui/knoflook), versterkingsmiddel voor zieken, zuigelingenvoeding vanaf het 1e levensjaar (daarvoor botulisme-risico, traditioneel behouden door wachtpraktijk).
• Recept wondzalf: Pure berghoning + olijfolie 1:1, met steriel kompres opleggen.

37. Tovê Kundir / Tovê Gindor: pompoenpitten (Cucurbita pepo)

• Hawar: Tovê Kundir / Tovê Gindor
• Gebruik: wormkuur (vooral lintworm), prostaat (modern: fytosterolen), blaaszwakte. Recept: 50 g gepelde pitten 's ochtends nuchter, 2 u later laxeermiddel.
• Pompoenpitolie: zeer gewaardeerd in Sheikhan, donkergroen, nootachtig.

38. Spînax / Spînaxa Çolê: wilde spinazie (Spinacia oleracea / Beta vulgaris ssp.)

• Lentekruid Sawûka, ijzer, bloedvorming.

39. Tirşik / Tirşok: veldzuring (Rumex acetosa / Rumex spp.)

• Sawûka-kruid, vitamine C, bloedzuiverend.

40. Gezgezk / Gezne / Dezû: brandnetel (Urtica dioica)

• NL: brandnetel
• Gebruik: Sawûka-kruid, aftreksel bij reuma (ook zweep-therapie), ijzertekort.

41. Tûjik / Tûjk: waterkers (Nasturtium officinale)

• Lentekruid, vitamine C, bloedzuiverend.

42. Silq / Silk: snijbiet (Beta vulgaris)

• Lentekruid.

43. Çayîr / Cayîr: weideklaver / fenegriek (Trifolium / Trigonella foenum-graecum)

• Fenegriek in sucuk-worst en als tonicum voor vrouwen die borstvoeding geven.

44. Reşke / Tovê Reşke: zwarte komijn / nigella (Nigella sativa)

• Sacraal: “Tovê Şîfayê”, “zaad van de genezing”, in veel Êzîdî-spreekwoorden als universeel geneesmiddel.
• Gebruik: immuunsysteem, allergieën, diabetesbegeleiding, uitwendig voor het haar.
• Nigella-olie: op brood bij het ontbijt.
• Bron: Bahzani.net, Volksgeneeskunde Sheikhan

45. Kunêr / Tovê Kunêr: sesam (Sesamum indicum)

• Tahin en sesamolie: versterking. Sesamzaad bij vrouwen die borstvoeding geven.

46. Kete / Madder: meekrap (Rubia tinctorum)

• Wortelrood voor het kleuren van eieren bij Çarşemiya Sor en stofverven. Rûnas is de benaming.

47. Gul / Gulê Gulistanê: roos (Rosa damascena)

• Sacraal: Symbolisch (Lalîş-tuinen).
• Rozenwater (Ava Gulê): cosmetisch, kalmerend, in zoete spijzen.
• Rozenbloesemthee: ontstekingsremmend, vrouwengeneeskunde.

48. Mîra / Sirba: zoethout (Glycyrrhiza glabra)

• Hoestprikkel, maag: voorzichtig (bloeddruk).

49. Aloeya Têxistî / Sebr: aloë vera

• In de diaspora populair: brandwonden, huid.

50. Henar-Mêwe: zuurbes / berberis (Berberis vulgaris / Berberis crataegina)

• Bessen in pilav, wortel medicinaal (berberine) bij infecties.

51. Sosin Berf / Berfîn / Şîlanê: sneeuwklokje (Galanthus spp.)

• Lentebode: symbolisch (geen geneesmiddel, eerder taboe wegens toxiciteit).

52. Fritillaria: kievitsbloem / keizerskroon (Fritillaria imperialis / Fritillaria persica)

• Hawar: Lalîza Şahanî / Sêlê Şahî (Sinjar-vorm)
• Sacraal: In sommige Êzîdî-regio’s heilige lentebloem. Taboe om te plukken in heilige dalen.
• Zie kruisverwijzing: research-ezdiki-fritillaria-vocab.md

---

4. HUISMIDDEL-RECEPTEN

4.1 Tegen verkoudheid (Serma / Sermaketî)

Recept 1, Çay-versterkingsdrank:

• 1 kop hete zwarte thee + sap 1/2 citroen + 1 el honing + 1 teentje fijngestampte knoflook + snufje zwarte komijn.
• Vóór het slapengaan heet drinken, warm toedekken.

Recept 2, Inhalatie:

• Pan heet water + 2 el gedroogde tijm (Cetir) + 1 el eucalyptusbladeren (indien beschikbaar) + 5 min zachtjes koken.
• Met handdoek over het hoofd 5-10 min inhaleren.

Recept 3, Ui-honingsiroop:

• Zie §19. Bij hoest elke 2 u 1 el.

Recept 4, Borstwikkel:

• Hete doek met geplette gekookte aardappelen + mosterdmeel, in stof inslaan, op de borst 20 min.

---

4.2 Tegen hoofdpijn (Serêş / Êşa Serî)

Recept 1, Munt-voorhoofdkompres:

• Verse munt pletten, in gaasdoek + azijn + koud water, op het voorhoofd 30 min.

Recept 2, Slaapzalf:

• Pepermuntolie (1 druppel) + olijfolie (1 el): zacht op de slapen inwrijven.

Recept 3, Pîr-gebed:

• Bij “geestelijke” hoofdpijn (vermoede Çavê Xerab): Pîr Bûb wordt bezocht, die de Berat-leem op het voorhoofd legt en Qewl spreekt (Allison 2001:142).

---

4.3 Tegen maagpijn (Êşa Zikê)

Recept 1, Kamille-anijsthee:

• 1 tl kamille + 1 tl anijszaad + 250 ml water, 10 min trekken.

Recept 2, Granaatappelschillen-thee:

• Bij diarree: zie §24.

Recept 3, Yoghurtkuur:

• Bij gevoelige maag: 3x daags 1 schaal verse Mast (yoghurt) met wat honing.

Recept 4, Komijnwater:

• 1 tl komijn in 250 ml heet water, 5 min trekken, bij winderigheid.

Recept 5, Alsem-aftreksel:

• Bij wormverdenking: sterk verdund, maximaal 3 dagen (zie §4 waarschuwing).

---

4.4 Tegen hoest (Kuxik)

Recept 1, Ui-honing (zie §19).

Recept 2, Tijm-honing:

• 2 tl Cetir + 1 tl honing + heet water. 3-4x daags.

Recept 3, Rammenas-honing:

• Grote zwarte rammenas (Tirb/Tirba Reş) uithollen, met honing vullen, sap 12 u verzamelen, lepelsgewijs.

---

4.5 Wondbehandeling (Birîn)

Standaardprotocol Pîr-Hesin-Çinaryê:

1. Reiniging met Ava Kaniya Spî (heilig Lalîş-water), symbolisch + feitelijk (bronwater meestal schoon).
2. Honing-olijfolie-zalf (zie §36).
3. Verband met walnootbladeren (antiseptisch).
4. Pîr-gebed over de wond.
5. Vers verband elke 24 u.

---

4.6 Tegen brandwonden (Şewîn)

Recept 1: Verse aloë vera + yoghurt (Mast) 1:1, dik opleggen. Recept 2: Koude melk-kompressen. Recept 3: Goudsbloemolie-zalf.

---

4.7 Slangenbeet / schorpioen (Mar / Dûpişk)

Spoed-protocol:

• Wond opensnijden, bloed uitwassen met Lalîş-water indien beschikbaar, anders helder water.
• Onmiddellijk naar Pîrê Mem Şivan of Şêx Mend (zie §9.5).
• Volksgeneeskundig: knoflookbrij + ui + zout op de beet (trekt het gif), koolblad eroverheen.
• Modern: Onmiddellijk medische hulp! Volksrecepten zijn gedocumenteerd, maar vervangen geen antivenin.

---

4.8 Tegen slapeloosheid (Bê-Xewî)

• Hete melk + honing + nootmuskaat
• Rozenwater op het hoofdkussen
• Apsîn-beroking (klaart “boze dromen”)

---

5. VROUWENGENEESKUNDE & VROEDVROUWEN-TRADITIE

De Pîrê Hesmamana / Pîrê Bavê (vroedvrouwen uit Pîr-families) zijn de centrale draagsters van de vrouwenkennis. Kennis wordt mondeling overgeleverd.

5.1 Zwangerschap (Ducanî)

Kruid	Gebruik	Veiligheid
Gember (Zencefîl)	Misselijkheid	veilig
Anijs (Banîs)	Misselijkheid	veilig
Peterselie (Bexdenûs)	matig	NIET in grote hoeveelheden (weeënbevorderend)
Alsem (Apsîn)	TABOE	abortief
Polei (Pûng)	TABOE	abortief
Granaatappelschil (Kelpora Hinarê)	TABOE	weeënbevorderend
Zwarte komijn	matig	eerste trimester vermijden
Dadels (Xurma)	Geboortevoorbereiding	laatste 6 weken dagelijks 6 stuks

5.2 Geboorte (Zayîn)

Vroedvrouwen-praktijk:

• Geboorteruimte met Apsîn beroken (reinigt Cinan weg)
• Hete Çay met kaneel (Darçîn) ter versterking van de weeën
• Berat-pil onder het hoofdkussen
• Na de geboorte: navelstreng met olijfolie + houtskool behandelen
• Placenta begraven onder een walnootboom of granaatappel (bron: Allison 2001:96)

5.3 Kraambed (40 dagen: Çilewra / Çilî)

• Moeder blijft 40 dagen in huis (Çila Zayînê)
• Dagelijkse versterkingsspijs: Pelûda Şîrê Dayikê (zie Cuisine-Doc §21)
• Yoghurt + knoflook + honing 's ochtends
• Taboe: geen “koude” spijzen (koude traditie van de humorale geneeskunde), geen zure vruchten

5.4 Melkvorming (Şîr-Zêdekirin)

• Fenegriek-thee (Çayîr)
• Anijs-aftreksel
• Dadel-amandel-Pelûd
• Gierstpap

5.5 Cyclusklachten

• Duizendblad (Hingirîn): cyclusregulerend
• Vrouwenmantel-thee (regionaal bekend als “Pelîda Mêran”)
• Kamille-buikwikkel bij krampen
• IJzer: rode biet, brandnetel, spinazie

5.6 Onvruchtbaarheid (Bê-Zaroktî)

Traditioneel meertraps:

1. Vrouwen-bedevaart naar Lalîş naar Kaniya Spî en Kefe Şêx Adî.
2. Aanraking van de Pirayîya Wesan / Hêla Mêrebê (gebedssteen voor vruchtbaarheid).
3. Dieet: veel dadels, sesam, amandelen, gierstpap.
4. Nigella-olie dagelijks.
5. Pîr-gebed (Du’a).

Bron: Allison 2001:91-98, Spät 2018:166.

---

6. ÇAVÊ XERAB: BOZE OOG & BESCHERMRITUELEN

Çavê Xerab (“boze oog”) is een centraal concept van de êzîdîsche volksgeneeskunde. De afgunst van een mens kan lichamelijke schade veroorzaken, vooral bij zuigelingen, mooie vrouwen, zwangere vrouwen, een nieuw huwelijk, nieuw vee.

6.1 Diagnose

Symptomen: plotselinge zwakte, hoofdpijn zonder reden, gehuil van zuigelingen, dierziekte, slaapstoornissen, geeuwen zonder vermoeidheid.

Test:

• Een Pîr laat gloeiende houtskool in water vallen, knapt deze luid = Çavê Xerab bevestigd.
• Gesneden ui in een schaal water: vormt bepaalde patronen.
• Loodgieten (Qurşûn-Avêtin): gesmolten lood in koud water, de vorm geeft uitsluitsel.

6.2 Bescherm-talismannen

Hawar	NL	Gebruik
Çavê Mavî	Blauw oog / Nazar	Aan de wieg, om de hals, in de auto, aan de huisingang
Tilismê Mor	Gewijde talisman	Door de Pîr beschreven stuk stof, om de hals van het kind
Berat	Lalîş-leempil	Bij zich dragen / inslikken
Sîr-Zêr	Knoflook + gouddraad	Aan de wieg
Dirîlê Spî	Witte stofreepjes	Aan heilige bomen bevestigen met een wens

6.3 Genezingsrituelen

Rookritueel (Tütsîn):

• Zwarte-komijnzaad, alsem, rozemarijn, laurier verbranden, het kind driemaal door de rook dragen.

Water-genezing (Avê Mor):

• Pîr spreekt Du’a over de waterschaal, de patiënt wordt ermee gewassen.

Knoopspel van de kinderen (Çawê Spî):

• Er wordt een knoop gemaakt, een dier achterwaarts over de drempel leiden.

Zout-worp (Xwê-Avêtin):

• Een handvol zout over de schouder werpen tijdens spreuken.

Bron: Spät 2018:140-150, Açıkyıldız 2010:84-86.

---

7. HEILIGE BOMEN & PLANTEN

7.1 Bomen

Hawar	NL	Sacrale status
Hinar	Granaatappel	Symbool Heft Sirran, Çarşemiya Sor
Gûz	Walnoot	Heiligdombomen, zetel van de heiligen
Zeytûn	Olijfboom	Vredessymbool, Mor-Kirin-olie
Berû / Mazî	Eik	Şêx-Şems-bomen, Lalîş & Sheikhan
Çinar	Plataan	Pîr-Çinaryê, genezerslijn
Mêw / Tirî	Wijnstok	Lalîş-wijngaarden, rituele wijn
Hejîr	Vijg	regionaal heiligdomboom
Bî	Wilg	Water-element, koortsgenezing
Tût	Moerbei	Pîrê-Mem-heiligdom
Daristana Lalîş	Lalîş-woud	het hele woud heilig

7.2 Planten

Hawar	NL	Sacrale functie
Cetir	Tijm	Şêx-Şems-plant (beroking)
Reşke	Zwarte komijn	“Tovê Şîfayê”, genezend zaad
Hingiv	Honing	Zonne-essentie
Gul	Roos	Lalîş-tuinen, rozenwater voor Mor-Kirin
Mêw	Wijnstok	Mey is ritueel toegestaan (Allison 2001:74)

7.3 Lalîş-bron-planten

In het Lalîş-dal groeien beschermde heilige planten die niet geplukt mogen worden:

• Lalîza Lalîş: endemisch lelie-/tulpgewas
• Berûzîna Spî: witte eikvorm
• Gulê Şêx Adî: roos van Şêx Adî (tere roze roos)
• Wilde kruiden van de Kaniya Spî

---

8. TABOE-PLANTEN

8.1 Strikt taboe (alle Êzîdî)

Marûl / Xes: kropsla (Lactuca sativa)

• Volledig spijstaboe (zie Cuisine-Doc §1).
• Verklaringen:
• Mythe 1 (Sheikh-Adi-vervolgers): Vijanden van Şêx Adî verstopten zich in een slaveld, collectieve herinnering.
• Mythe 2 (fonetisch): Het woord “Marûl” klinkt naar “Melek Tawus” of omgekeerd, bescherming tegen ontwijding.
• Mythe 3 (Açıkyıldız 2010:101): De bladvorm van de sla lijkt op de slang bij de Lalîş-poort, kapsel van de heilige.
• Mythe 4 (Spät 2018:115): Sla zou een “koude geest” bevatten die verbonden is met de zwakke materialiteit van de wereld, êzîdîsche reinheidsvermijding.
• Toepassing: Niet eten, niet aanbieden, niet inkopen voor een Êzîdî-huishouden. In de diaspora strikt gehandhaafd.

Beraz: varken (zie Cuisine §1)

8.2 Regionaal taboe

Bonen (Fasûlî / Lobî / Bakla)

• Bij sommige Şêx-lijnen en Pîr-lijnen taboe, vooral zwarte bonen (geassocieerd met rouw en Çinan).
• Toegestaan in lossere families.

Kool (Kelm)

• In sommige Pîr-families ritueel vermeden tijdens heilige dagen.

8.3 Voorzorgs-planten (niet taboe, maar ritueel)

• Apsîn (alsem), alleen voor geneesdoeleinden, geen langdurige consumptie
• Pûng (polei), zwangerschap taboe
• Pelê Zeytûnê: olijfblad-thee alleen als geneesmiddel

---

9. HEILIGE DIEREN

9.1 Tawûs / Tawûsî Melek: pauw (Pavo cristatus)

Hoogste Êzîdî-symboliek. De pauw is de aardse manifestatie van de engel-pauw Tawûsî Melek, de eerste engel van God, heer van de wereld en leider van de schepping.

Aspect	Detail
Status	Heiligste dier
Symbool	Zeven heiligenkleuren in de staart = Heft Sirran
Behandeling	NOOIT doden, NOOIT eten, NOOIT onteren
Representatie	Sancak (bronzen pauw-standaard) wordt door Qewwalan door de dorpen gedragen
Mythe	Tawûsî Melek werd door God op de proef gesteld, bleef trouw, ontving de heerschappij over de wereld

Bron: Açıkyıldız 2010:67-78, Kreyenbroek 1995:91-103.

9.2 Ga / Boğa: stier (Bos taurus)

Çarşemiya-Sor-offerdier. Een witte stier wordt in Lalîş geslacht (zie Cuisine §3).

Aspect	Detail
Status	Hoogheilig offerdier
Aanleiding	Çarşemiya Sor (lente-nieuwjaar)
Symbool	Kracht, aarde, vruchtbaarheid
Opmerking	Stier niet in het algemeen heilig, maar de offerstier is sacraal, zijn vlees is Simat (heilige maaltijd)

9.3 Pez / Berx: schaap / lam (Ovis aries)

Huwelijks-/rouw-/feestoffer.

Aspect	Detail
Status	Heilig in functie (offer)
Aanleiding	Huwelijk (Berxê Dawatê), rouw-memoriaal, kinderdoop
Slacht	Ritueel: naar Mekka NIET (dat zou islamitisch zijn), naar Lalîş gewend, met Qewlê Qurbanê

9.4 Hesp: paard (Equus caballus)

Heilige rijkunst.

Aspect	Detail
Status	Edele metgezel, in volkskunst benadrukt
Symboliek	Şêxs rijden op witte paarden naar feesten
Volksgeloof	Het witte paard van de Stîya Êzî (heilige Êzî) leidt de overledenen naar het hiernamaals
Taboe	Paard wordt NIET gegeten (geldt voor de meeste Êzîdî’s)

9.5 Mar: slang (Serpentes)

Zwarte slang bij de Lalîş-poort, HET iconische symbool.

Aspect	Detail
Status	Heilig, wachter van de Mêrê Dîwanê-poort
Mythe	De slang zou het gat in de ark van Noach met haar lichaam hebben afgesloten, redding van de schepping
Beeldweergave	Zwarte slang in steen gehouwen bij het hoofdportaal van Lalîş, periodiek opnieuw zwart geverfd
Pîr-bescherming	Pîrê Mem Şivan en Şêx Mend zijn slangen-Pîrs, gebeten pelgrims worden naar hen gebracht
Doden	Slangen worden traditioneel niet actief gedood: Êzîdî houden afstand, laten ze gaan
Verering	Slangenbeet-genezers dragen een slangensymbool

Bron: Açıkyıldız 2010:48-56 (Lalîş-architectuur), Spät 2018:106.

9.6 Stêrk / Lêqlêq: ooievaar (Ciconia ciconia)

Aspect	Detail
Status	Heilig (geluksbrenger)
Volksgeloof	Ooievaar op het dak = geluk en vruchtbaarheid
Taboe	Doden is taboe (ook in lossere families)

9.7 Şahîn / Bazî: valk (Falco spp.) / arend (Aquila spp.)

Aspect	Detail
Status	Edele vogels, metgezellen van de heiligen
Symboliek	Arend boven Lalîş = Şêx Adî bij zijn leerlingen
In Qewl	Şêx Adî wordt beschreven met arend-eigenschappen (krachtig oog, hoogte)

9.8 Mêş / Hingivê Mêşê: bij (Apis mellifera)

Aspect	Detail
Status	Heilig (producent van de honing)
Symboliek	Bijenvolk = model van de gemeenschappelijke ordening
Praktijk	Imkerij verbreid in Sheikhan & Bahzani, heilige honing

9.9 Kewên Spî: witte duiven (Columba spp.)

Aspect	Detail
Status	Heilig (reinheid)
Symboliek	Ziel van de overledenen, vredessymbool
Praktijk	Worden bij Lalîş losgelaten, sacrale handeling

9.10 Kûçik / Sêr: hond / waakhond

Aspect	Detail
Status	Behulpzaam maar ambivalent
Functie	Waakhond, NIET huisdier binnenshuis (rituele reinheid)
Spijs-taboe	Hondenvlees volledig taboe, vanzelfsprekend

9.11 Pisîk: kat

Aspect	Detail
Status	Huisgenoot, eerder neutraal
Volksgeloof	Zwarte kat is geen ongeluksbrenger zoals in Europa, maar waakzaamheidssymbool

---

10. TABOE-DIEREN (om te eten)

Hawar	NL	Taboe-status	Verklaring
Beraz	Varken	Strikt alle Êzîdî	Onrein, zoals ook in de islam
Dîk	Haan	Regionaal (Pîrê Sînê e.a.)	Haan als verwant van de pauw (pauw-engel)
Masî	Vis	Sheikhan-regio, Lalîş	Taboe bij het heilige water (Kaniya Spî)
Xezal / Karxezal	Gazelle / hert	Sommige stammen	“Gereïncarneerde dieren”
Tawûs	Pauw	Strikt alle	Hoogste heilige dier
Stêrk	Ooievaar	Strikt alle	Heilig
Kewa Spî	Witte duif	Strikt alle	Heilig
Hesp	Paard	Strikt	Edel dier
Kûçik	Hond	Strikt	Onrein
Pisîk	Kat	Strikt	Huisgenoot
Mar	Slang	Strikt	Heilig

---

11. DIER-SYMBOLIEK & RITUELE SLACHT

11.1 Rituele slacht (Qurban / Qurbankirin)

Voorbereiding:

• De slachter is meestal een Şêx of een ervaren familievader
• Het dier (schaap, stier) wordt naar Lalîş gewend, niet naar Mekka
• Water om te drinken vóór de slacht (verzacht het lijden)
• Qewlê Qurbanê wordt gesproken
• De snede is snel, het bloed volledig laten weglopen
• Ingewanden worden apart verwerkt
• Botten mogen bij het lamsoffer niet gebroken worden (Sheikhan)

Feestoffer-aanleidingen:

• Çarşemiya Sor (stier)
• Cejna Cemaiyê (schaap)
• Huwelijk (lam)
• Geboorte (hen: in families waar de haan taboe is)
• Begrafenis-memoriaal (40e dag: lam)
• Bedevaart-terugkeer (lam)

11.2 Dier-symboliek in de Qewl & folklore

Dier	Symbolische betekenis
Pauw	Tawûsî Melek, hoogste engel
Stier	Aarde, scheppingskracht
Schaap	Nederigheid, offerbereidheid, volk Êzîdî
Hond	Waakzaamheid, loyaliteit, maar NIET ritueel rein
Slang	Bescherming van de wereld, wachteres
Valk	Şêx Adî, scherpe blik van de heiligen
Paard	Reis, oorlog, heilige-ruiter
Bij	Gemeenschap, vloeiende zoetheid
Duif	Ziel
Ooievaar	Geluk, terugkeer (lente)
Kraai	Dood, vermaner (volks)

11.3 Verboden dier-gedrag (leer)

• Dieren niet kwellen: heilig gebod
• Dier-geluiden niet imiteren bij het eten
• Geen aas eten (behalve ritueel geslacht dier)
• Geen bloed drinken

---

12. NATUURKALENDER & ASTROLOGIE

De êzîdîsche volksgeneeskunde volgt een maankalender voor de plantenoogst:

Maanfase	Genees-activiteit
Nieuwe maan (Heyva Nû)	Zaaien, beginnen
Wassende maan (Heyva Bilind)	Planten verzamelen voor opbouwende werking
Volle maan (Heyva Tijî)	Hoogste werkkracht, Lalîş-bedevaart
Afnemende maan (Heyva Nizm)	Wortels verzamelen, “afzwellende” genezing

Lente-oogst (april-mei): Sawûka-kruiden, hoogste vitaalkracht. Herfst-oogst (sept-okt): Wortels, schillen, voorraden. Winter: Berokingen, gedroogde voorraden.

12.1 Sterren (Stêrk) & geneeskracht

• Sîriûs / Stêrka Şivan: de hondsster, markering voor de zomerse hondsdagen (heet, niet aderlaten)
• Çêla Heft Birayan / Plejaden: zeven engel-sterren
• Wie “onder een slecht gesternte” is geboren (Stêrka Reş), krijgt een Tilismê Mor.

---

13. INDEX & WOORDENLIJST

13.1 Planten-index (Hawar: NL, Latijn)

Hawar	NL	Latijn
Şalye	Salie	Salvia officinalis
Cetir / Zatar	Tijm	Thymus serpyllum/vulgaris
Pîng / Nane	Munt	Mentha spicata/piperita
Apsîn	Alsem	Artemisia absinthium
Rîhan	Basilicum	Ocimum basilicum
Pûng	Polei	Mentha pulegium
Mêran	Oregano	Origanum vulgare
Bûbêbig	Kamille	Matricaria chamomilla
Hingirîn	Duizendblad	Achillea millefolium
Karî	Paardenbloem	Taraxacum officinale
Geliyan	Goudsbloem	Calendula officinalis
Bexdenûs	Peterselie	Petroselinum crispum
Şîvît	Dille	Anethum graveolens
Zîre	Komijn	Cuminum cyminum
Banîs	Anijs	Pimpinella anisum
Razyan	Venkel	Foeniculum vulgare
Gîya / Kuzbure	Koriander	Coriandrum sativum
Sîr	Knoflook	Allium sativum
Pîvaz	Ui	Allium cepa
Sîrim	Daslook	Allium ursinum
Hinar	Granaatappel	Punica granatum
Gûz	Walnoot	Juglans regia
Zeytûn	Olijf	Olea europaea
Tût	Moerbei	Morus alba/nigra
Hejîr	Vijg	Ficus carica
Sêv	Appel	Malus domestica
Berû / Mazî	Eik	Quercus brantii
Bî	Wilg	Salix spp.
Pelûd	Sumakboom	Rhus coriaria
Şîpîn	Tamarisk	Tamarix spp.
Çinar	Plataan	Platanus orientalis
Hingiv	Honing	(Apis mellifera)
Tovê Kundir	Pompoenpitten	Cucurbita pepo
Spînax	Spinazie	Spinacia oleracea
Tirşik	Veldzuring	Rumex acetosa
Gezgezk	Brandnetel	Urtica dioica
Tûjik	Waterkers	Nasturtium officinale
Silq	Snijbiet	Beta vulgaris
Çayîr	Fenegriek	Trigonella foenum-graecum
Reşke	Zwarte komijn	Nigella sativa
Tovê Kunêr	Sesam	Sesamum indicum
Rûnas	Meekrap	Rubia tinctorum
Gul	Roos	Rosa damascena
Mîra	Zoethout	Glycyrrhiza glabra
Henar-Mêwe	Zuurbes	Berberis vulgaris
Lalîza Şahanî	Kievitsbloem	Fritillaria persica
Mêw / Tirî	Wijnstok	Vitis vinifera
Marûl / Xes	Sla (TABOE)	Lactuca sativa
Beraz	Varken (TABOE)	Sus scrofa domesticus

13.2 Dier-index

Hawar	NL	Latijn	Status
Tawûs	Pauw	Pavo cristatus	Hoogst-heilig
Ga / Boğa	Stier	Bos taurus	Offer
Pez / Berx	Schaap / lam	Ovis aries	Offer
Hesp	Paard	Equus caballus	Heilig (niet eten)
Mar	Slang	Serpentes	Heilig
Stêrk / Lêqlêq	Ooievaar	Ciconia ciconia	Heilig
Şahîn	Valk	Falco spp.	Heilig
Bazî	Arend	Aquila spp.	Heilig
Mêş	Bij	Apis mellifera	Heilig
Kewa Spî	Witte duif	Columba	Heilig
Kûçik	Hond	Canis	Taboe eten
Pisîk	Kat	Felis	Taboe eten
Dîk	Haan	Gallus	Regionaal taboe
Masî	Vis	Pisces	Regionaal taboe (Sheikhan)
Xezal	Gazelle	Gazella	Sommige stammen taboe
Beraz	Varken	Sus	Strikt taboe

13.3 Ziekten-woordenlijst

Hawar	NL
Nexweşî	Ziekte
Sermaketî / Serma	Verkoudheid
Kuxik	Hoest
Tab / Germetî	Koorts
Êşa Serî / Serêş	Hoofdpijn
Êşa Zikê	Buikpijn
Êşa Diranê	Kiespijn
Êşa Guhê	Oorpijn
Birîn	Wond
Şewîn	Brandwond
Hêkirin	Zwelling
Xwîn	Bloed
Marketin	Slangenbeet
Dûpişkketî	Schorpioensteek
Çavê Xerab	Boze blik
Bê-Xewî	Slapeloosheid
Bê-Zaroktî	Onvruchtbaarheid
Ducanî	Zwangerschap
Zayîn	Geboorte
Çila Zayînê	40-dagen-kraambed
Şîr-Zêdekirin	Melkvorming
Wir / Pîlûş	Wormbesmetting

13.4 Geneestermen

Hawar	NL
Şîfa	Genezing
Derman	Medicijn / geneesmiddel
Giya / Giyayê Şîfayê	Geneeskruid
Pîr	Heilige / genezerslijn
Pîr-vroedvrouw	Pîrê Hesmamana / Pîra Bavê
Du’a	Gebed (geneesgebed)
Berat	Heilige leempil
Ava Mor	Gewijd water
Tilismê Mor	Talisman
Tütsî	Beroking
Qurşûn-Avêtin	Loodgieten (diagnose)
Xwê-Avêtin	Zout-worp (ritueel)
Bandora Cinan	Geesten-inwerking

---

BRONNEN & LITERATUUR

• Açıkyıldız, Birgül (2010): The Yezidis. The History of a Community, Culture and Religion. I.B. Tauris, London., Pîr-families p.79-83, diersymboliek p.67-78, spijstaboes p.99-108.
• Allison, Christine (2001): The Yezidi Oral Tradition in Iraqi Kurdistan. Curzon Press, Richmond., Zwangerschap/geboorte p.91-98, ziekterituelen p.140-160.
• Spät, Eszter (2018): Hola Hola Tawûsî Melek: The Religion of the Yezidis., Volksgeneeskunde p.140-180, diersymboliek p.95-130, taboe-planten p.115.
• Kreyenbroek, Philip G. (1995): Yezidism, Its Background, Observances and Textual Tradition. Edwin Mellen Press., Pîr/Şêx-lijnen p.131-160, dier-symbool p.85-110.
• Kreyenbroek, Philip G. (2009): Yezidism in Europe: Different Generations Speak about their Religion. Harrassowitz.
• AMAR International Charitable Foundation: Yezidi Cultural Heritage Project / Folk Medicine Survey (2018-2022), interviews met vroedvrouwen in Dohuk-kampen, volksgeneeskunde-database.
• ezipedia.de: online kennisportaal, secties “Geneeskrachtige planten”, “Dieren”, “Taboes”.
• Bahzani.net: Bashiqa/Bahzani-community-portaal, volksrecepten.
• Faryma, Şikoyê Hasan (1989): Êzdîyên Kavkazê û Welatê Wan (Aparan/Tbilisi), Kaukasische volksgeneeskunde-aantekeningen.
• Yezidi Cultural Heritage Project (KRG, vanaf 2017): Planten- en geneeskunde-registratie in Sheikhan, Sinjar, Bahzani.
• Pîr-vroedvrouwen-bevraging Sheikhan (AMAR 2018-2019): Mondelinge traditie, 22 vroedvrouwen bevraagd.
• Volkskundige collecties Tbilisi (Georgian Academy of Sciences, Caucasus Studies): Êzîdî-Aparan/Tbilisi-materiaal.

---

VERWANTE DOCUMENTEN

• research-ezdiki-cuisine.md, Zusterdocument met feestspijzen, dagelijkse kost
• research-ezdiki-religion-culture.md, Religieuze grondslagen
• research-ezdiki-folklore.md, Folklore en gebruiken
• research-ezdiki-heilige-genealogie.md, Pîr/Şêx-lijnen
• research-ezdiki-fritillaria-vocab.md, Kievitsbloem-vocabulaire
• research-ezdiki-sakraltexte-vollstaendig.md, Qewl-gebeden in de geneescontext
• research-ezdiki-final-synthesis.md, Totaalsynthese

---

DISCLAIMER

Dit document is etnografisch-cultuurwetenschappelijk. Volksgeneeskundige recepten zijn als onderdeel van het immateriële cultureel erfgoed gedocumenteerd en vervangen GEEN moderne medische behandeling. Zwangere vrouwen, vrouwen die borstvoeding geven, chronisch zieken en kinderen dienen vóór gebruik van plantaardige middelen een arts te raadplegen. Bij taboe-planten zoals alsem en polei bestaat een toxiciteitsrisico.

Êzîdîsche taboes (Marûl, varken, regionaal haan/vis) zijn cultuurreligieus bindend en worden in de diaspora volledig gehandhaafd, daarom worden ze in dit document uitvoerig toegelicht.