Êzîdîlikte yaşam döngüsü ritüelleri

Bir Êzîdî’nin yaşamı, doğumdan evliliğe kadar, bireyi adım adım dinî cemaate ve onun toplumsal düzenine sokan yoğun bir ritüel geçiş ağına gömülüdür. Çevredeki yazıya dayalı dinlerin aksine, bu geçiş ritüelleri kutsal bir kitaptan türetilmez, sözlü olarak aktarılır ve ruhban sınıfının kutsanmış taşıyıcıları, Şêx ve Pîr: aracılığıyla icra edilir. Ritüeller bölgesel olarak farklı biçimlenmiştir: Şingal Êzîdîlerinde, Türkiye’deki, Suriye’deki ya da Kafkasya’daki Êzîdîlerden farklı ağırlık taşıyan şey, araştırmanın yinelenen bir bulgusudur (Kreyenbroek 1995; Omarkhali 2017).

Terminoloji üzerine not: Bu makale baştan sona Êzîdî/Êzîdîler öz-adlandırmasını kullanır. Tawûsî Melek, Tavus Melek, Êzîdî teolojisinde asla «Şeytan» olarak anlaşılmaz, bu özdeşleştirme polemik yabancı literatürden gelir. Özel adlar ve teknik terimler Kurmancî-Latin yazımıyla verilir.

Sınırlandırma: Bu makale doğumdan evliliğe kadar olan geçiş ritüellerini sistematik olarak ele alır. Ölüm ve defin etrafındaki ritüeller Ölüm, Ruh ve Yeniden Doğuş makalesinde bağımsız olarak sunulur ve burada yalnızca yaşam boyu bağlar (örneğin ahret kardeşi) için doğrudan ilgili olduğu yerde değinilir. Genel âdetler ve bayramlar Gelenekler’de ve bayram takviminde bulunur.

1. Doğum ve ad verme

Bir çocuğun doğumuyla yaşam döngüsü başlar ve daha burada dinin kutsanmış merkeziyle, Lalîş ile bağ kurulur. Lalîş’ten gelen madde, kutsal pınarlardan kutsanmış su ile yuvarlaklar hâline sıkıştırılmış kutsal toprak (berat), dindarlıkta sürekli bir rol oynar ve insanı beşikten mezara kadar eşlik eder (Açıkyıldız 2010; Asatrian & Arakelova 2014).

Ad verme geleneksel olarak doğumdan kısa süre sonra gerçekleşir. Adlar sıkça dinî gelenekten alınır, kutsal soyağacındaki kutsal figürlerin adları ya da dîn («din/iman») öğesiyle ve ışık göndermeleriyle kurulan adlar. Önemlisi: Müslüman akika’nın aksine, ki orada ad verme ve ilk saç kesimi yedinci günde çakışır, Êzîdîlikte ad verme, ilk saç kesiminden zamansal olarak ayrıdır; çocuk bisk töreni gerçekleştiğinde adını çoktan taşımaktadır (Encyclopaedia Iranica, «Yazidis ii. Initiation»; Omarkhali 2017).

2. Bisk/Bişk: ilk saç kesimi

Çocuğun ilk ritüel saç kesimi, bisk (ayrıca bişk), en erken ve en önemli geçiş ritüellerindendir. Birçok Êzîdî’de, özellikle Türkiye’den, Ermenistan’dan ve Suriye’den olanlarda, başlı başına merkezî inisiyasyon ritüeli sayılır; Avrupa diasporasında bu terim sıklıkla «vaftiz» olarak çevrilir (Encyclopaedia Iranica, «Yazidis ii. Initiation»).

2.1 İşleyiş

Bisk’te çocuktan ilk iki ya da üç bukle kesilir. Kesimi ailenin Şêx’i icra eder. Daha eski geleneğe göre bunun doğumdan sonra kırkıncı günde olması gerekirdi; modern uygulamada tören çoğunlukla daha sonra, çocuk yaklaşık yedi, dokuz ya da on bir aylıkken gerçekleşir (Encyclopaedia Iranica, «Yazidis ii. Initiation»; Omarkhali 2017).

2.2 Şêx ve Pîr için buklelar

Kesilen buklelerin yöneldiği yer karakteristiktir: geleneksel olarak bir bukle ailenin Şêx’i, bir bukle de Pîr’i için ayrılmıştı, her laik ailenin (Mirîd) kalıtsal olarak bağlı olduğu iki kutsanmış mertebe kişisi (bkz. toplumsal düzen). Böylece kesim, çocuğun ruhanî bakıcılarına yaşam boyu dinî bağını görünür biçimde mühürlerdi. Bugünkü uygulamada bukleler çoğu durumda ailenin kendisi tarafından saklanır (Encyclopaedia Iranica, «Yazidis ii. Initiation»).

2.3 Sınıflandırma

Bisk biçimsel olarak Müslüman akika’yı anımsatır; orada yeni doğanın saçı yedinci günde kesilir. Araştırma, İslamî ritüelden bir esinlenmeyi olası görür, ancak özgünlüğü vurgular: Êzîdî ritüeli zamanca daha geç gelir, ad vermeden ayrıdır ve kendi Şêx-Pîr sistemine gömülüdür (Encyclopaedia Iranica, «Yazidis ii. Initiation»; Kreyenbroek 1995). Bazı geleneklerde, bu ritüeli icra eden, özellikle görevli bir Şêxê biskê («saç kesimi Şêx’i») söz konusudur (Asatrian & Arakelova 2014).

3. Mor kirin: Lalîş suyuyla vaftiz ve takdis ritüeli

İkinci büyük inisiyasyon edimi mor kirin («mühürleme»), Hristiyan vaftiziyle açık benzerlikler gösteren ve diasporada da sıklıkla «vaftiz» denen bir vaftiz ve takdis ritüelidir (Encyclopaedia Iranica, «Yazidis ii. Initiation»).

3.1 Lalîş’ten kutsal su

Ritüel ideal olarak Lalîş’te icra edilmelidir, çünkü bunun için kutsal pınarların kutsanmış suyu kullanılır, özellikle Kaniya Spî («Beyaz Pınar») ve Zimzim pınarı. Ritüelin özü, çocuğun başına üç kez kutsal pınar suyu dökülmesinden ibarettir. Mor kirin, Lalîş’te bu hizmeti gören bir Şêx ya da Pîr ailesinden bir kişi tarafından icra edilir (Encyclopaedia Iranica, «Yazidis ii. Initiation»; Açıkyıldız 2010).

3.2 Zamanlama ve uzaktaki uygulama

İdeal olarak mor kirin, çocuk yaklaşık dokuz ya da on yaşındayken icra edilir. Lalîş’e ulaşamayan aileler için, uzak bölgelerde ya da diasporada, ritüel, Lalîş pınarlarından ikamet yerine getirilmiş suyla bedel olarak yapılabilir (Encyclopaedia Iranica, «Yazidis ii. Initiation»).

3.3 Anlam

Mor kirin, cemaate aidiyetin resmî kabulü ve mühürlenmesi sayılır. Anlamı yaşamın sonundaki ritüellere kadar uzanır: Irak-Êzîdî geleneğine göre, mor kirin olmadan* ölmüş olanların cenazeleri, kendi Şêx, Pîr ya da ahret kardeşi tarafından özellikle yıkanmalıdır, takdis ritüelinin, insanın ölüm ötesindeki ritüel statüsüyle ne kadar sıkı bağlı olduğuna dair bir işaret (Asatrian & Arakelova 2014; krş. Ölüm, Ruh ve Yeniden Doğuş).

4. Mertebe düzenine inisiyasyon: dinî bağlar

Çocukluğun geçiş ritüelleri yalnızca bireye hizmet etmez, onu Êzîdîlerin üçlü kast düzenine demirler, kutsanmış mertebeler Şêx ve Pîr ile laiklerin büyük mertebesi (Mirîd). Bu mertebe aidiyeti kalıtsal ve değiştirilemezdir; insan Êzîdî olarak doğar, dışarıdan bir geçiş geleneksel öğretiye göre mümkün değildir (Kreyenbroek 1995; Spät 2005; bkz. toplumsal düzen).

4.1 Şêx ve Pîr’e bağlanma

Her laik aile, belirli bir Şêx ailesine ve belirli bir Pîr ailesine kalıtsal olarak bağlıdır. Bunlar aileye yaşamın tüm istasyonları boyunca eşlik eder, bisk’ten mor kirin, evlilik ve hastalık üzerinden definlere kadar, ve karşılığında dinî vergiler alır. Erken çocukluğun ritüelleri bu yaşam boyu atamayı ilk kez görünür ve etkin kılar (Kreyenbroek 1995; bkz. ruhban sınıfı).

4.2 Hosta/Mirebî: dinî üstat

Şêx ve Pîr’in ötesinde, her Êzîdî’nin gelenekte Hosta («üstat») ya da Mirebî/Murebbî («eğitici, üstat») denen kişisel bir ruhanî üstadı ve vaftiz babası olmalıdır. Bu figür ruhanî-eğitsel bir refakat üstlenir ve her tek inananı mertebe düzeninin ağına bağlayan o zorunlu dinî ilişkilere aittir (Kreyenbroek 1995).

4.3 Birê/Xwişka Axretê: ahret kardeşi

Zorunlu dinî bağlardan sonuncusu, bir ahret kardeşiyle ruhanî kardeşliktir: Kurmancî Birê Axretê (erkek kardeş) ve Xwişka Axretê (kız kardeş). Bu kişi insana ahrete eşlik eder, ruhu için aracılık eder ve ölüm sırasında ritüel bir rol üstlenir (örneğin ölü yıkamada). Bu bağ öncelikle yaşamın sonundaki ritüelleri ilgilendirdiğinden, Ölüm, Ruh ve Yeniden Doğuş makalesinde ayrıntılı işlenir; burada yalnızca şu kaydedilsin ki o, Şêx, Pîr ve Hosta/Mirebî’nin yanı sıra, her yetişkin Êzîdî’nin vazgeçilmez ruhanî ilişkilerindendir (Kreyenbroek 1995; Spät 2005).

5. Sünnet (sunet/kerf) ve Kîrîv

Erkek çocukların sünneti (Kurmancî sunet, ayrıca xetne; edim ve ondan doğan bağ kerf terimiyle kavranır), Êzîdî öğretisinin bağımsız bir buyruğu değil, Êzîdîlerin komşularıyla paylaştığı, bölgede yaygın bir toplumsal kurumdur. Araştırma tarihi açısından her şeyden önce gruplar arası bir ittifak ilişkisi kurduğu için ilginçtir (Arakelova 2016, Iran and the Caucasus; Açıkyıldız 2010).

5.1 Sünnet babası olarak Kîrîv

Merkezde Kîrîv (ayrıca kerîf) yer alır, çocuğu sünnet sırasında dizlerinde tutan vaftiz babası. Bu edimden bir tür kan kardeşliği (Kurmancî kirîvatî, literatürde ayrıca kerâfat) doğar: Kîrîv ve çocuğun ailesi, karşılıklı yükümlülükler ve kardeş benzeri bir ilişkiyle birbirine kalıcı olarak bağlanır. Bu bağ bir akrabalık gibi işler ve ilgili aileler arasında, nesiller boyu aktarılan evlilik yasakları doğurur (Arakelova 2016; Açıkyıldız 2010).

5.2 Gruplar arası seçim

Bir özellik: Kîrîv geleneksel olarak sıkça kendi cemaatinin dışından seçilirdi, Êzîdîler çoğu kez Müslüman ya da Hristiyan vaftiz babaları alırdı. Böylece komşu halklarla koruma ve ittifak ilişkileri doğdu, kendi kast yapısı ek yükümlülüklerle yüklenmedi. Bu kurum son onyıllarda büyük ölçüde geriledi; Kafkasya’da (Ermenistan, Gürcistan) büyük oranda terk edildi (Arakelova 2016).

5.3 Diğer bağlarla iç içe geçme

kerf ilişkisinin pratik nedenlerle, örneğin cemaat küçüklüğü yüzünden, sürdürülemediği yerlerde, Transkafkasya’nın bazı bölgelerinde ahret kardeşi sünnet babasının işlevlerini üstlendi ve kısmen Şêxê biskê (saç kesimi Şêx’i) rolüyle birleşti. Münferit ritüel vaftiz babalıkları, saç kesimi, sünnet, ahret kardeşliği, böylece katı biçimde ayrılmış görevler değil, bölgesel olarak üst üste binebilen yapılardır (Arakelova 2016).

6. Evlilik

Evlilik akdi, yetişkin yaşamının merkezî geçiş ritüelidir. Yaşamın diğer her alanından daha katı biçimde endogami ilkesiyle, kendi grubu içinde evlilik, düzenlenmiştir (Kreyenbroek 1995; Spät 2005).

6.1 Endogami kuralları: kast içinde evlilik

Êzîdî evliliği için iç içe geçen iki kural geçerlidir:

1. Yalnızca cemaat içinde evlilik. Êzîdî olmayanlarla evlilik geleneksel olarak yasaktır; Êzîdîliğe geçilemediğinden, böyle bir birliktelik ilgililer için aidiyetin yitirilmesi anlamına gelir.
2. Yalnızca kendi mertebesi içinde evlilik. Kastlar arasında da, Şêx, Pîr ve Mirîd: evliliklere izin verilmez; her mertebe kendi içinde evlenir, kutsanmış mertebeler içinde ayrıca kendi evlilik engellerine sahip alt soylar vardır (Spät 2005; Kreyenbroek 1995; bkz. toplumsal düzen).

Bu çifte endogami, tüm Êzîdî toplumsal düzeninin taşıyıcı ilkesidir. Kastların ve kalıtsal Şêx-Pîr-Mirîd bağlarının sürmesini güvenceye alır, ancak diasporada giderek bir meydan okumaya dönüşür, çünkü doğru mertebeden uygun eş bulmak güçleşir (Spät 2005; krş. genç diaspora).

6.2 Kız isteme ve başlık

Evlilik girişimi geleneksel olarak aileler üzerinden yürür. Damat ya da ailesi, gelinin babasına ya da kardeşine bir başlık (literatürde kalam, bölgesel olarak ayrıca naxt) öder, yaklaşık otuz koyun ya da keçi mertebesinde aktarılmıştır. Yüksek başlığı aşmak için bazen çiftin karşılıklı rızayla kaçırılması/kaçması yaşanırdı (Encyclopaedia Iranica; Asatrian & Arakelova 2014). Aktarılan düşük evlilik yaşı, eski kaynaklarda kızlar ve oğlanlar için çok erken konmuş, modern cemaatlerde belirgin biçimde yükselmiştir.

6.3 Düğün âdetleri

Düğün, müzik, dans (govend) ve şölenle birkaç gün süren bir cemaat bayramıdır (bkz. Gelenekler ve mutfak). Yinelenen aktarılmış bir motif, gelinin baba evinden damadın evine alay ile götürülmesidir; gelin yolda mabetlerde (ziyaret) dua eder. Yeni eve girişte simgesel eylemler izler ve evlilik akdinin kendisi bir Şêx tarafından icra edilir; yaygın bir simge, çiftin ölüme dek kırılmaz bağını simgeleyen, birlikte bir çubuğun kırılmasıdır (Asatrian & Arakelova 2014). Bu âdetler bölgesel olarak büyük ölçüde değişir; eski betimlemelerin çoğu belirli yörelere ilişkindir ve genel-Êzîdî bir norm olarak okunmamalıdır.

6.4 Yasaklar ve fesih

Kast ve cemaat endogamisinin yanı sıra akrabalık yasakları ve kirîvatî vaftiz babalığından (5. bölüm) doğan evlilik engelleri geçerlidir. Evlilik belirli koşullarda feshedilebilir; bir erkek cemaati uzun süre terk ederse evliliği iptal edilebilir, bu durumda yeniden evlilik koşullara göre yasak olabilir (Asatrian & Arakelova 2014). Kadının evlilik ve ailedeki rolü Êzîdîlikte Kadınlar makalesinde daha ayrıntılı ele alınır.

7. Sınıflandırma

Êzîdîlerin yaşam döngüsü ritüelleri birlikte, bireyi dinî ve toplumsal düzene boşluksuz bağlayan tutarlı bir sistem oluşturur:

• Doğum ve ad verme cemaatle ilk bağı kurar.
• Bisk ve mor kirin çocukluğun iki büyük inisiyasyon ritüelidir, saç kesimi Şêx ve Pîr’e bağı, Lalîş suyuyla vaftiz dine aidiyeti mühürler.
• Ritüeller insanı zorunlu ruhanî bağlara demirler: Şêx, Pîr, Hosta/Mirebî ve ahret kardeşi.
• Sünnet ve Kîrîv: çoğu kez gruplar arası, kendi evlilik yasaklarına sahip ittifak ve akrabalık ilişkileri kurar.
• Evlilik katı çifte endogamiye (cemaat ve kast) tabidir ve yetişkin yaşama geçişi tamamlar.

Bu ritüeller donmuş bir kurallar bütünü değil, sözlü aktarılan, bölgesel olarak çok biçimli ve değişim hâlinde bir uygulamadır, özellikle diasporada, Lalîş’ten uzak koşullar, küçük cemaatler ve yeni yaşam dünyaları aktarılan biçimlerin çoğunu değiştirir (Omarkhali 2017; Spät 2005).

Quellen

• Philip G. Kreyenbroek: Yezidism, Its Background, Observances and Textual Tradition. Lewiston: Edwin Mellen Press, 1995.
• Philip G. Kreyenbroek & Khalil Jindy Rashow: God and Sheikh Adi are Perfect, Sacred Poems and Religious Narratives from the Yezidi Tradition. Wiesbaden: Harrassowitz, 2005.
• Khanna Omarkhali: The Yezidi Religious Textual Tradition, From Oral to Written. Wiesbaden: Harrassowitz, 2017.
• Eszter Spät: The Yezidis. London: Saqi Books, 2005.
• Birgül Açıkyıldız: The Yezidis, The History of a Community, Culture and Religion. London: I.B. Tauris, 2010.
• „Yazidis ii. Initiation in Yazidism", in: Encyclopaedia Iranica., iranicaonline.org
• Victoria Arakelova: „Yezidi Circumcision and Blood-Brotherhood (Including the Circumcision of the Dead)", in: Iran and the Caucasus 20/3–4 (2016), S. 325–340., brill.com · academia.edu
• Garnik S. Asatrian & Victoria Arakelova: The Religion of the Peacock Angel, The Yezidis and Their Spirit World. Durham: Acumen, 2014.
• Ergänzend (rituelle Einordnung): „First haircut" (Bisk-Abschnitt), en.wikipedia.org/wiki/First_haircut

İlgili makaleler: Gelenekler · Toplumsal düzen · Ruhban sınıfı · Ölüm, Ruh ve Yeniden Doğuş · Êzîdîlikte Kadınlar · Êzîdî dini · Bayram takvimi · Lalîş · Kutsal soyağacı

3.4 Kelimenin Anlamı, Kaniya Spî ve Ritüeli İcra Eden Micewir

mor kirin adı kelimenin tam anlamıyla “mühürlemek/damgalamak” demektir (mor “mühür, damga” kelimesinden gelir): Çocuk bu ritüel aracılığıyla resmen aidiyetle “mühürlenir”. Kullanılan su Kaniya Spî’den (“Beyaz Kaynak”) gelir; alternatif olarak yalnızca biraz daha az kutsal sayılan Zimzim kaynağı da kabul edilir. Êzîdî kozmogonisinde Kaniya Spî’nin seçkin bir yeri vardır: Sonraki yaratılışın kendisinden çıktığı kadim bir kaynak olarak görülür, bu yüzden suyu özellikle saf ve kutsal ritüeller için ideal kabul edilir (Encyclopaedia Iranica, “Yazidis ii. Initiation”; Açıkyıldız 2010).

Ritüel herhangi bir din adamı tarafından değil, ilgili zamanda Lalîş’te Micewir (ayrıca mijêwir, bir kutsal mekânın “bekçisi/koruyucusu”) görevini yürüten bir Şêx ya da Pîr ailesinden bir kişi tarafından icra edilir. Bu kutsanmış ailelerden bir kadının da ritüeli icra edebileceği araştırmalarda açıkça belirtilir (Encyclopaedia Iranica, “Yazidis ii. Initiation”). Vaftiz böylece yalnızca toplumsal topluluğa girişi değil, aynı zamanda Şêx Adî ve Siltan Êzî (Sultan Ezid) çevresindeki kutsal geleneğe bağlanmayı da işaret eder; Lalîş ana kutsal mekân olarak bu geleneğin işaretini taşır.

3.5 2014 Soykırımından Sağ Kurtulanların Yeniden Vaftizi (re-mor)

Ritüelin son zamanlarda belgelenen, dinî açıdan önemli bir uygulaması, 2014’ten itibaren süren soykırım (74 Ferman’dan biri, bkz. Tarih) sırasında “İslam Devleti” terör örgütü tarafından kaçırılan, zorla din değiştirtilen ve köleleştirilen kadınların ve çocukların yeniden kabulüdür. O dönemin en yüksek dinî makamı olan Baba Şêx (Baba Sheikh), daha Eylül 2014’te, IŞİD esaretinden sağ kurtulanların Êzîdî kalacağına ve hiçbir suçlama olmaksızın yeniden topluluğa kabul edileceğine dair bir hüküm çıkardı; bu, zorla din değiştirmenin aidiyet kaybı anlamına geldiği yolundaki diğer hallerde katı olan kurala dikkate değer bir istisnaydı (UNHCR; Fisher & Zagros 2017).

Geri dönenler bu amaçla Lalîş’e davet edilir; orada kutsal tapınakta saçlarına Kaniya Spî’den su dökülür; bu, geleneksel vaftiz olayının burada bir iyileşme, arınma ve simgesel yeniden doğuş edimi olarak anlaşılan biçimidir. Bu “yeniden vaftiz”, araştırmalarda dinî uyum yeteneğinin ve toplumsal dirençliliğin bir örneği olarak tanımlanmıştır (Fisher & Zagros 2017; UNHCR).

4.3 Birê/Xwişka Axretê: Ahiretin Kardeşi/Kız Kardeşi

Zorunlu dinî bağlar arasında son olarak, ahiretten bir erkek kardeş ya da kız kardeş ile kurulan manevi kardeşlik yer alır: kurmancî Birê Axretê (erkek kardeş) ve Xwişka Axretê (kız kardeş). Bu kişi insana ahirete eşlik eder, ruhu için aracılık eder ve ölüm anında ritüel bir rol üstlenir (örneğin ölünün yıkanmasında). Bu bağ öncelikle yaşamın sonundaki ritüelleri ilgilendirdiğinden, Ölüm, Ruh ve Yeniden Doğuş makalesinde ayrıntılı olarak ele alınmıştır; burada yalnızca, Şêx, Pîr ve Hosta/Mirebî’nin yanı sıra her yetişkin Êzîdî için vazgeçilmez manevi ilişkilerden biri olduğu belirtilmekle yetinilir (Kreyenbroek 1995; Spät 2005).

Ölümden önceki yaşam döngüsü açısından burada iki nokta önemlidir: Birincisi, ahiretin kardeşi ya da kız kardeşi bir Êzîdî’ye ancak ölüm anında değil, daha gençlik döneminden itibaren atanır; bağ genellikle evlilikten önce resmen kurulur (Yazidi social organization, en.wikipedia; Spät 2005). İkincisi, yaygın rivayete göre bu kişi kural olarak bir Şêx soyundan gelir ve insana yetişkinlik yaşamının geçiş ritüellerinde, özellikle de düğünde (bkz. Bölüm 6) etkin biçimde eşlik eder. Nitekim Eszter Spät’a göre, kutsanmış ritüel iç giysisinin (gerîvan) boyun açıklığını açması gereken kişi, ahiretin kardeşi ya da kız kardeşidir; bu ayrıntı, bu manevi koruyuculuğun daha yaşam sürerken giysi ve beden ritüelleriyle ne denli iç içe geçtiğini gösterir (Spät, “Ritual Items of Clothing”). Böylece ahiret kardeşliği yalnızca ölümle ilgili bir kurum değil, tüm yetişkinlik biyografisi boyunca etkin olan ritüel bir koruyuculuktur.