ضرب‌المثل‌ها و اصطلاحات ایزدی‌ها: gotinên pêşiyan

دسته: فرهنگ · Slug: sprichwoerter وضعیت: 2026-06-15 هدف: مجموعه‌ای گزیده و مستند به منابع از ضرب‌المثل‌های کرمانجی (کرمانجی: gotinên pêşiyan، «سخنان نیاکان») و اصطلاحات (biwêj / gotinên devkî) چنان‌که در میان ایزدی‌ها رایج است, همراه با ترجمهٔ تحت‌اللفظی و شرح معنا.

«gotinên pêşiyan» چیست؟

اصطلاح کرمانجی gotinên pêşiyan تحت‌اللفظی به معنای «سخنان پیشینیان / نیاکان» است. اینها گفته‌هایی کوتاه، قالبی، اغلب قافیه‌دار یا موزون‌اند که تجربهٔ جمعی زندگی، ارزش‌ها و تفسیر جهان را در صورتی به‌یادماندنی فشرده می‌کنند. ایزدی‌ها, همچون جامعه‌ای که عمدتاً به کرمانجی سخن می‌گوید, این گنجینهٔ پرمایهٔ ضرب‌المثل را با جهان گسترده‌تر کرمانجی‌زبان به اشتراک می‌گذارند. کریستین آلیسون در The Yezidi Oral Tradition in Iraqi Kurdistan (2001) شرح می‌دهد که کرمانجی از انباشتی بزرگ از افسانه‌های حیوانات، ضرب‌المثل‌ها (همان «سخنان نیاکان» به‌مثابهٔ گنجینهٔ حکمت عامیانه)، لطیفه‌های نصرالدین و چیستان‌ها برخوردار است, همگی به‌صورت شفاهی منتقل‌شده.

ضرب‌المثل‌ها از دو ژانر خویشاوند که در ezdixan.de مقالات اختصاصی خود را دارند متمایزند:

• قصه‌ها / روایت‌های عامیانه (çîrok، hekayet), نگاه کنید به /wiki/marchen, داستان‌هایی روایی با شخصیت‌ها و پیرنگ‌اند.
• واژگان / فرهنگ لغت: نگاه کنید به /wiki/glossar, واژه‌های منفرد و ترکیب‌های ثابت بدون خصلت حکمت‌آمیزند.
• ضرب‌المثل‌ها و اصطلاحات (این مقاله) برعکس، گزاره‌های حکمت‌آمیز بسته یا تعبیرهای تصویری‌اند که ژانری مستقل به‌شمار می‌آیند.

تفکیک صادقانه: ویژهٔ ایزدی در برابر کرمانجی عام

اینجا شفافیت وظیفه است. بزرگ‌ترین بخش گنجینهٔ ضرب‌المثل کرمانجی به‌مراتب سراسری‌کردی / کرمانجی عام است نه منحصراً ایزدی. ایزدی‌ها، مسلمانان و مسیحیان کرمانجی‌زبان از یک چاه می‌نوشند. مُهر ویژهٔ ایزدی را تنها آنجا می‌توان با اطمینان مدعی شد که ضرب‌المثل به دین ایزدی (Tawûsî Melek، Sultan Êzî، Lalîş، Çarşema Sor)، به نظام طبقاتی ایزدی یا به حافظهٔ جمعی رنج (Ferman) ارجاع دهد, و حتی آنگاه نیز اغلب تنها در کاربرد، نه در صورت‌بندی.

از همین رو هر مدخل در پایین نشانه‌گذاری شده است:

• [êz.]: از طریق ارجاع به دین/جامعهٔ ایزدی ویژهٔ ایزدی مُهرخورده (در کاربرد یا در صورت‌بندی).
• [allg. kurmancî]: ضرب‌المثلی سراسری‌کردی که ایزدی‌ها نیز آن را به کار می‌برند، اما منحصراً ایزدی نیست.

کار گردآوری فولکلوریک که این مقاله بدان تکیه می‌کند، عمدتاً از آنِ فولکلورشناسان ایزدی قفقازی Heciyê Cindî و برادران Casimê / Ordîxanê Celîl است که پیکره‌هایشان در روستاهای ایزدی ارمنستان شوروی (آلاگیاز/آراگاتس، آپاران، تالین) ضبط شده, یعنی از جامعه‌ای ایزدی‌زبان، که ضرب‌المثل‌ها را به‌عنوان رایج در میان ایزدی‌ها گواهی می‌دهد، بی‌آنکه ناگزیر آنها را تنها ایزدی بنامد.

یادداشت دربارهٔ منابع: جدول بزرگ فولکلوریک موجود در اپلیکیشن (نگاه کنید به /wiki/marchen) همان پیکره را در صورت جدولی چندزبانه با درجات اعتماد دربردارد. این مقاله نسخهٔ خوانشی توضیحی همان مادهٔ خام است، متمرکز بر ضرب‌المثل‌ها و اصطلاحات به‌عنوان ژانر.

قرارداد نگارش

همهٔ ضرب‌المثل‌ها به خط لاتین هاوار (بدرخان 1932) آمده‌اند، استانداردی که در سراسر ezdixan.de برای کرمانجی به کار می‌رود. برای هر مدخل:

1. کرمانجی (کج): صورت‌بندی اصلی.
2. «تحت‌اللفظی», ترجمهٔ فارسی تا حد ممکن وفادار به واژه.
3. «معنا / بافت», اینکه مقصود چیست و چه هنگام گفته می‌شود.

۱. ایمان، Tawûsî Melek، Lalîş

اینجا ارجاع‌های ویژهٔ ایزدی پرتراکم‌ترین‌اند. مهم: Tawûsî Melek (فرشتهٔ طاووس) در سنت ایزدی هرگز با «شیطان» یکی گرفته نمی‌شود, این یکی‌انگاری افترایی بیگانه است (نگاه کنید به /wiki/religion). در ضرب‌المثل‌ها امر قدسی بیشتر به‌صورت Êzî (Sultan Êzî)، Xudê / Xwedê (خدا به معنای ایزدی)، و نیز از طریق خورشید (roj) و ماه (heyv) پدیدار می‌شود.

• Roj û heyv, du çavên Xudê., تحت‌اللفظی: «خورشید و ماه, دو چشم خدا»., معنا [êz.]: تصویری از حضور همه‌جایی و چشم نگهبان خدا؛ بازتاب‌دهندهٔ تکریم ایزدی از خورشید و نور. در آموزش دینی به کار می‌رود.
• Sond bi rojê û heyvê., تحت‌اللفظی: «سوگندی به خورشید و ماه»., معنا [êz.]: والاترین و شکست‌ناپذیرترین سوگند، که اغلب به «sond bi Êzî» (سوگند به Êzî) گسترش می‌یابد. خورشید، ماه و Sultan Êzî مقدس‌ترین شاهدان‌اند؛ سوگندی که چنین خورده شود هرگز نباید شکسته شود.
• Çira jî dua ye., تحت‌اللفظی: «چراغ نیز دعاست»., معنا [êz.]: افروختن نور فتیله (çira), محوری در آیین ایزدی، به‌ویژه در Lalîş, خود کنشی دعایی به‌شمار می‌آید؛ تقوا تنها در گفتار نیست.
• Êzî bes e, lê divê em jî mêrxas bin., تحت‌اللفظی: «Êzî بس است، اما ما نیز باید دلیر باشیم»., معنا [êz.]: توکل به خدا انسان را از کنش خویش معاف نمی‌کند, به Sultan Êzî توکل کن، اما سهم خود را نیز ادا کن. (گونه‌ای؛ شفاهاً نیک گواهی‌شده، صورت‌بندی بسته به منطقه متغیر.)
• Av zelal, dil zelal., تحت‌اللفظی: «آب زلال، دل زلال»., معنا [êz.]: پاکی در بیرون چنان‌که در درون, گفته‌ای که اخلاق پاکی ایزدی (آب مقدس است، چشمه‌های سپید Lalîş) را به صفای درونی پیوند می‌زند.

۲. اجتماع، طبقه و همبستگی اجتماعی

جامعهٔ ایزدی به طبقات درون‌همسرگزین Mirîd، Pîr و Şêx بخش شده است (نگاه کنید به /wiki/traditionen). بسیاری از ضرب‌المثل‌های اجتماعی کرمانجی عام‌اند، اما در بافت ایزدی به این نظم و به وظیفهٔ وفاداری متقابل ارجاع داده می‌شوند.

• Dest destê dişo, herdu rûyî dişon., تحت‌اللفظی: «یک دست دست دیگر را می‌شوید، هر دو با هم صورت را می‌شویند»., معنا [allg. kurmancî]: همکاری به سود همه است؛ یاری همسایگان و خویشان.
• Cîranê baş ji birayê dûr çêtir e., تحت‌اللفظی: «همسایهٔ خوب از برادر دور بهتر است»., معنا [allg. kurmancî]: آن‌که نزدیک است و یاری می‌رساند بیش از خویشاوندی دور ارزش دارد, به‌ویژه در دیاسپورا روزآمد.
• Pîr û ciwan, hemû ji yek malê ne., تحت‌اللفظی: «پیر و جوان، همه از یک خانه»., معنا [allg. kurmancî]: نسل‌ها به هم تعلق دارند؛ در گوش ایزدی هم‌زمان pîr (بزرگ‌ترها / طبقهٔ روحانی) نیز طنین می‌افکند, اجتماع همچون یک خانه.
• Heval di rojên reş de tê dîtin., تحت‌اللفظی: «دوست را در روزهای سیاه می‌شناسند»., معنا [allg. kurmancî]: دوستی راستین در سختی آشکار می‌شود.
• Dijminê bavan nabin dostê lawan., تحت‌اللفظی: «دشمنان پدران دوستان پسران نمی‌شوند»., معنا [allg. kurmancî]: دشمنی‌های کهنه در گذر نسل‌ها کارگرند؛ هشداری به احتیاط. (از جمله در مجموعهٔ ضرب‌المثل کرمانجی ویکی‌پدیای کردی مستند شده است.)

۳. مهمان‌نوازی (mêvanperwerî)

مهمان‌نوازی (mêvanperwerî) ارزشی بنیادین است. چند تن از این گفته‌ها در مجموعهٔ Cindî با توجیهی دینی پدیدار می‌شوند, مهمان زیر حمایت الهی است، که در نظام ارزشی ایزدی به‌شدت ریشه‌دار است.

• Mêvan ji Xwedê ye., تحت‌اللفظی: «مهمان از خداست»., معنا [êz. / allg.]: هرکه مهمانی را براند، به امر قدسی گناه می‌کند؛ از همین رو حتی بیگانه نیز حمایت می‌یابد. (در جهان گسترده‌تر کردی نیز رایج است، در کاربرد ایزدی دینی‌بار شده.)
• Av û nan bira ne., تحت‌اللفظی: «آب و نان برادرند»., معنا [êz.]: آنچه حیاتی است قسمت می‌شود؛ آب و نان هم‌زمان موهبت‌هایی مقدس به‌شمار می‌آیند, دریغ‌داشتن آنها کفر است. هنگام خوراک، آنگاه که مهمان می‌رسد، گفته می‌شود.
• Mala bê mêvan kor e., تحت‌اللفظی: «خانهٔ بی‌مهمان کور است»., معنا [allg. kurmancî]: خانه‌ای که کسی را نمی‌پذیرد نه نور دارد نه آبرو, ستایش خانهٔ مهمان‌نواز.
• Mêvan bi xêr tê, bi xêr diçe., تحت‌اللفظی: «مهمان با برکت می‌آید، با برکت می‌رود»., معنا [allg. kurmancî]: مهمان برکت به خانه می‌آورد و کینه نمی‌برد؛ خویشاوند تعبیر سراسری‌کردی است که مهمان «با ده برکت» می‌آید، یکی را می‌خورد و نه تا را بازمی‌گذارد.

بلوک اصطلاحات (خوش‌آمدگویی). این تعبیرهای ثابت ضرب‌المثل نیستند، اما اصطلاح روزمرهٔ ناگزیرند, و آگاهانه ایزدی‌-ناب، بدون قالب‌های مسلمانی (نه Selam aleykum، نه Înşallah، نه Maşallah):

• Bi xêr hatî!, «با برکت آمده باشی!» (= خوش آمدی!)
• Kerem ke., «لطف کن / درآی، خود را بپذیرای».
• Mala te ava!, تحت‌اللفظی «خانه‌ات آباد/شکوفا باد!» (= قالب سپاسگزاری، آرزوی برکت).

۴. آبرو، سخن و اعتمادپذیری (namûs)

Namûs (آبرو) در نظام ارزشی ایزدی محوری است. این گفته‌ها زبان‌شناختی کرمانجی عام‌اند، اما در کاربرد ایزدی با سوگند و عهد تنگاتنگ گره خورده‌اند.

• Namûsa mirov ji canê wî ezîztir e., تحت‌اللفظی: «آبروی انسان از جانش گرامی‌تر است»., معنا [allg. kurmancî]: آبرو فراتر از جان است؛ اصلی راهنما در تصمیم‌های اخلاقی.
• Gotina mêr, sond., تحت‌اللفظی: «سخن مرد سوگند است»., معنا [allg. kurmancî]: وعده‌ای داده‌شده همچون عهد الزام‌آور است.
• Mêrê bê gotin, darê bê pel., تحت‌اللفظی: «مردِ بی‌سخن, درختِ بی‌برگ»., معنا [allg. kurmancî]: هرکه سخن خود را بشکند بی‌ارزش و عریان است.
• Derew bavê her xirabiyê ye., تحت‌اللفظی: «دروغ پدر هر بدی است»., معنا [allg. kurmancî]: از دروغ هر بلایی می‌روید؛ گفته‌ای تربیتی کلاسیک.

۵. صبر، سرنوشت و راه زندگی (sebir، bext)

• Sebir miftaha felatê ye., تحت‌اللفظی: «صبر کلید رستگاری است»., معنا [allg. kurmancî]: هرکه با صبر تاب آورد، به مقصد می‌رسد. (miftah وام‌واژه‌ای عربی برای «کلید» است.)
• Hêdî here, dûr biçe., تحت‌اللفظی: «آرام برو، دور برس»., معنا [allg. kurmancî]: درنگ‌کاری دورترین راه را می‌برد, معادل کرمانجی «عجله کار شیطان است».
• Dims bi sebrê nabe helaw., تحت‌اللفظی: «شیرهٔ انگور بی‌صبر حلوا نمی‌شود»., معنا [allg. kurmancî]: خوبی زمان و کوشش می‌خواهد؛ هیچ چیز ارزشمندی شتاب‌زده پدید نمی‌آید. (در مجموعهٔ ضرب‌المثل کرمانجی ویکی‌پدیای کردی مستند شده است.)
• Bext nivîsî ye., تحت‌اللفظی: «سرنوشت نوشته شده است»., معنا [êz.]: بهرهٔ هر انسان از پیش مقدر است, در تفسیر ایزدی به‌مثابهٔ Nivîsa Melekê Tawûs («نوشتهٔ فرشتهٔ طاووس») خوانده می‌شود؛ هم‌زمان فرامی‌خواند که با این همه خود نیز کنش کنی. تسلایی در ضربه‌های سرنوشت.
• Roj her sibê ji nû ve hiltê., تحت‌اللفظی: «خورشید هر بامداد از نو برمی‌آید»., معنا [êz. / allg.]: هر روز فرصتی نو است؛ در بافت ایزدی هم‌زمان پژواکی از تکریم خورشید.

۶. خانواده، والدین و نسل‌ها

• Xwîn av nabe., تحت‌اللفظی: «خون آب نمی‌شود»., معنا [allg. kurmancî]: پیوندهای خویشاوندی ناگسستنی‌اند؛ با وجود نزاع کنار خانواده می‌مانند.
• Ji ya dê û bavî der nakeve., تحت‌اللفظی: «از سخن مادر و پدر رو نمی‌گردانند»., معنا [allg. kurmancî]: والدین گرامی داشته می‌شوند؛ بیان احترام به بزرگ‌ترها (hurmeta mezinan).
• Hurmeta mezinan, bextê biçûkan., تحت‌اللفظی: «احترام به بزرگ‌ترها بخت کوچک‌ترهاست»., معنا [allg. kurmancî]: هرکه بزرگ‌ترها را گرامی دارد، کارش نیک می‌شود.
• Zarokê bê dapîr, daristanê bê dar., تحت‌اللفظی: «کودکِ بی‌مادربزرگ, جنگلِ بی‌درخت»., معنا [allg. kurmancî]: بی پدربزرگ و مادربزرگ، کودکی عریان است؛ ستایش نقش بزرگ‌ترها.
• Mal mala bavan e, lê dil dilê dayikê ye., تحت‌اللفظی: «خانه خانهٔ پدران است، اما دل دل مادر است»., معنا [allg. kurmancî]: پدر ساختار می‌دهد، مادر مهر و گرما.

۷. طبیعت، حیوانات و کشاورزی

گروهی ریشه‌دار در فرهنگ شبانی؛ زبان‌شناختی سراسر کرمانجی عام. ضرب‌المثل‌های افسانهٔ حیوانات (خر، خرس، سگ)، چنان‌که آلیسون تأکید می‌کند، انباشتی کرمانجی به‌ویژه پرمایه‌اند.

• Bi her gulekê bihar nayê., تحت‌اللفظی: «با یک گل بهار نمی‌آید»., معنا [allg. kurmancî]: با یک پرستو تابستان نمی‌شود؛ یک نمونهٔ تنها هنوز کل را نمی‌سازد.
• Bayê bê baran tune., تحت‌اللفظی: «باد بی‌باران نیست»., معنا [allg. kurmancî]: نشانه‌ها بیهوده نمی‌آیند؛ از پی نشانه‌ها چیزی می‌آید.
• Hespê baş bi reftara xwe diyar dibe., تحت‌اللفظی: «اسب خوب از راه‌رفتنش پیداست»., معنا [allg. kurmancî]: ارزش راستین را با کردار، نه گفتار، می‌شناسند.
• Ker bi ku ve here jî ker e., تحت‌اللفظی: «خر هرجا برود، خر می‌ماند»., معنا [allg. kurmancî]: نادان همه‌جا نادان می‌ماند؛ تغییر مکان ذات را دگرگون نمی‌کند. (در مجموعهٔ ضرب‌المثل کرمانجی ویکی‌پدیای کردی مستند شده است.)
• Çiya bi berfê, dil bi xemê., تحت‌اللفظی: «کوه با برف، دل با اندوه»., معنا [allg. kurmancî]: هر دو سنگین‌اند، اما داده‌ای طبیعی, تسلایی در سوگ.

۸. خرد، زبان و اندازهٔ سخن

«زبان» (ziman) تصویری محوری برای توان و خطر گفتار است.

• Ziman hestî tune, lê hestiyan dişkîne., تحت‌اللفظی: «زبان استخوان ندارد، اما استخوان می‌شکند»., معنا [allg. kurmancî]: سخن می‌تواند ژرف‌تر از ضربه زخم زند.
• Zimanê şîrîn marî ji qulê derdixe., تحت‌اللفظی: «زبان شیرین مار را از سوراخش بیرون می‌آورد»., معنا [allg. kurmancî]: با سخن مهربان به آنچه می‌رسند که زور نمی‌تواند؛ ستایش دیپلماسی.
• Bêdengî zêr e., تحت‌اللفظی: «خاموشی زر است»., معنا [allg. kurmancî]: در کشمکش‌ها خویشتن‌داری خردمندانه‌ترین است.
• Pirs ji êvarê re, bersiv ji sibehê re., تحت‌اللفظی: «پرسش از آنِ شب است، پاسخ از آنِ بامداد»., معنا [allg. kurmancî]: بر تصمیم‌های مهم باید نخست یک شب خوابید.
• Aqil bi dirêjbûna por nayê., تحت‌اللفظی: «خرد با بلندی مو نمی‌آید»., معنا [allg. kurmancî]: موی سپید یا سن به‌تنهایی ضامن حکمت نیست.

۹. میهن، حسرت و کوه‌ها

کوه‌ها, Şingal (سنجار) در سرزمین مادری، Aragats در دیاسپورای قفقاز, هویت‌ساز‌ند. در دیاسپورا این گفته‌ها وزنی نو می‌یابند.

• Welatê mirov, hêlîna mirov., تحت‌اللفظی: «میهن انسان آشیانهٔ اوست»., معنا [allg. kurmancî]: میهن یعنی پناه؛ به دور از وطن‌زیستگان گفته می‌شود.
• Çiyayê me, diya me., تحت‌اللفظی: «کوه ما, مادر ما»., معنا [êz.]: کوه‌های مقدس (Şingal، Aragats) مادرانه‌-پشتیبان‌اند؛ گفته‌ای هویتی که نزد ایزدی‌ها تنگاتنگ با Şingal پیوند دارد.
• Av çiqas dûr biherike jî, li hêviya çemê xwe ye., تحت‌اللفظی: «آب هرچه دور هم روان شود، حسرت رود خود را دارد»., معنا [allg. kurmancî، کاربرد êz.]: هرکه می‌رود، حسرت بازگشت به ریشه را دارد, امروز اغلب خطاب به دیاسپورای ایزدی.

۱۰. رنج، فقدان و حافظهٔ Ferman

تاریخ ایزدی با لشکرکشی‌های نابودکنندهٔ مکرر داغ خورده است که در حافظهٔ ایزدی Ferman نامیده می‌شوند, تاریخی اغلب «۷۳ Ferman» شمرده می‌شوند (نگاه کنید به /wiki/religion و گاه‌شمار زیر مقالات نسل‌کشی). یک «ضرب‌المثل Ferman» ویژهٔ ایزدی با صورت‌بندی منتقل‌شدهٔ ثابت را از مجموعه‌ها به‌عنوان gotina pêşiyan کلاسیک به‌جد نمی‌توان گواهی کرد, سوگواری بیش‌تر در نوحه‌ها (lawik، stran) بیان شده است، نه در ضرب‌المثل‌ها. کریستین آلیسون و دیگران نوحه (Sinjari laments پس از ۲۰۱۴) را به‌عنوان ژانر اصلی پردازش رنج مستند می‌کنند.

آنچه به‌جد می‌توان گفت:

• خود واژهٔ Ferman اصطلاحی ثابت و به‌شدت بارمند است («Ferman آمد» = ضربه‌ای نابودکننده بر ما فرود آمد), یک اصطلاح، نه ضرب‌المثل.
• ضرب‌المثل‌های عام رنج و تسلا مانند Çiya bi berfê, dil bi xemê (نگاه کنید به بخش ۷) یا Heval di rojên reş de tê dîtin (بخش ۲) در بافت سوگ به کار گرفته می‌شوند.

خلأ صادقانه: اینجا هیچ «ضرب‌المثل Ferman» جعلی برنمی‌شمارم. هرکه متن‌های اصیل رنج ایزدی را می‌جوید، آنها را در سنت Qewl و نوحه می‌یابد, نگاه کنید به /wiki/qewl-tradition و /wiki/marchen. پیشینهٔ زبانی اصطلاحات زیر /wiki/linguistik آمده است.

یادداشت‌ها دربارهٔ اعتمادپذیری و وام‌واژه‌ها

• وام‌واژه‌ها: برخی ضرب‌المثل‌ها وام‌واژه‌های عربی/فارسی دارند (مثلاً sebir «صبر»، miftah «کلید»، namûs «آبرو»، bext «سرنوشت/بخت»). این در کرمانجی عادی است و نشانهٔ خاستگاه بیگانهٔ ضرب‌المثل نیست.
• پالایش دینی: ضرب‌المثل‌های دارای مُهر آشکار اسلامی (مثلاً با Şeytan یا نام‌های اسلامی خدا) اینجا آگاهانه کنار گذاشته شده‌اند؛ هرجا Xwedê / Xudê پدیدار شود، باید به معنای ایزدی فهمیده شود (= Êzî / خدای ایزدی‌ها).
• گونه‌های صورت‌بندی: ضرب‌المثل‌های منتقل‌شدهٔ شفاهی بسته به منطقه تغییر می‌کنند (Şingal، Şêxan، Aparan، تفلیس). صورت برگزیده در اینجا از مجموعه‌های منتشرشده پیروی می‌کند؛ نسخه‌های متفاوت خطا نیستند، بلکه ذات سنت شفاهی‌اند.
• êz. در برابر عام: نشانه‌گذاری‌ها ارزیابی‌ای مدلل‌اند، نه مرزی مطلق. در صورت تردید «allg. kurmancî» برگزیده شده, فروتنی پیش از تفسیر افراطی.

منابع

• Allison, Christine (2001): The Yezidi Oral Tradition in Iraqi Kurdistan. Richmond: Curzon Press., پژوهش بنیادین دربارهٔ سنت شفاهی ایزدی؛ ضرب‌المثل‌ها، افسانه‌ها و نوحه‌ها را رده‌بندی می‌کند. صفحهٔ ناشر: https://www.routledge.com/The-Yezidi-Oral-Tradition-in-Iraqi-Kurdistan/Allison/p/book/9781138883871
• Allison, Christine (2017/2021): Singing the Pain: Yezidi Oral Tradition and Sinjari Laments after ISIS. In: Oral Tradition., دربارهٔ سنت نوحه و نه ضرب‌المثل در پردازش رنج. https://oraltradition.org/singing-the-pain-yezidi-oral-tradition-and-sinjari-laments-after-isis/
• Cindî, Heciyê (1959، چاپ ۲ گسترده‌شده ۱۹۷۶): Met’elok û gotinên pêşiya k’urda («ضرب‌المثل‌ها و سخنان نیاکان کرد»). ایروان., حدود ۲۳۰۰ ضرب‌المثل ضبط‌شده در روستاهای ایزدی ارمنستان؛ پیکرهٔ اصلی این مقاله (با واسطهٔ مجموعهٔ فولکلوریک درون‌اپلیکیشن). زندگی‌نامه: https://en.wikipedia.org/wiki/Heciyê_Cindî
• Celîl, Ordîxanê & Celîl, Casimê (1978): Zargotina k’urda («فولکلور کرد»)، ۲ جلد، Nauka، مسکو., مجموعه‌ای گسترده از فولکلور و ضرب‌المثل؛ بایگانی Ordîxanê Celîl بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ ضرب‌المثل کردی را دربردارد. زندگی‌نامه: https://en.wikipedia.org/wiki/Ordîxanê_Celîl · https://en.wikipedia.org/wiki/Celîlê_Celîl
• Wîkîpediya (kurmancî): Gotinên pêşiyan, مجموعهٔ باز ضرب‌المثل کرمانجی، اینجا برای مقابلهٔ صورت‌بندی برخی ضرب‌المثل‌های کرمانجی عام به کار رفته است. https://ku.wikipedia.org/wiki/Gotinên_pêşiyan
• Şarkiyat / DergiPark (2020): Zayenda civakî û îmaja jina baş-nebaş di gotinên pêşiyan yên Kurdan de, تحلیل آکادمیک ضرب‌المثل‌های کردی (جنسیت/تصویرگری)، دربارهٔ روش‌شناسی ضرب‌المثل‌شناسی. https://dergipark.org.tr/en/pub/sarkiat/article/935312

مقالات بیشتر در ezdixan.de

• /wiki/marchen: قصه‌ها، روایت‌های عامیانه و جدول فولکلوریک چندزبانهٔ کامل (همان پیکره، صورت جدولی).
• /wiki/traditionen: آداب، نظام طبقاتی، جشن‌ها، که ضرب‌المثل‌ها در بافت آنها گفته می‌شوند.
• /wiki/glossar: واژگان و ترکیب‌های ثابت (تفکیک از ضرب‌المثل‌ها).
• /wiki/qewl-tradition: شعر مقدس Qewl و سنت نوحه در پردازش رنج.
• /wiki/linguistik: مبانی زبان‌شناختی کرمانجی/Êzdîkî (از جمله دربارهٔ وام‌واژه‌ها).
• /wiki/religion: Tawûsî Melek، Sultan Êzî، Lalîş، Ferman, پیشینهٔ دینی بسیاری از ضرب‌المثل‌ها.