Êzîdî Halk Hekimliği ve Doğa Bilgisi

ezdixan.de için araştırma belgesi, Modül: Kültür Bilimi / Ezdiki Öğrenme Oluşturulma: 2026-05-22 | Durum: Araştırma sentezi Kaynaklar: Açıkyıldız 2010, Allison 2001, Spät 2018, Kreyenbroek 1995/2009, AMAR Foundation Halk Hekimliği Projesi, ezipedia.de, Bahzani.net, Aparan/Tiflis/Krasnodar koleksiyonları, Yezidi Cultural Heritage Project (KRG), Şêxan Pîr-ebe geleneği

Not: Hawar alfabesi (Latin, kurmancî tabanlı). Net botanik tanım için Latin bitki adları. Sorumluluk reddi: Halk hekimliği reçeteleri ETNOGRAFİDİR, TIBBİ öneri DEĞİLDİR. Uygulamadan önce hekime danışın.

---

İÇİNDEKİLER

1. Temel İlke: Hastalık, Şifa ve Kutsal
2. Pîr Aileleri ve Şifacılık Meslekleri
3. Şifalı Bitkiler, Sistematik Katalog
4. Ev Yapımı Tedavi Reçeteleri
5. Kadın Sağlığı ve Ebelik Geleneği
6. Çavê Xerab, Kötü Bakış ve Koruma Ritüelleri
7. Kutsal Ağaçlar ve Bitkiler
8. Tabu Bitkiler
9. Kutsal Hayvanlar
10. Tabu Hayvanlar
11. Hayvan Sembolizmi ve Ritüel Kesim
12. Doğa Takvimi ve Astroloji
13. İndeks ve Sözlük

---

1. TEMEL İLKE: HASTALIK, ŞİFA VE KUTSAL

Êzîdî geleneğinde hastalık asla yalnız bedensel değildir. Üç neden ayırt edilir:

Hawar	TR	Açıklama
Nexweşiya Cesteyî	Bedensel hastalık	Bitki/diyetik tedavi
Çavê Xerab	Kötü bakış / kıskançlık hastalığı	Tılsımlar + ritüeller
Bandora Cinan / Bandora Pîranê	Cin/Aziz etkisi	Pîr duaları + Lalîş hac yolculuğu

Şifa daima madde (bitki, gıda) + söz (dua, Qewl) + dokunuş (Pîr eli, Lalîş suyu) birleşimidir. Yalnız modern tıp alıp manevî olanı görmezden geleni geleneksel olarak eksik tedavi edilmiş sayılır (Spät 2018:154).

Şifanın yedi kutsal öğesi

Heft Sirran’ın (Yedi Melek) sembolizmine göre, her şifa bir meleğe atfedilir:

1. Av (Su) → Şêx Hesen, serinletici şifa
2. Agir (Ateş) → Şêx Şems, ısıtıcı şifa
3. Ax (Toprak) → Şêx Ebû Bekir, toprağa bağlayıcı şifa (Berat hapları, şifalı toprak)
4. Ba (Hava/Nefes) → Sicadîn, pnömatik şifa (dua, tütsü)
5. Nan (Ekmek/Tahıl) → Nasirdîn, besleyici şifa
6. Roj (Güneş/Işık) → Fexredîn, ışıyan şifa (bebeklere güneş banyosu)
7. Heyv (Ay) → Şêx Adi, döngüsel şifa (bitki hasadı için ay takvimi)

---

2. PÎR AİLELERİ VE ŞİFACILIK MESLEKLERİ

Belirli Pîr soyları kalıtsal olarak tıbbî işlevlerden sorumludur:

Pîr soyu	Şifa görevi
Pîrê Hesin Çinaryê	Yara iyileşmesi, kemik kırıkları
Pîrê Mem Şivan	Yılan ısırığı, akrep, “Pîr Mem’in Eli” panzehir sayılır
Pîrê Cerwa / Pîrê Cerî	Kolera, veba, salgın hastalıklar, veba yıllarının halk hafızası
Pîrê Hesmamana	Kadın sağlığı, doğum yardımı
Pîrê Sînê	Göz hastalıkları (trahom)
Pîrê Pivê / Pîrê Çiyê	Dağ şifa bitkileri, toplama
Pîrê Bûb / Pîrê Bûbekir	Göz rahatsızlıkları + baş ağrısı, Berat’ı kutsar
Pîrê Reş	Akıl hastalıkları, “kara” hastalıklar (depresyon, “Cin tutmuş”)
Şêx Mend	Yılanlar, “Şêx Mend ê tirsa marî” (Şêx Mend, yılanın korkusu), bkz. §9

Kaynak: Kreyenbroek 1995:131-145, Açıkyıldız 2010:79-83.

Ebeler (Pîrê Nisa / Pîra Bavê)

Pîr ailelerinden deneyimli kadınlar, bilgiyi sözlü olarak kızlarına aktarır. Pîr-ebeler 30-50 kadın bitkisini bilir.

---

3. ŞİFALI BİTKİLER: SİSTEMATİK KATALOG

3.1 Ballıbabagiller ve aromatikler

1. Şalye / Şalî: Adaçayı (Salvia officinalis / Salvia spp.)

• TR: Adaçayı
• Halk hekimliği kullanımı:
• Boğaz ağrısı + öksürük + ses kısıklığı için çay
• Diş eti iltihabına karşı ağız çalkalama
• Terlemeye karşı kompres (özellikle menopoz)
• Tarif: 1 yemek kaşığı kurutulmuş adaçayı yaprağı, 250 ml kaynar su, 10 dk demlemek, balla (Hingiv) tatlandırmak. Günde 3 kez.
• Kaynak: AMAR Halk Hekimliği Projesi Duhok 2019, Faryma 1989 (Aparan)

2. Cetir / Zatar / Çetir: Yabani kekik (Thymus serpyllum / Thymus vulgaris)

• TR: Kekik, yabani kekik
• Kutsal: Cetir Şêx Şems’in bitkisidir, ışık duasında yakılır.
• Halk hekimliği kullanımı:
• Bronşit, astım (inhalasyon)
• Sindirim zayıflığı (yağlı yemekten sonra demleme)
• Antiseptik: yaralar için çalkalama
• Çocuklarda solucan kovucu
• Tarif (bronşit): 2 çay kaşığı kuru kekik + 1 çay kaşığı bal + bir limon suyu, 250 ml sıcak suya. Günde 3-4 kez sıcak.
• Tütsüleme: Kuru Cetir dallarını yakmak, hastalıktan sonra odayı temizler. Zatar karışımı (Cetir + Sumak + Susam) baharat olarak ek olarak ev ilacı işlevi görür.
• Kaynak: Açıkyıldız 2010:106, Bahzani.net

3. Pîng / Mêwj / Nane: Nane (Mentha spicata / Mentha piperita)

• TR: Nane (kıvırcık nane / nane)
• Halk hekimliği kullanımı:
• Mide-bağırsak şikayetleri (demleme)
• Şişkinlik, kolik (özellikle bebeklerde: hafif demleme)
• Baş ağrısı (taze nane ezmesinden alın kompresi)
• Ateş düşürücü (nane + sirke kompresi)
• Tarif: 1 avuç taze nane + 500 ml su, 5 dk kaynatıp soğutmak, bal eklemek.
• Yoğurtlu (Dew): Ayran + taze nane, bulantıya ve yaz sıcağına karşı (bkz. Mutfak belgesi §62).

4. Apsîn / Wermut / Avşane: Pelin (Artemisia absinthium / Artemisia spp.)

• TR: Pelin, ak pelin
• Halk hekimliği kullanımı:
• Solucan kürü (özellikle çocuklar: çok acı, dikkatli dozaj!)
• İştahsızlıkta mide tonik
• Sıtma benzeri ateşe karşı (tarihsel: Şingal bataklıkları)
• UYARI: Yüksek doz toksik (Tujon), geleneksel olarak sadece 3 günlük kür.
• Tütsüleme: Apsîn tütsülemesi haşerelere ve hasta odalarında Cinan’a (ruhlara) karşı.
• Kaynak: AMAR Halk Hekimliği, Şêxan Pîr-ebe görüşmesi 2018

5. Rîhan / Reyhan: Fesleğen (Ocimum basilicum)

• TR: Fesleğen
• Kullanım: Mide, bulantı, rahat uyku için taze yaprakları yastığın altına koymak.

6. Mey-Mantik / Memeyîk / Pûng: Yarpuz nane (Mentha pulegium)

• TR: Yarpuz
• Güçlü etkili: soğuk algınlığına karşı, ama hamilelikte TABU (kasılma artırıcı).

7. Mêran / Maran: Kekik (Origanum vulgare / Origanum syriacum)

• Antiseptik, bronşit için demleme.

---

3.2 Papatyagiller ve acılıklar

8. Bûbêbig / Babûng: Papatya (Matricaria chamomilla)

• TR: Papatya (gerçek)
• Kullanım: Göz iltihabı (kompres), karın ağrısı (çay), yara iyileşmesi (banyo), bebekler (çok seyreltilmiş).

9. Hingirîn / Hingar: Civanperçemi (Achillea millefolium)

• TR: Civanperçemi
• Kullanım: Kanama durdurma (taze ezilmiş yaprak yaraya), kadın sağlığı (siklus düzenleyici), karın ağrısı çayı.
• Êzîdî efsanesi: Pîr ailelerinin kadınları, bitkinin “Şêx Şems’in eliyle dokunulduğunu” söyler, küçük beyaz çiçekler güneş sembolü sayılır.

10. Karî / Karîvan: Karahindiba (Taraxacum officinale)

• TR: Karahindiba
• İlkbahar salatası (bkz. Sawûka §6 Mutfak belgesi), karaciğer tonik, solucan kürü.

11. Geliyan / Cixare-gulî: Aynısefa (Calendula officinalis)

• TR: Aynısefa
• Kullanım: Yara merhemi (çiçekler zeytinyağına maserasyon), cilt döküntüsü, dudak uçuğu.

---

3.3 Maydanozgiller

12. Bexdenûs / Bexdenûz: Maydanoz (Petroselinum crispum)

• TR: Maydanoz
• Kullanım: idrar söktürücü (demleme), kötü nefes (çiğnemek), demir eksikliği.

13. Şîvît / Şivit: Dereotu (Anethum graveolens)

• TR: Dereotu
• Kullanım: Bebek koliği (çok seyreltilmiş), emziren annede süt artırıcı.

14. Zîre / Zireh: Kimyon (Cuminum cyminum)

• TR: Kimyon
• Kullanım: Şişkinlik, sindirim: kuzu yemeklerinin günlük eşlikçisi.

15. Banîs / Razyan: Anason (Pimpinella anisum) / Rezene (Foeniculum vulgare)

• TR: Anason / Rezene
• Kullanım: Bebek koliği, emziren anneler (süt artırıcı), öksürük.

16. Gîya / Riyan / Kuzbure: Kişniş (Coriandrum sativum)

• Sindirim, sakinleştirici, dışsal eşek arısı sokması.

17. Karî Beyaz / Anîsona Berhin: Diş otu (Ammi visnaga)

• Astım ilacı (tarihsel: Şingal). Modern khellin araştırması etkisini tanıyor.

---

3.4 Zambakgiller ve soğan bitkileri

18. Sîr / Sîrê Spî: Sarımsak (Allium sativum)

• TR: Sarımsak
• Kutsal: “Sîr” birçok büyüleme formülünde Çavê Xerab’a karşı koruma işlevine sahip (bkz. §6).
• Kullanım: Enfeksiyonlar (içsel + dışsal), hipertansiyon, solucanlar.
• Soğuk algınlığı tarifi: 3 diş ezilmiş sarımsak + 1 yemek kaşığı bal + 1 limon + 250 ml ılık su. Sabah 1 kez, akşam 1 kez.

19. Pîvaz / Pîvazê Sor: Soğan (Allium cepa)

• TR: Soğan
• Kullanım: Böcek sokması (taze soğan koymak), öksürük (soğan-bal şurubu), boğaz iltihabı.
• Soğan-bal şurubu tarifi: 1 büyük soğanı kıymak + 4 yemek kaşığı bal kavanozda, 12 saat demlemek, suyu süzmek, öksürükte her 2 saatte 1 yemek kaşığı.

20. Sîrim / Sîrê Çolê: Ayı sarımsağı / Yabani sarımsak (Allium ursinum / Allium victorialis)

• Sawûka için ilkbahar otu. Kan temizleyici.

21. Pîvazê Şîn / Çîvk: Taze soğan

• İlkbahar vitamin taşıyıcısı.

22. Zembîlê Bûbê: Sümbül (Hyacinthus orientalis / Muscari spp.)

• Sembolik: Sersal süsü, şifa bitkisi DEĞİL (soğanı zehirli!).

23. Sosin / Susin: Zambak (Lilium spp.)

• Sembolik (saflık), çiçeklerden zeytinyağında merhem hafif yanıklara karşı.

---

3.5 Ağaçlar: Şifa bilgisi

24. Hinar / Hinarê: Nar (Punica granatum)

• TR: Nar
• Kutsal: En yüksek kutsallık sembolü, içindeki 7 veya 365 çekirdek 7 başmeleği veya yılın 365 gününü temsil eder. Nar yaratılışın birliğini simgeler. Çarşemiya Sor’da merkezdedir.
• Halk hekimliği, meyve: Anemiye karşı su, baharat olarak nar ekşisi.
• Halk hekimliği, kabuk (Kelpora Hinarê): Kurutulmuş, öğütülmüş veya demleme olarak, ishale karşı çok etkili ve şerit kurda karşı (tanen + Punicalagin + Pelletierin alkaloidi).
• İshal tarifi: 1 çay kaşığı öğütülmüş nar kabuğu + 1 fincan sıcak su, 10 dk demlemek, süzmek. Günde 3 kez. UYARI: Hamilelikte tabu (Pelletierin), çocuklarda azaltmak.
• Halk hekimliği, çiçekler (Gulê Hinarê): Diş eti kanamasında ağız suyu olarak demleme.
• Kaynak: Spät 2018:175, AMAR Halk Hekimliği

25. Gûz / Goz: Ceviz (Juglans regia)

• TR: Ceviz
• Kutsal: Yaşlı ceviz ağaçları azizlerin/cinlerin meskeni sayılır, kesilmezler. Şêxan’daki türbe ceviz ağaçları “Şîvana Çiyê” (dağ bekçileri) olarak hürmet görür.
• Halk hekimliği kullanımı:
• Ceviz içleri: beyin güçlendirici (eski imza öğretisi: şekli beyne benzer)
• Yeşil ceviz kabukları (Cûzîna): kandırılmış: sindirim
• Ceviz yaprakları (Pelê Gûzê): cilt döküntüsü, egzama, ayak mantarına karşı demleme (banyo)
• Ceviz yağı: saç bakımı, sedef hastalığına karşı
• Egzamaya karşı ceviz yaprağı banyosu tarifi: 100 g kurutulmuş ceviz yaprağını 2 L suda 15 dk kaynatmak, süzmek, banyo suyuna koymak. Haftada 2 kez.

26. Zeytûn: Zeytin / Zeytin ağacı (Olea europaea)

• TR: Zeytin, zeytin ağacı
• Kutsal: Barış sembolü. Mor-Kirin vaftizinin kutsal yağı: bebek Lalîş’te kutsanmış zeytinyağıyla yağlanır.
• Halk hekimliği kullanımı:
• Rûnê Zeytûnê (Zeytinyağı): evrensel: cilt, saç, kulak damlası (kulak ağrısında ılık), kabızlık (1 yemek kaşığı aç karna), yara iyileşmesi (merhem tabanı).
• Pelê Zeytûnê (Zeytin yaprakları): yüksek tansiyon ve ateşe karşı demleme (Oleuropein, modern farmakoloji doğruluyor).
• Kaynak: Açıkyıldız 2010:88, Bahzani.net (yüzyıllardır Bashiqa zeytinyağı üretimi).

27. Tût: Dut ağacı (Morus alba / Morus nigra)

• TR: Dut
• Meyvesinden şurup, boğaz iltihabına karşı, geleneksel dut şarabı.

28. Hejîr: İncir (Ficus carica)

• TR: İncir
• Kurutulmuş incir + süt gece boyu: kabızlığa karşı. İncir suyu (yaprak sapındaki süt suyu) siğillere karşı (halk hekimliği).

29. Sêv / Sêvê: Elma (Malus domestica)

• Rendelenmiş + havuç ishalde (pektin zengin). “Sêvê Çiyê” (dağ elmaları) geleneksel.

30. Hejîrkurî / Hejîra Spî: Yabani incir (Ficus)

• Bazı Şêxan köylerinde kutsal, türbe ağacı.

31. Berû / Mazî: Meşe (Quercus brantii / Quercus aegilops)

• TR: Meşe
• Kutsal: Kutsal ağaçlar, Şêxan’daki yaşlı meşeler Aziz Şêx Şems, Şêx Hesen’in yeri sayılır.
• Kullanım: Meşe kabuğu demlemesi (Mazî) ishale karşı, basur, deri yapımı için tanen.
• Meşenin mazı urları (Mazû): kurutulmuş, öğütülmüş, boğaz ağrısına karşı.

32. Bî / Berebî: Söğüt (Salix spp.)

• Söğüt kabuğu ateş ve ağrıya karşı (Salisin: aspirinin öncüsü). Bilinen halk hekimliği.

33. Pelûd / Şikeftkanî: Sumak ağacı (Rhus coriaria)

• Sumak meyveleri: ishale karşı suyu, baharat olarak her yerde.

34. Şîpîn / Şepatan: Ilgın (Tamarix spp.)

• Şingal çöl ağacı. Kalkanlı bitin "Manna"sı (bal salgısı) geleneksel olarak toplanırdı, tatlı, öksürük uyarısında şifalı.

35. Çinar: Çınar (Platanus orientalis)

• Kutsal: Kutsal ağaç. “Pîrê Hesin Çinaryê” adını Çınar’a borçludur. Lalîş’te yaşlı çınar.

---

3.6 Diğer bitkiler

36. Hingiv / Hingivê Çiyê: Bal (dağ balı)

• Kutsal: Bal iyileştirici madde sayılır, “Güneşin tatlısı”.
• Kullanım: Tüm yaralar (antibakteriyel), öksürük şurubu (soğan/sarımsakla), hasta için güçlendirici, 1 yaşından itibaren bebek beslenmesi (öncesinde botulizm riski, geleneksel olarak bekleme uygulamasıyla korunur).
• Yara merhemi tarifi: Saf dağ balı + zeytinyağı 1:1, steril kompresle yapıştırmak.

37. Tovê Kundir / Tovê Gindor: Kabak çekirdeği (Cucurbita pepo)

• Hawar: Tovê Kundir / Tovê Gindor
• Kullanım: Solucan kürü (özellikle şerit kurt), prostat (modern: fitosteroller), mesane zayıflığı. Tarif: 50 g kabuklu çekirdek sabah aç karna, 2 saat sonra müshil.
• Kabak çekirdeği yağı: Şêxan’da çok değerli, koyu yeşil, fındıklı.

38. Spînax / Spînaxa Çolê: Yabani ıspanak (Spinacia oleracea / Beta vulgaris ssp.)

• Sawûka ilkbahar otu, demir, kan yapımı.

39. Tirşik / Tirşok: Kuzu kulağı (Rumex acetosa / Rumex spp.)

• Sawûka otu, C vitamini, kan temizleyici.

40. Gezgezk / Gezne / Dezû: Isırgan otu (Urtica dioica)

• TR: Isırgan
• Kullanım: Sawûka otu, romatizmada demleme (kamçı terapisi de), demir eksikliği.

41. Tûjik / Tûjk: Suteresi (Nasturtium officinale)

• İlkbahar otu, C vitamini, kan temizleyici.

42. Silq / Silk: Pazı (Beta vulgaris)

• İlkbahar otu.

43. Çayîr / Cayîr: Çayır yoncası / Çemen otu (Trifolium / Trigonella foenum-graecum)

• Sucuk ve emziren anneler için tonik olarak çemen otu.

44. Reşke / Tovê Reşke: Çörek otu (Nigella sativa)

• Kutsal: “Tovê Şîfayê”, “Şifa tohumu”, birçok Êzîdî atasözünde evrensel şifa olarak.
• Kullanım: Bağışıklık sistemi, alerjiler, diyabet eşliği, dışsal saç için.
• Çörek otu yağı: kahvaltıda ekmek üstüne.
• Kaynak: Bahzani.net, Şêxan halk hekimliği

45. Kunêr / Tovê Kunêr: Susam (Sesamum indicum)

• Tahin ve susam yağı: güçlendirme. Emziren annelerde susam tohumları.

46. Kete / Madder: Kök boya (Rubia tinctorum)

• Çarşemiya Sor için yumurta boyama ve kumaş boyama için kök kırmızısı. Rûnas adı verilir.

47. Gul / Gulê Gulistanê: Gül (Rosa damascena)

• Kutsal: Sembolik (Lalîş bahçeleri).
• Gül suyu (Ava Gulê): kozmetik, yatıştırıcı, tatlılarda.
• Gül yaprağı çayı: iltihap önleyici, kadın sağlığı.

48. Mîra / Sirba: Meyan kökü (Glycyrrhiza glabra)

• Öksürük uyarısı, mide: dikkatli (tansiyon).

49. Aloeya Têxistî / Sebr: Aloe Vera

• Diasporada popüler: yanıklar, cilt.

50. Henar-Mêwe: Kadın tuzluğu (Berberis vulgaris / Berberis crataegina)

• Pilavda meyveler, tıbben kök (Berberin) enfeksiyonlarda.

51. Sosin Berf / Berfîn / Şîlanê: Kardelen (Galanthus spp.)

• İlkbahar habercisi: Sembolik (şifa değil, toksisite nedeniyle tabu).

52. Fritillaria: Lale ters / Ağlayan gelin (Fritillaria imperialis / Fritillaria persica)

• Hawar: Lalîza Şahanî / Sêlê Şahî (Şingal formu)
• Kutsal: Bazı Êzîdî bölgelerinde kutsal ilkbahar çiçeği. Kutsal vadilerde koparmak tabudur.
• Çapraz başvuru: research-ezdiki-fritillaria-vocab.md

---

4. EV YAPIMI TEDAVİ REÇETELERİ

4.1 Soğuk algınlığına karşı (Serma / Sermaketî)

Tarif 1, Çay güçlendirici içecek:

• 1 fincan sıcak siyah çay + 1/2 limon suyu + 1 yemek kaşığı bal + 1 ezilmiş sarımsak dişi + bir tutam çörek otu.
• Uyumadan önce sıcak içmek, sıcak örtünmek.

Tarif 2, İnhalasyon:

• Sıcak suya kap + 2 yemek kaşığı kuru kekik (Cetir) + 1 yemek kaşığı okaliptüs yaprağı (varsa) + 5 dk kaynatmak.
• Havlu başın üstünde 5-10 dk solumak.

Tarif 3, Soğan-bal şurubu:

• Bkz. §19. Öksürükte her 2 saatte 1 yemek kaşığı.

Tarif 4, Göğüs kompresi:

• Sıcak bezde ezilmiş haşlanmış patates + hardal unu, beze sarmak, göğse 20 dk.

---

4.2 Baş ağrısına karşı (Serêş / Êşa Serî)

Tarif 1, Nane alın kompresi:

• Taze naneyi ezmek, sargı bezi + sirke + soğuk suda, alına 30 dk.

Tarif 2, Şakak merhemi:

• Nane yağı (1 damla) + zeytinyağı (1 yemek kaşığı), şakaklara nazikçe ovmak.

Tarif 3, Pîr duası:

• “Manevî” baş ağrısında (Çavê Xerab şüphesi): Pîr Bûb’a gidilir, alına Berat çamuru koyar ve Qewl okur (Allison 2001:142).

---

4.3 Karın ağrısına karşı (Êşa Zikê)

Tarif 1, Papatya-anason çayı:

• 1 çay kaşığı papatya + 1 çay kaşığı anason tohumu + 250 ml su, 10 dk demlemek.

Tarif 2, Nar kabuğu çayı:

• İshalde: bkz. §24.

Tarif 3, Yoğurt kürü:

• Hassas mide: günde 3 kez 1 kâse taze Mast (yoğurt) biraz balla.

Tarif 4, Kimyon suyu:

• 1 çay kaşığı kimyon 250 ml sıcak suya, 5 dk demlemek, şişkinlikte.

Tarif 5, Pelin demlemesi:

• Solucan şüphesinde: çok seyreltilmiş, en fazla 3 gün (bkz. §4 uyarı).

---

4.4 Öksürüğe karşı (Kuxik)

Tarif 1, Soğan-balı (bkz. §19).

Tarif 2, Kekik-balı:

• 2 çay kaşığı Cetir + 1 çay kaşığı bal + sıcak su. Günde 3-4 kez.

Tarif 3, Turp-balı:

• Büyük siyah turp (Tirb/Tirba Reş) oymak, balla doldurmak, suyu 12 saatte toplamak, yemek kaşığı ile.

---

4.5 Yara tedavisi (Birîn)

Pîr-Hesin-Çinaryê standart protokol:

1. Ava Kaniya Spî (Lalîş’in kutsal suyu) ile temizleme, sembolik + olgusal (kaynak suyu çoğunlukla temizdir).
2. Bal-zeytinyağı merhemi (bkz. §36).
3. Ceviz yapraklarıyla sargı (antiseptik).
4. Yara üzerine Pîr duası.
5. Her 24 saatte taze sargı.

---

4.6 Yanıklara karşı (Şewîn)

Tarif 1: Taze Aloe Vera + Mast (yoğurt) 1:1, kalın koymak. Tarif 2: Soğuk süt kompresleri. Tarif 3: Aynısefa yağı merhemi.

---

4.7 Yılan/akrep sokması (Mar / Dûpişk)

Acil protokol:

• Yarayı kesmek, kanı Lalîş suyuyla yıkamak mümkünse, yoksa berrak suyla.
• Hemen Pîrê Mem Şivan veya Şêx Mend’e (bkz. §9.5).
• Halk hekimliği: Sarımsak ezmesi + soğan + tuz ısırığa (zehri çeker), üstüne lahana yaprağı.
• Modern: Hemen tıbbî yardım! Halk reçeteleri belgelenmiştir ama antivenom yerine geçmez.

---

4.8 Uykusuzluğa karşı (Bê-Xewî)

• Sıcak süt + bal + muskat
• Yastığa gül suyu
• Apsîn tütsülemesi (“kötü rüyaları” temizler)

---

5. KADIN SAĞLIĞI VE EBELİK GELENEĞİ

Pîrê Hesmamana / Pîrê Bavê (Pîr ailelerinden ebeler) kadın bilgisinin temel taşıyıcılarıdır. Bilgi sözlü olarak aktarılır.

5.1 Hamilelik (Ducanî)

Bitki	Kullanım	Güvenlik
Zencefil (Zencefîl)	Bulantı	güvenli
Anason (Banîs)	Bulantı	güvenli
Maydanoz (Bexdenûs)	orta	büyük miktarda DEĞİL (kasılma artırıcı)
Pelin (Apsîn)	TABU	düşürücü
Yarpuz (Pûng)	TABU	düşürücü
Nar kabuğu (Kelpora Hinarê)	TABU	kasılma artırıcı
Çörek otu	orta	ilk trimesterde kaçınmak
Hurma (Xurma)	Doğum hazırlığı	son 6 hafta günde 6 adet

5.2 Doğum (Zayîn)

Ebelik uygulaması:

• Doğum odasını Apsîn ile tütsülemek (Cinan’ı temizler)
• Kasılmaları güçlendirmek için tarçınla (Darçîn) sıcak çay
• Yastığın altında Berat hapı
• Doğumdan sonra: göbek bağını zeytinyağı + odun kömürüyle tedavi etmek
• Plasenta ceviz ağacının veya nar ağacının altına gömülür (Kaynak: Allison 2001:96)

5.3 Loğusalık (40 gün: Çilewra / Çilî)

• Anne 40 gün evde kalır (Çila Zayînê)
• Günlük güçlendirici yemek: Pelûda Şîrê Dayikê (bkz. Mutfak belgesi §21)
• Sabah yoğurt + sarımsak + bal
• Tabu: “soğuk” yemek yok (geleneksel hümoral tıbbı), ekşi meyveler yok

5.4 Süt artırma (Şîr-Zêdekirin)

• Çemen otu çayı (Çayîr)
• Anason demlemesi
• Hurma-badem Pelûd
• Darı lapası

5.5 Adet rahatsızlıkları

• Civanperçemi (Hingirîn): siklus düzenleyici
• Aslanpençesi çayı (bölgesel olarak “Pelîda Mêran” bilinir)
• Kramplarda papatya karın kompresi
• Demir: kırmızı pancar, ısırgan, ıspanak

5.6 Kısırlık (Bê-Zaroktî)

Geleneksel olarak çok aşamalı:

1. Kaniya Spî ve Kefe Şêx Adî için Lalîş’e kadın haccı.
2. Pirayîya Wesan / Hêla Mêrebê (verimlilik dua taşı) dokunuşu.
3. Diyet: bol hurma, susam, badem, darı lapası.
4. Günlük çörek otu yağı.
5. Pîr duası (Du’a).

Kaynak: Allison 2001:91-98, Spät 2018:166.

---

6. ÇAVÊ XERAB: KÖTÜ BAKIŞ VE KORUMA RİTÜELLERİ

Çavê Xerab (“Kötü Bakış”), Êzîdî halk hekimliğinin merkezî bir kavramıdır. İnsanın kıskançlığı bedensel zararlara yol açabilir, özellikle bebeklerde, güzel kadınlarda, hamile kadınlarda, yeni evlilikte, yeni hayvanda.

6.1 Tanı

Belirtiler: ani halsizlik, nedensiz baş ağrısı, bebek ağlaması, hayvan hastalığı, uyku bozuklukları, yorgunluk olmadan esneme.

Test:

• Bir Pîr suya kor odun kömürü düşürür: yüksek sesle çıtırdarsa = Çavê Xerab doğrulandı.
• Su kâsesinde kesilmiş soğan: belli desenler oluşturur.
• Kurşun dökme (Qurşûn-Avêtin): soğuk suya erimiş kurşun, form bilgi verir.

6.2 Koruma Tılsımları

Hawar	TR	Kullanım
Çavê Mavî	Mavi göz / Nazar	Beşikte, boyunda, otoda, ev girişinde
Tilismê Mor	Kutsanmış tılsım	Pîr’in yazdığı bez parçası, çocuğun boynunda
Berat	Lalîş çamur hapı	Yanında taşımak / yutmak
Sîr-Zêr	Sarımsak + altın iplik	Beşikte
Dirîlê Spî	Beyaz bez şeritleri	Kutsal ağaçlara dilekle bağlamak

6.3 Şifa Ritüelleri

Tütsü ritüeli (Tütsîn):

• Çörek otu tohumu, pelin, biberiye, defne yakmak, çocuğu dumandan üç kez taşımak.

Su şifası (Avê Mor):

• Pîr su kâsesi üzerine Du’a okur, hasta onunla yıkanır.

Çocukların ip oyunu (Çawê Spî):

• Düğüm atılır, bir hayvan eşikten geri yürüyerek geçirilir.

Tuz atma (Xwê-Avêtin):

• Sözler söylenirken omuz üstünden bir avuç tuz atmak.

Kaynak: Spät 2018:140-150, Açıkyıldız 2010:84-86.

---

7. KUTSAL AĞAÇLAR VE BİTKİLER

7.1 Ağaçlar

Hawar	TR	Kutsal statü
Hinar	Nar	Heft Sirran sembolü, Çarşemiya Sor
Gûz	Ceviz	Türbe ağaçları, azizlerin yeri
Zeytûn	Zeytin ağacı	Barış sembolü, Mor-Kirin yağı
Berû / Mazî	Meşe	Şêx-Şems ağaçları, Lalîş & Şêxan
Çinar	Çınar	Pîr-Çinaryê, şifacılık soyu
Mêw / Tirî	Asma	Lalîş bağları, ritüel şarap
Hejîr	İncir	bölgesel türbe ağacı
Bî	Söğüt	Su öğesi, ateş şifası
Tût	Dut	Pîrê-Mem türbesi
Daristana Lalîş	Lalîş ormanı	tüm orman kutsal

7.2 Bitkiler

Hawar	TR	Kutsal işlev
Cetir	Kekik	Şêx-Şems bitkisi (tütsüleme)
Reşke	Çörek otu	“Tovê Şîfayê”, şifa veren tohum
Hingiv	Bal	Güneşin özü
Gul	Gül	Lalîş bahçeleri, Mor-Kirin için gül suyu
Mêw	Asma	Mey ritüel olarak izinli (Allison 2001:74)

7.3 Lalîş çeşmesi bitkileri

Lalîş vadisinde koparılmaması gereken korunmuş kutsal bitkiler büyür:

• Lalîza Lalîş: endemik zambak/lale bitkisi
• Berûzîna Spî: beyaz meşe formu
• Gulê Şêx Adî: Şêx Adî’nin gülü (narin pembe gül)
• Kaniya Spî’nin yabani otları

---

8. TABU BİTKİLER

8.1 Katı tabu (tüm Êzîdîler)

Marûl / Xes: Marul (Lactuca sativa)

• Tamamen yemek tabusu (bkz. Mutfak belgesi §1).
• Gerekçeler:
• Efsane 1 (Şêx Adî takipçileri): Şêx Adî’nin düşmanları marul tarlasında saklanmıştı, kolektif hafıza.
• Efsane 2 (fonetik): “Marûl” sözcüğü “Melek Tawus” gibi ses çıkarır veya tersi, onurun korunması.
• Efsane 3 (Açıkyıldız 2010:101): Marul yaprak şekli Lalîş kapısındaki yılana benzer, kutsalın muhafazası.
• Efsane 4 (Spät 2018:115): Marulun “soğuk ruhu” dünyanın zayıf maddiyatıyla bağlantılıdır, Êzîdî saflık kaçınması.
• Uygulama: Yememek, ikram etmemek, Êzîdî hanesi için satın almamak. Diasporada katı şekilde korunur.

Beraz: Domuz (bkz. Mutfak §1)

8.2 Bölgesel tabu

Fasulye (Fasûlî / Lobî / Bakla)

• Bazı Şêx soylarında ve Pîr soylarında tabu, özellikle siyah fasulye (yas ve cinler ile ilişkili).
• Daha gevşek ailelerde izinli.

Lahana (Kelm)

• Bazı Pîr ailelerinde kutsal günlerde ritüel olarak kaçınılır.

8.3 Dikkat gerektiren bitkiler (tabu değil ama ritüel)

• Apsîn (Pelin), sadece şifa amaçlı, sürekli tüketim yok
• Pûng (Yarpuz), hamilelikte tabu
• Pelê Zeytûnê: zeytin yaprağı çayı sadece ilaç olarak

---

9. KUTSAL HAYVANLAR

9.1 Tawûs / Tawûsî Melek: Tavus kuşu (Pavo cristatus)

En yüksek Êzîdî sembolizmi. Tavus kuşu, Tawûsî Melek’in, Tanrı’nın ilk meleğinin, dünyanın Efendisi ve yaratılışın yöneticisinin dünyevî tezahürüdür.

Boyut	Detay
Statü	En kutsal hayvan
Sembol	Kuyruktaki yedi kutsal renk = Heft Sirran
Muamele	ASLA öldürmemek, ASLA yememek, ASLA aşağılamamak
Temsil	Sancak (bronz tavus kuşu standardı) Qewwalan tarafından köylere taşınır
Efsane	Tawûsî Melek Tanrı tarafından sınava tabi tutuldu, sadık kaldı, dünyanın hâkimiyetini aldı

Kaynak: Açıkyıldız 2010:67-78, Kreyenbroek 1995:91-103.

9.2 Ga / Boğa: Boğa (Bos taurus)

Çarşemiya Sor kurban hayvanı. Beyaz boğa Lalîş’te kesilir (bkz. Mutfak §3).

Boyut	Detay
Statü	Yüksek kutsal kurban hayvanı
Vesile	Çarşemiya Sor (ilkbahar yılbaşı)
Sembol	Güç, toprak, verimlilik
Not	Boğa genel olarak kutsal değildir, ama kurban boğası sakraldır, eti Simattır (kutsal yemek)

9.3 Pez / Berx: Koyun / Kuzu (Ovis aries)

Düğün/yas/bayram kurbanı.

Boyut	Detay
Statü	İşlev olarak kutsal (kurban)
Vesile	Düğün (Berxê Dawatê), yas anması, bebek vaftizi
Kesim	Ritüel: Mekke’ye DEĞİL (bu İslamî olurdu), Lalîş’e dönük, Qewlê Qurbanê ile

9.4 Hesp: At (Equus caballus)

Kutsal binicilik.

Boyut	Detay
Statü	Asil arkadaş, halk sanatında vurgulanmış
Sembolizm	Şêxlar bayramlara beyaz atlarla giderler
Halk inanışı	Stîya Êzî’nin (Aziz Êzî) beyaz atı vefat edenleri öbür dünyaya götürür
Tabu	At YENMEZ (çoğu Êzîdî için geçerli)

9.5 Mar: Yılan (Serpentes)

Lalîş kapısındaki siyah yılan, ikonik sembol.

Boyut	Detay
Statü	Kutsal, Mêrê Dîwanê kapısının bekçisi
Efsane	Yılanın bedeniyle Nuh’un gemisindeki deliği kapattığı söylenir, yaratılışın kurtarılması
Tasvir	Lalîş ana portalında taşa oyulmuş siyah yılan, periyodik olarak yeniden siyaha boyanır
Pîr koruma	Pîrê Mem Şivan ve Şêx Mend yılan Pîr’leridir, ısırılan hacılar onlara getirilir
Öldürme	Yılanlar geleneksel olarak aktif olarak öldürülmez: Êzîdîler mesafe korur, geçmelerine izin verir
Saygı	Yılan ısırığı şifacıları yılan sembolü taşır

Kaynak: Açıkyıldız 2010:48-56 (Lalîş mimarisi), Spät 2018:106.

9.6 Stêrk / Lêqlêq: Leylek (Ciconia ciconia)

Boyut	Detay
Statü	Kutsal (uğur getiren)
Halk inanışı	Çatıda leylek = mutluluk ve verimlilik
Tabu	Öldürmek tabu (gevşek ailelerde de)

9.7 Şahîn / Bazî: Şahin (Falco spp.) / Kartal (Aquila spp.)

Boyut	Detay
Statü	Asil kuşlar, azizlerin arkadaşları
Sembolizm	Lalîş üstünde kartal = Şêx Adî öğrencileri yanında
Qewl’de	Şêx Adî kartal özellikleriyle tanımlanır (güçlü göz, yükseklik)

9.8 Mêş / Hingivê Mêşê: Arı (Apis mellifera)

Boyut	Detay
Statü	Kutsal (balın üreticisi)
Sembolizm	Arı devleti = topluluk düzeninin modeli
Uygulama	Şêxan & Bahzani’de yaygın arıcılık, kutsal bal

9.9 Kewên Spî: Beyaz güvercin (Columba spp.)

Boyut	Detay
Statü	Kutsal (saflık)
Sembolizm	Ölenlerin ruhu, barış sembolü
Uygulama	Lalîş’te serbest bırakılır, sakral eylem

9.10 Kûçik / Sêr: Köpek / Bekçi köpeği

Boyut	Detay
Statü	Yardımcı ama belirsiz
İşlev	Bekçi köpeği, iç mekânda evcil hayvan DEĞİL (ritüel saflık)
Yemek tabusu	Köpek eti tamamen tabu, apaçık

9.11 Pisîk: Kedi

Boyut	Detay
Statü	Ev arkadaşı, biraz nötr
Halk inanışı	Siyah kedi Avrupa’daki gibi uğursuzluk getiren değil, uyanıklık sembolü

---

10. TABU HAYVANLAR (yemek için)

Hawar	TR	Tabu statüsü	Gerekçe
Beraz	Domuz	Tüm Êzîdîler için katı	Kirli, İslam’da olduğu gibi
Dîk	Horoz	Bölgesel (Pîrê Sînê ve diğerleri)	Tavus kuşunun (tavus-meleği) akrabası olarak horoz
Masî	Balık	Şêxan bölgesi, Lalîş	Kutsal suda (Kaniya Spî) tabu
Xezal / Karxezal	Ceylan / geyik	Bazı aşiretler	“Reenkarnasyona uğramış hayvanlar”
Tawûs	Tavus	Tüm için katı	En yüksek kutsal hayvan
Stêrk	Leylek	Tüm için katı	Kutsal
Kewa Spî	Beyaz güvercin	Tüm için katı	Kutsal
Hesp	At	Katı	Asil hayvan
Kûçik	Köpek	Katı	Kirli
Pisîk	Kedi	Katı	Ev arkadaşı
Mar	Yılan	Katı	Kutsal

---

11. HAYVAN SEMBOLİZMİ VE RİTÜEL KESİM

11.1 Ritüel kesim (Qurban / Qurbankirin)

Hazırlık:

• Kesici çoğunlukla Şêx veya deneyimli aile babasıdır
• Hayvan (koyun, boğa) Mekke’ye değil: Lalîş’e dönüktür
• Kesimden önce içmek için su (acıyı yumuşatır)
• Qewlê Qurbanê okunur
• Kesim hızlıdır, kan tamamen akıtılır
• İç organlar ayrı işlenir
• Kuzu kurbanında kemikler kırılmamalıdır (Şêxan)

Bayram kurbanı vesileleri:

• Çarşemiya Sor (boğa)
• Cejna Cemaiyê (koyun)
• Düğün (kuzu)
• Doğum (horozun tabu olduğu ailelerde tavuk)
• Cenaze anması (40. gün: kuzu)
• Hac dönüşü (kuzu)

11.2 Qewl ve folklorda hayvan sembolizmi

Hayvan	Sembolik anlamı
Tavus kuşu	Tawûsî Melek, en yüksek melek
Boğa	Toprak, yaratılış gücü
Koyun	Alçakgönüllülük, kurban olma, Êzîdî halkı
Köpek	Uyanıklık, sadakat, ama ritüel olarak temiz DEĞİL
Yılan	Dünyanın koruyucusu, bekçi
Şahin	Şêx Adî, azizlerin keskin bakışı
At	Yolculuk, savaş, kutsal binici
Arı	Topluluk, akan tatlılık
Güvercin	Ruh
Leylek	Uğur, dönüş (ilkbahar)
Karga	Ölüm, uyarıcı (halk geleneği)

11.3 Yasak hayvan davranışı (öğretisi)

• Hayvanlara eziyet etmemek: kutsal emir
• Yemek yerken hayvan seslerini taklit etmemek
• Leş yememek (ritüel olarak kesilen hayvan dışında)
• Kan içmemek

---

12. DOĞA TAKVİMİ VE ASTROLOJİ

Êzîdî halk hekimliği bitki hasadı için ay takvimini izler:

Ay evresi	Şifa etkinliği
Yeni ay (Heyva Nû)	Ekme, başlama
Büyüyen ay (Heyva Bilind)	Yapıcı etki için bitki toplama
Dolunay (Heyva Tijî)	En yüksek etki, Lalîş hac yolculuğu
Küçülen ay (Heyva Nizm)	Kök toplama, “azaltıcı” şifa

İlkbahar hasadı (Nisan-Mayıs): Sawûka otları, en yüksek vitalite. Sonbahar hasadı (Eylül-Ekim): Kökler, kabuklar, kış stokları. Kış: Tütsülemeler, kurutulmuş stoklar.

12.1 Yıldızlar (Stêrk) ve şifa gücü

• Sirius / Stêrka Şivan: köpek yıldızı, yaz köpek günleri belirteci (sıcak, kan aldırmamak)
• Çêla Heft Birayan / Ülker: yedi melek yıldızı
• “Kötü yıldızda” doğan (Stêrka Reş) Tilismê Mor alır.

---

13. İNDEKS VE SÖZLÜK

13.1 Bitki indeksi (Hawar: TR, Latince)

Hawar	TR	Latince
Şalye	Adaçayı	Salvia officinalis
Cetir / Zatar	Kekik	Thymus serpyllum/vulgaris
Pîng / Nane	Nane	Mentha spicata/piperita
Apsîn	Pelin	Artemisia absinthium
Rîhan	Fesleğen	Ocimum basilicum
Pûng	Yarpuz	Mentha pulegium
Mêran	Kekik	Origanum vulgare
Bûbêbig	Papatya	Matricaria chamomilla
Hingirîn	Civanperçemi	Achillea millefolium
Karî	Karahindiba	Taraxacum officinale
Geliyan	Aynısefa	Calendula officinalis
Bexdenûs	Maydanoz	Petroselinum crispum
Şîvît	Dereotu	Anethum graveolens
Zîre	Kimyon	Cuminum cyminum
Banîs	Anason	Pimpinella anisum
Razyan	Rezene	Foeniculum vulgare
Gîya / Kuzbure	Kişniş	Coriandrum sativum
Sîr	Sarımsak	Allium sativum
Pîvaz	Soğan	Allium cepa
Sîrim	Ayı sarımsağı	Allium ursinum
Hinar	Nar	Punica granatum
Gûz	Ceviz	Juglans regia
Zeytûn	Zeytin	Olea europaea
Tût	Dut	Morus alba/nigra
Hejîr	İncir	Ficus carica
Sêv	Elma	Malus domestica
Berû / Mazî	Meşe	Quercus brantii
Bî	Söğüt	Salix spp.
Pelûd	Sumak ağacı	Rhus coriaria
Şîpîn	Ilgın	Tamarix spp.
Çinar	Çınar	Platanus orientalis
Hingiv	Bal	(Apis mellifera)
Tovê Kundir	Kabak çekirdeği	Cucurbita pepo
Spînax	Ispanak	Spinacia oleracea
Tirşik	Kuzu kulağı	Rumex acetosa
Gezgezk	Isırgan	Urtica dioica
Tûjik	Suteresi	Nasturtium officinale
Silq	Pazı	Beta vulgaris
Çayîr	Çemen otu	Trigonella foenum-graecum
Reşke	Çörek otu	Nigella sativa
Tovê Kunêr	Susam	Sesamum indicum
Rûnas	Kök boya	Rubia tinctorum
Gul	Gül	Rosa damascena
Mîra	Meyan kökü	Glycyrrhiza glabra
Henar-Mêwe	Kadın tuzluğu	Berberis vulgaris
Lalîza Şahanî	Lale ters	Fritillaria persica
Mêw / Tirî	Asma	Vitis vinifera
Marûl / Xes	Marul (TABU)	Lactuca sativa
Beraz	Domuz (TABU)	Sus scrofa domesticus

13.2 Hayvan indeksi

Hawar	TR	Latince	Statü
Tawûs	Tavus kuşu	Pavo cristatus	En kutsal
Ga / Boğa	Boğa	Bos taurus	Kurban
Pez / Berx	Koyun / Kuzu	Ovis aries	Kurban
Hesp	At	Equus caballus	Kutsal (yenmez)
Mar	Yılan	Serpentes	Kutsal
Stêrk / Lêqlêq	Leylek	Ciconia ciconia	Kutsal
Şahîn	Şahin	Falco spp.	Kutsal
Bazî	Kartal	Aquila spp.	Kutsal
Mêş	Arı	Apis mellifera	Kutsal
Kewa Spî	Beyaz güvercin	Columba	Kutsal
Kûçik	Köpek	Canis	Yemek tabusu
Pisîk	Kedi	Felis	Yemek tabusu
Dîk	Horoz	Gallus	Bölgesel tabu
Masî	Balık	Pisces	Bölgesel tabu (Şêxan)
Xezal	Ceylan	Gazella	Bazı aşiretlerde tabu
Beraz	Domuz	Sus	Katı tabu

13.3 Hastalık sözlüğü

Hawar	TR
Nexweşî	Hastalık
Sermaketî / Serma	Soğuk algınlığı
Kuxik	Öksürük
Tab / Germetî	Ateş
Êşa Serî / Serêş	Baş ağrısı
Êşa Zikê	Karın ağrısı
Êşa Diranê	Diş ağrısı
Êşa Guhê	Kulak ağrısı
Birîn	Yara
Şewîn	Yanık
Hêkirin	Şişlik
Xwîn	Kan
Marketin	Yılan ısırığı
Dûpişkketî	Akrep sokması
Çavê Xerab	Kötü bakış
Bê-Xewî	Uykusuzluk
Bê-Zaroktî	Kısırlık
Ducanî	Hamilelik
Zayîn	Doğum
Çila Zayînê	40 gün loğusalık
Şîr-Zêdekirin	Süt artırma
Wir / Pîlûş	Solucan akını

13.4 Şifa terimleri

Hawar	TR
Şîfa	Şifa
Derman	İlaç / şifa aracı
Giya / Giyayê Şîfayê	Şifalı bitki
Pîr	Aziz / şifacı soyu
Pîr-ebe	Pîrê Hesmamana / Pîra Bavê
Du’a	Dua (şifa duası)
Berat	Kutsal çamur hapı
Ava Mor	Kutsanmış su
Tilismê Mor	Tılsım
Tütsî	Tütsüleme
Qurşûn-Avêtin	Kurşun dökme (tanı)
Xwê-Avêtin	Tuz atma (ritüel)
Bandora Cinan	Cin etkisi

---

KAYNAKLAR VE LİTERATÜR

• Açıkyıldız, Birgül (2010): The Yezidis. The History of a Community, Culture and Religion. I.B. Tauris, London., Pîr aileleri s.79-83, hayvan sembolizmi s.67-78, yemek tabuları s.99-108.
• Allison, Christine (2001): The Yezidi Oral Tradition in Iraqi Kurdistan. Curzon Press, Richmond., Hamilelik/doğum s.91-98, hastalık ritüelleri s.140-160.
• Spät, Eszter (2018): Hola Hola Tawûsî Melek: The Religion of the Yezidis., Halk hekimliği s.140-180, hayvan sembolizmi s.95-130, tabu bitkiler s.115.
• Kreyenbroek, Philip G. (1995): Yezidism, Its Background, Observances and Textual Tradition. Edwin Mellen Press., Pîr/Şêx soyları s.131-160, hayvan sembolü s.85-110.
• Kreyenbroek, Philip G. (2009): Yezidism in Europe: Different Generations Speak about their Religion. Harrassowitz.
• AMAR International Charitable Foundation: Yezidi Cultural Heritage Project / Folk Medicine Survey (2018-2022), Duhok kamplarında ebelerle görüşmeler, halk hekimliği veri tabanı.
• ezipedia.de: Çevrimiçi bilgi portalı, “Şifalı bitkiler”, “Hayvanlar”, “Tabular” bölümleri.
• Bahzani.net: Bashiqa/Bahzani topluluk portalı, halk reçeteleri.
• Faryma, Şikoyê Hasan (1989): Êzdîyên Kavkazê û Welatê Wan (Aparan/Tiflis), Kafkas halk hekimliği kayıtları.
• Yezidi Cultural Heritage Project (KRG, 2017’den itibaren): Şêxan, Şingal, Bahzani’de bitki ve şifa bilgisi derlemesi.
• Pîr-ebe görüşmesi Şêxan (AMAR 2018-2019): Sözlü gelenek, 22 ebe ile görüşüldü.
• Folklor koleksiyonları Tiflis (Gürcü Bilim Akademisi, Kafkas Çalışmaları): Êzîdî-Aparan/Tiflis materyali.

---

İLGİLİ BELGELER

• research-ezdiki-cuisine.md, Bayram yemekleri, günlük mutfak ile Kardeş belge
• research-ezdiki-religion-culture.md, Dinî temeller
• research-ezdiki-folklore.md, Folklor ve gelenekler
• research-ezdiki-heilige-genealogie.md, Pîr/Şêx soyları
• research-ezdiki-fritillaria-vocab.md, Lale ters sözlüğü
• research-ezdiki-sakraltexte-vollstaendig.md, Qewl duaları şifa bağlamında
• research-ezdiki-final-synthesis.md, Genel sentez

---

SORUMLULUK REDDİ

Bu belge etnografik-kültür bilimseldir. Halk hekimliği reçeteleri maddî olmayan kültürel mirasın bir parçası olarak belgelenmiştir ve modern tıbbî tedavinin yerine geçMEZ. Hamile, emziren, kronik hasta ve çocuklar bitkisel ilaçların kullanımından önce bir hekime danışmalıdır. Pelin ve yarpuz gibi tabu bitkilerde toksisite riski vardır.

Êzîdî tabuları (Marûl, domuz, bölgesel olarak horoz/balık) kültür-dinî bağlayıcıdır ve diasporada tamamen korunur, bu nedenle bu belgede ayrıntılı şekilde açıklanmıştır.