ایزدی‌ها در ترکیه، سوریه و روسیه: سه حاشیه از جهانی کهن

وضعیت: ۲۰۲۶-۰۶. این مقاله به سه جامعهٔ ایزدی می‌پردازد که در سایر مقالات مربوط به دیاسپورا تنها به‌طور حاشیه‌ای ظاهر می‌شوند: ایزدی‌های تقریباً ناپدیدشدهٔ ترکیه (Tur Abdîn، ویران‌شهر، باتمان، ماردین)، جامعهٔ دوپاره‌شدهٔ سوریه (Afrîn و Cezîre پیرامون Amûdê/قامیشلی) و دیاسپورای روسیه که از کوچ دوران شوروی و پساشوروی پدید آمد. ارقام جمعیتی جهانی و نمای کلی در مقالهٔ دیاسپورا و جمعیت‌شناسی آمده است؛ دیاسپورای قفقاز جنوبی که جامعهٔ روسیه از آن برخاست، در ایزدی‌ها در ارمنستان و گرجستان بررسی شده است. تاریخ آزار و آزاری که پشت بیشتر این کوچ‌ها قرار دارد، در گاه‌نامهٔ فرمان‌ها و در بخش اسلامی‌سازی شرح داده شده است؛ خود مسیرهای گریز نیز در مسیرهای مهاجرت. روش‌شناسی: همهٔ ارقام همراه با منبع و سال. در صورت داده‌های متناقض، هر دو ذکر می‌شوند. داده‌های سرشماری و برآوردهای سازمان‌های غیردولتی به‌صراحت از یکدیگر تفکیک می‌شوند, ارقام ایزدی به دلایل ساختاری نامطمئن‌اند (ثبت به‌عنوان «مسلمان» یا «کرد»، اظهار هویت ناهمگون، پویایی مهاجرت).

مقدمه

ترکیه، سوریه و روسیه سه سرنوشت بسیار متفاوت از یک جامعهٔ دینی واحد را نشان می‌دهند. در ترکیه امروز تقریباً هیچ‌کس از جمعیتی که زمانی ده‌ها هزار نفر بود باقی نمانده است, روستاهای آنان در جنوب‌شرق خالی مانده و کودکانشان در نیدرزاکسن و نوردراین-وستفالن بزرگ شدند. در سوریه جامعه‌ای که خودبه‌خود کوچک و به دو منطقهٔ جدا از هم پاره‌شده بود، زیر فشار جنگ و اشغال همچنان آب می‌رود. سرانجام در روسیه دیاسپورایی نسبتاً جوان شکل گرفت, نه از سرزمین اصلی عراق، بلکه به‌عنوان امتداد جوامع قفقاز جنوبی، که خانواده‌هایشان پس از فروپاشی اتحاد شوروی بیشتر به سمت شمال کوچ کردند.

وجه مشترک هر سه مورد آن است که ایزدی‌ها در هیچ‌کجا همچون آنچه برای نمونه در ارمنستان دیده می‌شود، به‌عنوان دینی مستقل در ساختارهای رسمی حضور نداشتند. در ترکیه قانون اساسی نامی از آنان نمی‌برد؛ در سوریه مدت‌ها در شناسنامه «مسلمان» یا اصلاً هیچ‌چیز نوشته می‌شد؛ در روسیه آنان تنها دیرهنگام ثبت شدند. به همین دلیل هرکس ارقام این سه کشور را می‌خواند، همواره تاریخی از شمرده‌نشدن را نیز می‌خواند.

ترکیه: سرزمین اصلیِ تقریباً خالی

مناطق سکونت تاریخی

مناطق هستهٔ تاریخی ایزدی‌ها در ترکیه در جنوب‌شرقِ با هویت کردی قرار دارد: در فلات مرتفع Tur Abdîn و استان‌های پیرامون آن ماردین (میدیات، نصیبین)، باتمان (شهر باتمان، بشیری)، شرناک (ایدیل)، دیاربکر/Amed (سور، بیسمیل، چینار) و شانلی‌اورفا/Riha (ویران‌شهر) [1]. این جامعه‌ای روستایی و کشاورز بود, اقتصاد گوسفندداری و غلات، زیارتگاه‌های کوچک (چندین «مال-ی ایزدیان» پیرامون میدیات)، شبکه‌های خویشاوندی فشرده.

قرن نوزدهم نیز سرشار از خشونت بود: ایزدی‌های Tur Abdîn در سال ۱۸۴۴ در لشکرکشی‌های امیر کرد Bedirxan Beg قتل‌عام شدند [1]. همین منطقه در جنگ جهانی اول از نسل‌کشی ارمنیان و آشوریان آسیب دید، که در آن ایزدی‌ها نیز کشته شدند یا همراه با ارمنیان به ماورای قفقاز گریختند (به‌تفصیل: گاه‌نامهٔ فرمان‌ها).

کاهش شدید

به‌سختی جامعه‌ای ایزدی به این کاملی و در چنین زمان کوتاهی کوچ کرده است همچون جامعهٔ ترکیه. ارقام, با همهٔ نااطمینانیِ گردآوری, خود گویایند:

امروز از چند صد ایزدیِ دیرینه‌نشین سخن گفته می‌شود. افزون بر این، از سال ۲۰۱۴ به‌طور موقت چند هزار پناهندهٔ ایزدی از Şingal/عراق به آنان افزوده شد، که بخشی در اردوگاهی نزدیک میدیات اسکان یافتند، اما اکثریتشان به آلمان و سوئد رهسپار شدند [3].

علت این خون‌ریزی آمیزه‌ای بود: تبعیض دینی، نبود چشم‌انداز اقتصادی و بیش از همه تشدید درگیری میان پ‌ک‌ک و ارتش ترکیه از دههٔ ۱۹۸۰. بسیاری از خانواده‌ها در ۱۹۷۹/۸۰ و پس از کودتای نظامی ۱۹۸۰ رفتند؛ موجی بزرگ پیرامون ۱۹۹۲ روستاهای خود را به‌سوی آلمان ترک کرد [4][5]. بیشتر ایزدی‌های دیاسپورای امروزی آلمان, برای نمونه در سله، هانوفر و اولدنبورگ, از همین روستاهای جنوب‌شرق آناتولی برخاسته‌اند (نگاه کنید به دیاسپورا و جمعیت‌شناسی). از خوشه‌ای از هشت روستا پیرامون میدیات، که حدود نیم قرن پیش در آن‌ها نزدیک به ۶٬۰۰۰ ایزدی زندگی می‌کردند، تا اوایل دههٔ ۲۰۱۰ تقریباً هیچ‌کس باقی نمانده بود [5].

روستاهای متروک و ابتکارهای بازگشت

نتیجه، چشم‌اندازی از روستاهای ایزدیِ نیمه‌ویران است. نمونه‌ها عبارت‌اند از Bacîn در جنوب میدیات (Tur Abdîn), «امروز عمدتاً روستایی متروک و ایزدی», یا Oyuklu/Taqa، که از میانهٔ دههٔ ۱۹۸۰ تا ۲۰۱۲ روستایی ارواح به‌شمار می‌رفت، پس از آنکه هر ۲۹ خانوادهٔ گستردهٔ آن به آلمان مهاجرت کردند [5].

از زمان فرایند صلح (موقتیِ) میان پ‌ک‌ک و دولت ترکیه از سال ۲۰۱۳، تک‌وتوک ابتکارهای بازگشت وجود دارد. خانواده‌ها آغاز کردند به بازگشت به روستاهای زادگاهشان و بازسازی خانه‌های ویران [4][5]. در چارچوب برنامهٔ دولتی «Köye Dönüş» (بازگشت به روستا)، مقامات در شرناک و ایدیل با ساکنان پیشینِ حدود ۱۳۰ خانه در روستای Mağara تماس گرفتند و از بازگشت‌کنندگان در بازسازی پشتیبانی کردند [4].

اما این بازگشت پر از تنش بود. در بسیاری موارد پس از مهاجرت، همسایگان یا قبایل مسلمان زمین‌های واگذاشته‌شده را تصاحب کرده بودند [5]. برای نمونه در بخش بشیری (باتمان)، خانواده‌های روستای Kuşçukuru/Kelhok هشت سال ناچار به دادخواهی شدند تا زمین خود را از طایفه‌های Karabulut و Biter پس بگیرند؛ پس از بازگشتشان در سال ۲۰۱۹ بارها تهدید و تعرض رخ داد [4]. بدین‌سان بازگشت همچنان پدیده‌ای شکننده و از نظر محلی بسیار محدود می‌ماند, از احیای جامعه در سطح گسترده نمی‌توان سخن گفت.

وضعیت حقوقی

قانون اساسی ترکیه ایزدیگری را به‌عنوان دینی مستقل به‌رسمیت نمی‌شناسد. تنها اسلام سنیِ حنفی (از طریق دیانت) و, بر پایهٔ پیمان لوزان ۱۹۲۳, سه اقلیت غیرمسلمان (یونانی‌ارتدوکس، ارمنی و یهودی) به‌رسمیت شناخته شده‌اند؛ ایزدی‌ها جزو آنان نیستند [1]. در عمل آنان از دههٔ ۲۰۱۰ تحمل می‌شوند، بدون آزار دولتیِ آن‌گونه که در دههٔ ۱۹۸۰/۹۰ بود، اما بدون به‌رسمیت‌شناسی رسمی نیز.

سوریه: دو جامعهٔ جدا از هم زیر فشار

Afrîn و Cezîre

ایزدی‌های سوریه, برخلاف مناطق سکونتِ یکپارچه در عراق, در دو منطقهٔ از نظر جغرافیایی جدا از هم زندگی می‌کنند [6]:

• Afrîn / Çiyayê Kurmênc (کرد-داغ) در شمال‌غرب، نزدیک مرز ترکیه: پیش از ۲۰۱۸ مرکز زندگی ایزدی در سوریه، با حدود ۲۲ روستا.
• Cezîre / al-Hasakah در شمال‌شرق: روستاها و محله‌های شهری پیرامون Amûdê و قامیشلی (Qamişlo) و نیز در شهر حسکه.

نخستین سرشماری منطقه (۱۹۶۳) حدود ۱۰٬۰۰۰ ایزدی را ثبت کرد [6]. در سال ۱۹۶۲ سرشماری ویژه‌ای در استان حسکه از حدود ۱۲۰٬۰۰۰ کرد, از جمله ایزدی‌ها, تابعیت را سلب کرد؛ آنان از آن پس بی‌تابعیت به‌شمار رفتند (ajanib/maktumin)، که نخستین موج مهاجرت در دههٔ ۱۹۸۰ به آلمان را برانگیخت [6] (نگاه کنید به دیاسپورا و جمعیت‌شناسی). پس از سرازیر شدن ایزدی‌های عراقی در پی نسل‌کشی داعش، این رقم در ۲۰۱۳/۲۰۱۴ موقتاً به حدود ۴۰٬۰۰۰ رسید [6].

برآوردهای کنونی برای کل سوریه میان ۱۰٬۰۰۰ تا ۱۵٬۰۰۰ است (به‌گفتهٔ خودگردانی شمال و شرق سوریه)؛ داده‌های دیگر گستره‌ای فراخ‌تر دارند، از ~۱۰٬۰۰۰ تا ~۵۰٬۰۰۰, این پراکندگی بزرگ نشان می‌دهد که وضعیت داده‌ها چه اندازه ضعیف است [6].

نقطهٔ عطف ۲۰۱۸

در ژانویه–مارس ۲۰۱۸ نیروهای مسلح ترکیه و میلیشیاهای متحدِ آنان از «ارتش ملی سوریه» (SNA) در چارچوب عملیات شاخهٔ زیتون منطقهٔ Afrîn را تصرف کردند. برای جامعهٔ ایزدی این یک گسست بود: بنا بر برآوردها حدود ۹۰٪ از ایزدی‌های Afrîn گریختند؛ از جمعیت پیش از جنگِ ۲۰٬۰۰۰ تا ۳۰٬۰۰۰، تنها حدود ۲٬۰۰۰ تا ۳٬۰۰۰ باقی ماندند [6]. تعرض‌های هدفمند علیه ایزدی‌ها مستند شده است, تغییر دین اجباری، ربودن زنان و دختران، هتک حرمت و ویرانی زیارتگاه‌ها [6]. بنا بر گزارش‌ها تنها در Afrîn ۱۸ مکان عبادی ایزدی ویران شد، و در سراسر کشور حدود ۸۰٪ از مکان‌های دینی ایزدی غارت، هتک حرمت یا ویران شدند [6].

مرکز معنوی ایزدی‌های Afrîn روستای Qîbar (همچنین Arsh Qibar) بود، جایگاه سنتی خانوادهٔ رهبریِ منطقه، یعنی Derwêş-Clan. در پیرامون آن خوشه‌ای فشرده از زیارتگاه‌ها قرار داشت, از جمله زیارتگاه غاریِ Çilxana (Çilxane)، زیارتگاه Melek-Adî در کوه Lilon و غارِ زیارتگاهیِ Cilmera [9]. هتک حرمت Çilxana نمادی است از این موج ویرانی: در مه ۲۰۲۰ گروه‌های مسلح این زیارتگاه را که بسیاری خانواده‌ها برای دعای خیر به آن می‌رفتند، به جستجوی عتیقه‌جات حفر کردند [9].

آوارگان عمدتاً به مناطقی که هنوز زیر کنترل کردها بود گریختند, به محله‌های حلبیِ Şêx Maqsûd و Aşrafiyye و نیز به منطقهٔ Şehba در شمال حلب، جایی که در اردوگاه‌هایی مانند تل‌رفعت اسکان یافتند [6]. تهاجمی دیگر، عملیات چشمهٔ صلح در اکتبر ۲۰۱۹، روستاهای ایزدی نزدیک Serê Kaniyê (Ras al-Ain) را خالی از سکنه کرد؛ حدود ۱٬۲۰۰ ایزدی به اردوگاه Waşokanî رانده شدند [6].

وضعیت حقوقی و سازمان‌ها

زیر رژیم اسد، ایزدیگری رسماً به‌عنوان دینی مستقل به‌رسمیت شناخته نمی‌شد. در خودگردانی به‌رهبری کردها (AANES/Rojava) ایزدی‌ها از سال ۲۰۱۴ به‌عنوان جامعهٔ دینیِ برخوردار از حقوق برابر به‌شمار می‌آیند؛ یک «مال ایزدیان» (خانهٔ ایزدی) در Cezîre و یک شورای زنان ایزدی وجود دارد. در مناطق اشغالی ترکیه (Afrîn، Serê Kaniyê) در عمل آزادی دینی وجود ندارد. ربودن زنان و دختران ایزدی به‌دست گروه‌های نزدیک به SNA بر پایهٔ گزارش‌های حقوق بشری مشکلی پایدار است [6].

روسیه: دیاسپورایی جوان از جنوب

خاستگاه و کانون‌ها

جامعهٔ ایزدی روسیه شاخه‌ای از سرزمین اصلی عراق نیست، بلکه امتداد دیاسپورای قفقاز جنوبی است. ریشه‌های آن در روستاهای ایزدیِ ارمنستان و گرجستان نهفته است، که خانواده‌هایشان در دوران شوروی و به‌ویژه پس از فروپاشی اتحاد شوروی در دههٔ ۱۹۹۰ به دلایل اقتصادی بیشتر به سمت شمال در فدراسیون روسیه کوچ کردند [2][7] (پیش‌زمینه: ایزدی‌ها در ارمنستان و گرجستان).

کانون‌ها عبارت‌اند از کراسنودار کرای و استاوروپل کرای در جنوب، و در کنار آن‌ها یاروسلاول (Yaroslavl)، نیژنی نووگورود، مسکو و سن پترزبورگ [2][7]. برخلاف ارمنستان، در روسیه چشم‌اندازهای روستاییِ یکپارچه وجود ندارد، بلکه عمدتاً جوامع شهری‌اند؛ زبان گفتاری کورمانجی و روسی است [2].

ارقام سرشماری

سرشماری‌های روسیه ایزدی‌ها را به‌عنوان دسته‌ای جداگانه ثبت می‌کنند. مقایسهٔ دو سال سرشماری نتیجهٔ زیر را می‌دهد:

نکتهٔ مهم برای درک درست: ارقام ۲۰۱۰ (۴۰٬۵۸۶) و ۲۰۲۱ (۲۶٬۲۵۷) تناقض نیستند، بلکه دو سال شمارش متفاوت‌اند. این کاهش تا حدی با مهاجرت واقعی (از جمله بیشتر به سمت آلمان) و تا حدی با عوامل روش‌شناختی و هویتی در اظهار خویش در سرشماری ۲۰۲۱ توضیح داده می‌شود (سنجیده شود با توضیحات بخش دیاسپورا و جمعیت‌شناسی و نیز WIKI-ZAHLEN-KANON این آرشیو). سازمان‌های ایزدی رقم واقعی را بسیار بالاتر برآورد می‌کنند, اندازه‌هایی در حد ۸۰٬۰۰۰ یا بیشتر ذکر می‌شود، زیرا مهاجران ثبت‌نشده از ارمنستان و گرجستان تنها به‌طور ناقص وارد سرشماری می‌شوند [2]. این برآوردهای سازمان‌های غیردولتی باید همچون آنچه هستند مشخص شوند و با ارقام رسمی درنیامیزند.

وضعیت حقوقی و سازمان‌ها

در فدراسیون روسیه ایزدی‌ها در سال ۲۰۰۹ رسماً به‌عنوان جامعهٔ دینی به‌رسمیت شناخته شدند [2]. آنان می‌توانند در سرشماری هم به‌عنوان قوم و هم از راه دین خود (که Şerfedîn/Sharfadin نیز خوانده می‌شود) خود را معرفی کنند. فشار آزار دولتی وجود ندارد؛ تبعیض اجتماعی موردی گزارش شده است.

مهم‌ترین پروژهٔ رسانه‌ای Lalish TV است، شبکهٔ ماهواره‌ایِ تأسیس‌شده در مسکو در سال ۲۰۱۶، که به کورمانجی پخش می‌کند و به‌دست بازرگان ایزدی Mirza Sloyan تأمین مالی می‌شود [2], همان بانی‌ای که بزرگ‌ترین معبد ایزدی جهان، Quba Mêrê Dîwanê در Aknalîç (ارمنستان) را نیز هم‌بنیان‌گذاری کرد. در روسیه زیارتگاه‌های بزرگ وجود ندارد؛ مؤمنان همچنان به Lalîş در عراق و به Aknalîç زیارت می‌روند.

نمای کلی

سه کشور، سه شکل از روند: در ترکیه جامعهٔ کهنِ سرزمین اصلی تقریباً به‌طور کامل به دیاسپورای آلمان کوچ کرده است، با تلاش‌های بازگشتِ تنها لمسی و پرتنش. در سوریه جامعه‌ای کوچک و دوپاره زیر جنگ و اشغال همچنان فرسوده می‌شود, Afrîn همچون یادمانی از این روند. در روسیه دیاسپورایی جوان و شهری در ضرباهنگ کوچ‌های پساشوروی رشد و افول می‌کند، از نظر آماری دریافتنی و با این حال دست‌کم‌گرفته‌شده. وجه مشترک همگی تجربهٔ آن است که در دسته‌بندی‌های رسمیِ کشور اقامتشان مدت‌ها ظاهر نشدند یا تنها به‌گونه‌ای محو ظاهر شدند, رشته‌ای سرخ در تاریخ ایزدی که در دیاسپورای جهانی نیز بازتاب می‌یابد. وضعیت سیاسی ایزدی‌ها در این کشورها و دیگر کشورها به‌طور جداگانه در وضعیت سیاسی در جهان شرح داده شده است.

یادداشت دربارهٔ نگارش: این مقاله سراسر از Êzîdî/ایزدی‌ها (نه «جزیدی»، مگر در عناوین منابع/نقل‌قول‌ها) و از اسامی خاص با نگارش لاتینی کورمانجی استفاده می‌کند (Afrîn، Cezîre، Amûdê، Şingal، Lalîş، Tur Abdîn). Tawûsî Melek، فرشتهٔ طاووس، شخصیتی الهی و محوری در این آیین است و هرگز با «شیطان» یکسان گرفته نمی‌شود, افترایی کهن که از نظر تاریخی بسیاری از آزارهای توصیف‌شده در اینجا را پایه نهاد.

منابع

[1] ویکی‌پدیا (EN)، Yazidism in Turkey, https://en.wikipedia.org/wiki/Yazidism_in_Turkey (ارقام دههٔ ۱۹۸۰–۲۰۱۹؛ قتل‌عام Bedirxan-Beg ۱۸۴۴؛ مناطق سکونت؛ وضعیت لوزان)

[2] ویکی‌پدیا (EN)، Yazidism in Russia, https://en.wikipedia.org/wiki/Yazidism_in_Russia (سرشماری ۲۰۱۰ = ۴۰٬۵۸۶؛ مهاجرت از ارمنستان/گرجستان؛ به‌رسمیت‌شناسی ۲۰۰۹؛ Lalish TV / Mirza Sloyan؛ شهرهای سکونت)

[3] Birgül Açıkyıldız، The Yazidis: The History of a Community, Culture and Religion (I.B. Tauris، ۲۰۱۰), فصل مربوط به تاریخ ترکیه و Tur Abdîn (اثر مرجع در زمینهٔ گسترهٔ تاریخی)

[4] Daily Sabah، Yazidi families return to Turkish homes after crackdown on PKK, https://www.dailysabah.com/politics/war-on-terror/yazidi-families-return-to-turkish-homes-after-crackdown-on-pkk (برنامهٔ بازگشت «Köye Dönüş»، Mağara/۱۳۰ خانه، Kuşçukuru/Kelhok در بشیری، نزاع زمین، بازگشت از ۲۰۱۳)؛ به‌علاوه Duvar English، Batman’s Yazidi families attacked again amid resettlement dispute (۲۰۱۹), https://www.duvarenglish.com/domestic/2019/12/17/batmans-yazidi-families-attacked-again-amid-resettlement-dispute

[5] Qantara.de، Yazidis in Turkey: Old homeland, new homeland, https://qantara.de/en/article/yazidis-turkey-old-homeland-new-homeland (Oyuklu/Taqa همچون روستای ارواح، ۲۹ خانوادهٔ گسترده، ~۶٬۰۰۰ ایزدی در هشت روستا پیرامون میدیات، بازگشت از ۲۰۱۲، مشکلات زمین)؛ ویکی‌پدیا (EN)، Bacin, https://en.wikipedia.org/wiki/Bacin (روستای متروک ایزدی نزدیک میدیات، Tur Abdîn)

[6] ویکی‌پدیا (EN)، Yazidis in Syria, https://en.wikipedia.org/wiki/Yazidis_in_Syria (دو منطقهٔ Afrîn/Cezîre؛ سرشماری ۱۹۶۳ ~۱۰٬۰۰۰؛ سلب تابعیت ۱۹۶۲؛ ~۴۰٬۰۰۰ پیرامون ۲۰۱۳/۱۴؛ عملیات شاخهٔ زیتون ۲۰۱۸، ~۹۰٪ گریز، ۲٬۰۰۰–۳٬۰۰۰ باقی‌مانده؛ ۱۸ مکان ویران‌شده در Afrîn / ~۸۰٪ در سراسر کشور؛ Peace Spring ۲۰۱۹؛ Şehba/حلب)؛ به‌علاوه Syrians for Truth and Justice، Yazidis in Syria: Decades of Denial of Existence and Discrimination, https://stj-sy.org/en/yazidis-in-syria-decades-of-denial-of-existence-and-discrimination/ ؛ Yazda، Ethnic Cleansing of Yazidis and Other Religious Groups in Syria Accelerates, https://www.yazda.org/yazda-statement-ethnic-cleansing-of-yazidis-and-other-religious-groups-in-syria-accelerates

[7] سرشماری روسیه / Rosstat (Federal State Statistics Service), https://eng.rosstat.gov.ru/folder/76215 (ارقام رسمی سرشماری ۲۰۰۲ = ۳۱٬۲۷۳، ۲۰۱۰ = ۴۰٬۵۸۶، ۲۰۲۱ = ۲۶٬۲۵۷)؛ ویکی‌پدیا (EN)، 2021 Russian census, https://en.wikipedia.org/wiki/2021_Russian_census ؛ Reconsidering Russia، Who Are the Yazidis of the Former Soviet Space? (زمینه دربارهٔ خاستگاه و پراکندگی)

[8] Philip G. Kreyenbroek، Yezidism, Its Background, Observances and Textual Tradition (Mellen، ۱۹۹۵), مبنای کلی دربارهٔ تاریخ و گسترهٔ ایزدی‌ها؛ Minority Rights Group International، نمایه‌های کشوری دربارهٔ ترکیه/سوریه (ایزدی‌ها به‌عنوان اقلیت دینی)

[9] ویکی‌پدیا (EN)، Qibar, https://en.wikipedia.org/wiki/Qibar (Arsh Qibar در منطقهٔ Afrîn، حلب؛ جایگاه Derwêş-Clan؛ زیارتگاه‌های نزدیک: غار Cilmera، Melek-Adî در کوه Lilon، Hercerka Şêx Hüseyn)؛ North Press Agency، Turkish forces and opposition groups destroy nine Yazidi shrines in Afrin, https://npasyria.com/en/41290/ (زیارتگاه Çilxana/Çilxane در ۱۵ مه ۲۰۲۰ حفر شد)