هویت ایزدی‌ها: قفقاز در برابر خاور نزدیک: چرا خودنامیدن بر حسب منطقه متفاوت است

به‌اختصار: ایزدی‌های قفقاز (پیش از همه در ارمنستان) و ایزدی‌های خاور نزدیک (عراق، سوریه، ترکیه، ایران) همان دین و تا حدّ زیادی همان زبان (کرمانجی / کردی شمالی) را در میان دارند, و با این حال، خودانگارهٔ رسمی و سیاسی‌شان در طول سدهٔ بیستم در جهت‌های متضاد پدید آمد: در قفقاز به‌سوی خودتوصیفی رسماً تثبیت‌شده به‌عنوان «ملت ایزدی مستقل»، در خاور نزدیک مدت‌ها به‌سوی گنجاندن زیر عنوان «کردها» (یا گاه به‌اجبار زیر «عرب‌ها»). این مقاله تاریخ مشخص واگرایی منطقه‌ای را بازسازی می‌کند, سیاست سرشماری، سازوکار آزار و برچسب‌زنی، و نیز تاریخ همبستگی ارمنی-ایزدی به‌عنوان یک عامل. این مقاله در پرسش «قوم یا کرد» هیچ تصمیمی نمی‌گیرد.

روش‌شناسی و مرزبندی: این مقاله مکمل, و نه تکرار, مقالهٔ بنیادین هویت و قوم‌زایی ایزدی‌ها است که مناقشهٔ کلی قوم‌زایی (قوم در برابر گروه دینی) و سه سطح را, خودشناسایی / قوم‌زایی / به‌رسمیت‌شناسی, به‌طور نظام‌مند جدا می‌کند. اینجا موضوع منحصراً واگرایی منطقه‌ای میان قفقاز و خاور نزدیک، علل و سازوکارهای تاریخی آن است. هر رقم و هر گزارهٔ مناقشه‌برانگیز به منبع نسبت داده شده است. نظرهای شخصی بازگو نمی‌شوند؛ از داوری‌های کلی دربارهٔ گروه‌های دینی یا قومی صریحاً پرهیز می‌شود.

۱. نقطهٔ آغاز: همان دین، همان زبان: خودانگارهٔ متفاوت

هستهٔ این موضوع یک تناقض‌نمای ظاهری است. ایزدی‌های قفقازی و خاور نزدیکی این‌ها را در میان دارند:

• همان دین (ایزدیّت با تاووسی ملک، شیخ عَدی، لالش به‌عنوان مرکز دینی)،
• تا حدّ زیادی همان زبان: کرمانجی (کردی شمالی)، که سرودهای مقدّس (قَول) نیز بدان روایت می‌شوند (نگاه کنید به تحلیل عمیق زبان‌شناختی و سنّت قَول)،
• همان نظام طبقاتی و درون‌همسری (شیخ، پیر، مرید).

پس تفاوت نه در ایمان یا زبان، بلکه در محیط سیاسی است: خودتوصیف آنجا پیروی کرد که دولتی مقولهٔ مستقل «ایزدی» را عرضه می‌کرد, و آنجا به مقوله‌ای بزرگ‌تر رانده شد که رسماً تنها خانهٔ «کرد» (یا «عرب») وجود داشت.

قرارداد: تاووسی ملک (فرشتهٔ طاووس) در ایزدیّت والاترین چهرهٔ فرشته‌ای است که خدا گمارده است. این‌همانی با «شیطان» که در ادبیات کهن‌تر رایج است، یک انتساب بیرونی و تهمت است، نه موضعی ایزدی, این تهمت قرن‌ها اهرمی ایدئولوژیک برای آزار بوده است (رک. بخش ۴).

علمی، یافته را می‌توان چنین خلاصه کرد: ایزدیّت همه‌جا همان جامعهٔ قومی-دینی است، اما برچسب‌زنی سیاسی به دولتی بستگی دارد که در آن زندگی می‌کند (Spät 2018؛ Asatrian/Arakelova 2014؛ Kreyenbroek 1995, به‌عنوان موضع مقابل). اینکه کدام‌یک از دو تفسیر بنیادی, «قوم مستقل» یا «گروه دینی در فضای کردی», از نظر علمی ارجح است، تا امروز مناقشه‌برانگیز است و در بخش ۷ و به‌تفصیل در هویت و قوم‌زایی بررسی می‌شود.

۲. قفقاز / اتحاد شوروی پیشین: مقوله ساخته شد: و دوباره فعال شد

۲.۱ سیاست ملیّت‌های شوروی: شمارش جداگانه در ۱۹۲۶

سرشماری شوروی ۱۹۲۶ نخستین آمارگیری کامل بود که کل جمعیت اتحاد شوروی را بر پایهٔ «ملیّت» (nacional’nost’) رده‌بندی کرد. این سرشماری کردهای سنّی و یزیدی‌ها را دو مقولهٔ جداگانه فهرست کرد: حدود ۵۴٬۶۶۲ کرد و ۱۴٬۵۲۶ یزیدی شمرده شدند که از این میان حدود ۱۲٬۲۳۷ در ارمنستان (Cambridge History of the Kurds، فصل «Yezidis in the Soviet Union»؛ سرشماری شوروی ۱۹۲۶). بدین‌سان «ایزدی به‌عنوان ملیّت» همان ۱۹۲۶ به‌عنوان یک واقعیت رسمی وجود داشت, پیشنهادی که در خاور نزدیک هیچ‌گاه وجود نداشت.

۲.۲ ۱۹۳۹: گنجاندن زیر «کردها»: مقوله روشن‌کردنی و خاموش‌کردنی بود

این جدایی از سرشماری ۱۹۳۹ دوباره ناپدید شد: از آن پس یزیدی‌ها از نظر اداری زیر «کردها» گنجانده شدند. اینجا korenizatsiyaی شوروی («کرد‌سازی») عمل می‌کرد: دولت از دههٔ ۱۹۲۰ نهادهای کردی‌زبان را تقویت کرد, مانند روزنامهٔ ریا تازه و رادیوی کردی –، که در ساختن آن‌ها به‌ویژه یزیدی‌ها نقشی تعیین‌کننده داشتند (Cambridge History of the Kurds). این یافتهٔ اصلی این بخش را نشان می‌دهد: مقولهٔ رسمی ایزدی دهه‌ها روشن‌کردنی و خاموش‌کردنی بود بسته به خطّ اداری, یعنی سیاسی نهاده‌شده، نه «از طبیعت داده‌شده».

۲.۳ جدایی دوباره ۱۹۸۸ ← ۱۹۸۹ ← ۲۰۰۲ (تاموبان)

بازگرداندن مقولهٔ جداگانه تاریخ‌گذاری‌شدنی است:

• در ۱۹۸۸ سومین مجمع یزیدیِ سراسرارمنی خواستار به‌رسمیت‌شناسی رسمی به‌عنوان گروه مستقل شد.
• در سرشماری ۱۹۸۹ یزیدی‌ها برای نخستین بار از ۱۹۲۶ دوباره جداگانه ظاهر شدند.
• در ۲۰۰۲ با به‌رسمیت‌شناسی قانونی در ارمنستان، تثبیت پارلمانی تأمین شد؛ چهرهٔ مرکزی عزیز تاموبان (۱۹۳۸–۲۰۲۱) با National Union of Yazidis of Armenia («Yezidi National Union») بود که تز یک قومیّت مستقل را به‌لحاظ سازمانی استوار کرد (Yazidis in Armenia؛ Aziz Tamoyan / Yezidi National Union ULE).

۲.۴ ژئوپلیتیک و چارچوب مسیحی-ارمنی

پس از جنگ نخست قره‌باغ (۱۹۹۱–۱۹۹۴) در ارمنستان انگیزه‌ای پدید آمد برای فاصله‌گرفتن از هویتی «کردی». پژوهشگر بارزو الیاسی این فاصله‌گرفتن را اجتنابی از «انگ‌خوردن دوگانه» تفسیر می‌کند در محیطی که اکثریت ارمنی با دوش مسیحی به ایزدی‌ها حمایت و وفاداری عرضه می‌کرد (Rudaw 2014، به‌عنوان منبعی دربارهٔ مناقشه). این چارچوب حمایتی با تاریخ کهن‌تر همبستگی پیوند تنگاتنگ دارد (بخش ۵).

۲.۵ سرشماری ارمنستان ۲۰۲۲: ایزدی‌ها به‌عنوان بزرگ‌ترین اقلیت

سرشماری ۲۰۲۲ حدود ۳۱٬۰۷۹ ایزدی را در برابر حدود ۱٬۶۶۳ کرد (خودشناسایی) ثبت می‌کند, بدین‌سان ایزدی‌ها با اندکی بیش از ۱٪ بزرگ‌ترین اقلیت ارمنستاناند (armstat.am 2022 / ARKA). سطوح پیشین: ۲۰۱۱ حدود ۳۵٬۲۷۲؛ ۲۰۰۱ حدود ۴۰٬۶۲۰؛ ۱۹۸۹ حدود ۵۲٬۷۰۰ (کاهش عمدتاً مهاجرت به روسیه و اروپای غربی است، رک. ارمنستان و گرجستان و دیاسپورا در سراسر جهان).

اختلاف پژوهشی که اینجا به‌موازات پیش می‌رود: اینکه هویت خودیِ قفقازی «اصیلانه کهن» است (چنین است اردوگاه تاموبان، با اشاره به خاستگاهی بابلی کهن و زبانی مستقل «Êzdîkî») یا «پسا‌شوروی (باز)ساخته‌شده» (خوانش برساخت‌گرایانهٔ Cambridge History)، تیزترین نقطهٔ نزاع است. مهم: «در سدهٔ بیستم هم‌شکل‌گرفته» به‌معنای «ناراستین» نیست: همهٔ هویت‌های ملیِ مدرن چنین پدید آمده‌اند. جزئیات پرسش زبانی «Êzdîkî در برابر کرمانجی» در زبان‌شناسی و هویت و قوم‌زایی.

۳. خاور نزدیک: هیچ مقولهٔ مستقلی نیست: تصاحب به‌جای جدایی

در خاور نزدیک تحوّل آینه‌وار پیش رفت: هیچ دولتی هرگز ملیّت مستقل «ایزدی» عرضه نکرد.

۳.۱ عراق: تلهٔ دوگانهٔ سرشماری «عرب یا کرد»

در عراق ایزدی‌ها در سرشماری‌های ۱۹۷۷ و ۱۹۸۷ ناگزیر شدند خود را به‌عنوان «عرب» ثبت کنند: به‌اصطلاح «اصلاح هویت قومی» از طریق ثبت ملیِ هویت الجنسیة. ثبت به‌عنوان عرب با دسترسی به مشاغل دولتی و حقوق مالکیت پیوند داشت؛ هرکه تن نمی‌داد، بنیادهای اقتصادیِ زیستن را از دست می‌داد (Wikipedia، Ba’athist Arabization campaigns in northern Iraq). نظام بعثی عملاً تنها دو خانه عرضه می‌کرد, «عرب» یا «کرد» –؛ مقوله‌ای ایزدیِ مستقل پیش‌بینی نشده بود.

۳.۲ عرب‌سازی شنگال و شیخان

زیر سیاست بعث، در شنگال (سنجار) املاک مصادره شد، روستاهای عمدتاً ایزدی ویران شدند و جمعیت به‌اجبار در سکونتگاه‌های جمعیِ نو با نام‌های عربی اسکان داده شد. ۳۷ روستای ایزدیِ ویران‌شده مستند است؛ در شیخان ۱۴۷ از ۱۸۲ روستا خالی از سکنه شد (Wikipedia، Ba’athist Arabization campaigns). این هندسهٔ اسکانِ اجباری در دشت باز، شنگال را دهه‌ها بعد، در اوت ۲۰۱۴، به‌ویژه آسیب‌پذیر کرد (نگاه کنید به شنگال و نسل‌کشی ۲۰۱۴).

۳.۳ تصاحب کردی: «کردهای آغازین» و «کرد» به‌عنوان مقولهٔ چترِ حمایتی

در حالی که سویهٔ عربی همانندسازی می‌کرد، جنبش ملیِ کرد در سیاست قاب‌بندی در جهت دیگر کار می‌کرد: به بنیادی هویتیِ پیشااسلامی، «اصیلانه کردی» نیاز داشت و ایزدی‌ها را به‌عنوان «پاسداران دین آغازین کردی» / «کردهای آغازین» سبک‌پردازی کرد (Eszter Spät 2018). در این زمینه «کرد» مقولهٔ چترِ بزرگ و بسیج‌پذیر بود, تعلق به اقلیت بزرگ‌تر و سازمان‌یافته زیر فشار همانندسازی عربی و ترکی امنیتی نسبی عرضه می‌کرد.

یادداشت پژوهشی دربارهٔ روایت «کردهای آغازین»: این‌همانیِ «ایزدیّت = دین آغازین کردی = زرتشتی‌گری» نزد چند نویسنده یک فرافکنیِ ملی‌گرایانه و از نظر تاریخی غیرقابل‌دفاع شمرده می‌شود (Richard Foltz، «The ‘Original’ Kurdish Religion? … The False Conflation of the Yezidi and Zoroastrian Traditions»، ۲۰۱۷). هم قاب‌بندیِ عربی و هم کردی دین را سیاسی ابزار کردند, در جهت‌های متضاد. رک. ایزدی‌ها چقدر کهن‌اند؟.

نتیجه: همان جامعه، دو پیشنهاد هویتیِ متضاد از دولت‌های مربوط, و از این‌جا دو خودانگارهٔ متفاوت.

۴. پنهان‌کردن از ترس و انگیزهٔ «خیانت»: به‌عنوان تجربهٔ تاریخی، نه گناه جمعی

با برچسبِ تحمیلی دو تجربهٔ مستند پیوند تنگاتنگ دارد: پنهان‌کردن هویت خود و تروما(ضربهٔ روانیِ) تغییر دین اجباری.

۴.۱ تقیّه/پنهان‌کاری (Dissimulation)

مستند است که ایزدی‌ها هویت خود را پنهان کرده‌اند تا از تبعیض بگریزند, مثلاً کودکان در مدارس (Wikipedia، Persecution of Yazidis). گواهی‌های شاهدانِ زنِ اسارت ۲۰۱۴/۱۵ تغییردین‌های ظاهری «بدون تغییردین درونی» را وصف می‌کنند (Al Jazeera 2015). تخصصاً این به‌عنوان پنهان‌کاری زیر فشار آزار وصف می‌شود.

مرزبندی پاکیزه: این پنهان‌کاری در پژوهش به‌لحاظ تحلیلی با مفهوم اسلامیِ تقیّه (پنهان‌کاری مشروط زیر خطر جان) مقایسه می‌شود: اما آموزه‌ای ایزدی نیست. ایزدیّت آموزه‌ای صورت‌بندی‌شده از تقیّه نمی‌شناسد؛ پنهان‌کاری کنشی عملگرایانه برای بقا بود. کریستین آلیسون پیوستگی را چنین خلاصه می‌کند: «دوراهیِ تغییردین یا مرگ تازه نیست».

۴.۲ تغییر دین اجباری و «خیانت» در فرهنگ یادمان

اولتیماتومِ فرمان «اسلام یا مرگ» از میان سده‌ها می‌گذرد. مهم برای ارائه‌ای تمایزیافته: عاملان در چند مورد مستند حاکمان محلیِ با خاستگاه‌های گوناگون بودند, چنان‌که در کشتار ۱۸۳۲ زیر میرِ کور (محمد پاشای راوندوزی، امیری کرد) و ۱۸۹۲ زیر عمر وهبی پاشا (فرستاده از موصل) (Wikipedia، Persecution of Yazidis). فرهنگ یادمان ایزدی تغییردین اجباری و خیانت را در قَول‌ها و سوگ‌سرودها پردازش می‌کند, مثلاً در قَولِ شیخ ارب‌بگی اینتوزی (Holocaust Music / ORT؛ Kreyenbroek 1995). این بی‌اعتمادیِ تاریخیِ ژرف‌ریشه را توضیح می‌دهد (نگاه کنید به گاهنامهٔ فرمانه و سنّت قَول).

مرز مهم, صریح: «خیانت» به‌عنوان تجربهٔ تاریخی و انگیزهٔ روایت ثابت‌شده است. اما موقعیتی و محلی بود, نه گناه جمعیِ قومی یا دینیِ یک گروه تمام. درست همین تمایز است که ارائه را از این محافظت می‌کند که خود به داوریِ کلی بدل شود. حتی در نسل‌کشی ۲۰۱۴ نیز اتهام‌های منتسبِ همکاریِ محلیِ برخی قبایل در کنار مواردِ مستندی می‌ایستد که در آن‌ها قبایل عرب (مانند بخش‌هایی از شَمَّر و جَحیش) صدها ایزدی را نجات دادند و برخی در مقاومت کشته شدند (ECFR؛ HRW). عقب‌نشینی نیروهای کرد در ۲۰۱۴ که بسیاری از ایزدی‌ها آن را خیانت تجربه کردند، باید به‌عنوان ادراک ایزدی نشانه‌گذاری شود، نه واقعیتی که قضایی به اثبات رسیده باشد (جزئیات: نسل‌کشی ۲۰۱۴).

۵. تاریخ همبستگی ارمنی-ایزدی به‌عنوان یک عامل

چرا هویت خودی توانست درست در محیط مسیحی-ارمنی آزادانه ادعا شود؟ یک عامل یک تاریخ همبستگیِ مشخص و بارها گواهی‌شده است.

۵.۱ آزار مشترک در ۱۹۱۵

خشونت عثمانیِ ۱۹۱۵ نه‌تنها ارمنیان، بلکه آشوریان، یونانیان, و ایزدی‌ها را نیز در بر گرفت. این نقش قربانیِ مشترک هم در تاریخ‌نگاری ارمنی و هم دیاسپورا به‌عنوان انگیزهٔ همبستگیِ بعدی نام برده می‌شود. (تمایز: مشارکت قبایل محلی در خشونت منطقه‌ای بسیار متفاوت بود, خطّ تقسیم موقعیتی بر پایهٔ دین، قبیله و آرایش قدرت می‌گذشت، نه قومی.)

۵.۲ همویه شرو (شنگال به‌عنوان پناهگاه)

رهبر قبیلهٔ ایزدی همویه شرو (Hemoyê Şero، حدود ۱۸۵۰–۱۹۳۵) به ارمنیان و آشوریانِ گریزان در کوه‌های شنگال پناه داد. روایت می‌شود که بدین‌سان حدود ۲۰٬۰۰۰ مسیحی زنده ماندند و شرو از تحویل پناهندگان سر باز زد (Gariwo؛ Armenian Weekly 2025؛ Wiener Holocaust Library). رقم «۲۰٬۰۰۰» یک مرتبهٔ بزرگی روایت‌شده در ادبیات یادمان است، نه آماری سخت.

۵.۳ جانگیر آغا و سرداراباد ۱۹۱۸

جانگیر آغا (Cangîr Axa، حدود ۱۸۷۴–۱۹۴۳)، رهبر سواره‌نظامی نامنظمِ ایزدی، در مه ۱۹۱۸ در سویهٔ ارمنی علیه ارتش پیش‌رویِ عثمانی جنگید. در نبرد باش-آپاران (۱۶–۱۸ مه ۱۹۱۸) گردانی از حدود ۳۰۰ سوار را رهبری کرد؛ پیروزی در سرداراباد همراه با باش-آپاران ساعت تولد جمهوری نخست ارمنستان شمرده می‌شود. جانگیر آغا امروز قهرمان هر دو فرهنگ یادمان است (Wikipedia، Jangir Agha / Battle of Sardarabad؛ Kayaloff 1973). «۳۰۰ سوار» باید به‌عنوان مرتبهٔ بزرگی خوانده شود.

۵.۴ فرهنگ یادبود امروز

در آکنالیچ (ارمنستان) از سپتامبر ۲۰۱۹ بزرگ‌ترین معبد ایزدیِ جهان (Quba Mêrê Dîwanê) برپاست؛ کنار آن، یادمان دوستیِ ایزدی-ارمنی که تجربهٔ نسل‌کشیِ مشترک (ارمنیان ۱۹۱۵ / ایزدی‌ها ۲۰۱۴) را نماد می‌کند. ارمنستان نسل‌کشی ایزدیِ ۲۰۱۴ را رسماً به‌رسمیت شناخته است (Al Jazeera 2019؛ Eurasianet).

تمایز در برابر آرمانی‌سازی: هم‌زیستی در ارمنستان در ادبیات تخصصی نیز به‌عنوان «conditional coexistence» (هم‌زیستی مشروط) وصف می‌شود, صلح‌آمیز، اما نامتقارن (فشار همانندسازی، آموزش محدود به زبان مادری؛ Cultural Survival). تاریخ همبستگی واقعی و ژرف است، اما اکنون عاری از کشمکش نیست. افزون بر این، جامعهٔ ایزدی ساختاراً ناگسترنده است: انسان ایزدی زاده می‌شود، گرویدن به ایزدیّت ممکن نیست، تبلیغ دینی وجود ندارد (Encyclopaedia Iranica), یک ویژگی ساختاریِ جامعه‌شناسیِ دین، نه استدلالی اخلاقی.

۶. ۲۰۱۴ به‌عنوان نقطهٔ چرخش: و دیاسپورا امروز

نسل‌کشی داعش علیه ایزدی‌ها در ۲۰۱۴ (بر پایهٔ برآوردهای سازمان ملل بیش از ۵٬۰۰۰ کشته و حدود ۱۰٬۸۰۰ زن و دختر ربوده‌شده؛ احراز نسل‌کشی توسط سازمان ملل ۲۰۱۶) بر پرسش هویت نیز بازتاب یافت (جزئیات: نسل‌کشی ۲۰۱۴). Eszter Spät (2018) جابه‌جایی‌ای «از کردی به‌سوی قوم-ملی‌گراییِ مستقل» را وصف می‌کند: عقب‌نشینی نیروهای کرد که خیانت احساس شد، نزد بسیاری از ایزدی‌های عراقی وفاداریِ کردی-ملی را لرزاند.

بدین‌سان تز در اصل قفقازیِ «ایزدی = قوم مستقل» فزاینده به عراق و به دیاسپورا کوچ می‌کند, پیش از همه به آلمان که با بیش از ۲۰۰٬۰۰۰ تن بزرگ‌ترین جامعهٔ ایزدیِ جهان را در خود جای داده است (به‌رسمیت‌شناسی نسل‌کشی توسط بوندستاگ ۲۰۲۳؛ نگاه کنید به ایزدی‌ها در آلمان و دیاسپورا در سراسر جهان). واگرایی به‌لحاظ تاریخی منطقه‌ای بدین‌سان از ۲۰۱۴ تا حدّی هم‌گرا می‌شود, اما وابسته به زمینه می‌ماند، زیرا هم‌زمان اتحادها و هواخواهی‌های کردی پابرجا می‌مانند.

۷. اختلاف پژوهشی: هر دو موضع بدون داوری ارزشی

واگرایی منطقه‌ای بازتابِ یک اختلاف پژوهشیِ بنیادی، تا امروز حل‌نشده است. هر دو اردوگاه جدّی استدلال می‌کنند:

• «قومیّت مستقل» (مکتب ایروان): Garnik Asatrian و Victoria Arakelova (۲۰۱۴)، و نیز, سیاسی, عزیز تاموبان بر این‌اند که درآمیختگیِ دین و قومیّت نزد ایزدی‌ها چنان نیرومند است که رده‌بندی به‌عنوان صرفاً «زیرگروه دینیِ کردها» به خوداِدراک آنان داد نمی‌دهد؛ زبان مشترک قومیّتی را تعیین نمی‌کند.
• «گروه دینی در فضای کردی»: Philip Kreyenbroek (۱۹۹۵) و تا حدّ زیادی Christine Allison (۲۰۰۱) ایزدی‌ها را زبانی و فرهنگی ژرف در جهان کردی جای می‌دهند, زبان مشترک کرمانجی (نیز متون مقدّس)، خاستگاه در منطقهٔ لالش در شمال عراق.

در جریان اصلیِ غربی، تز قومیّت مستقل موضعی اقلیتی شمرده می‌شود, اما در قفقاز نهادی و در سرشماری یک واقعیت است. این مقاله پرسش را فیصله نمی‌دهد. هرکه آن را با آریِ/نهِ ساده پاسخ دهد، بدین‌سان خاموش یکی از دو قاب‌بندیِ ملی را می‌پذیرد. ارائهٔ مفصّل و نظام‌مندِ هر دو موضع در هویت و قوم‌زایی ایزدی‌ها آمده است.

۸. جمع‌بندی

• همان هسته، برچسب متفاوت: ایزدی‌های قفقازی و خاور نزدیکی دین و زبان را در میان دارند؛ تفاوت در خودانگاره از پیشنهاد به‌رسمیت‌شناسیِ دولتِ مربوط پیروی می‌کند.
• قفقاز: شمارش جداگانه ۱۹۲۶ ← گنجاندن به‌عنوان «کرد» از ۱۹۳۹ ← جدایی دوباره ۱۹۸۸/۱۹۸۹، به‌رسمیت‌شناسی قانونی ۲۰۰۲ (تاموبان) ← سرشماری ۲۰۲۲ حدود ۳۱٬۰۷۹ ایزدی در برابر ۱٬۶۶۳ کرد، بزرگ‌ترین اقلیت ارمنستان.
• خاور نزدیک: هیچ مقولهٔ مستقلی نیست؛ در عراق اجبار به ثبت به‌عنوان «عرب» (۱۹۷۷/۱۹۸۷)، عرب‌سازی شنگال و شیخان؛ تصاحب کردی به‌عنوان «کردهای آغازین»، «کرد» به‌عنوان مقولهٔ چترِ حمایتی.
• پنهان‌کاری و خیانت: پنهان‌کاری و تغییردین اجباری تجربه‌هایی تاریخی‌اند که ثابت شده‌اند, موقعیتی، نه گناه جمعیِ قومی.
• همبستگی ارمنی (۱۹۱۵، همویه شرو، جانگیر آغا/سرداراباد، آکنالیچ) عاملی است در اینکه چرا هویت خودی توانست در محیط مسیحی-ارمنی آزادانه ادعا شود.
• ۲۰۱۴ به‌عنوان نقطهٔ چرخش عمل می‌کند که تز قفقازیِ هویت خودی را به خاور نزدیک و دیاسپورا می‌برد.
• پژوهش: میان «قومیّت مستقل» (Asatrian/Arakelova) و «گروه دینی در فضای کردی» (Kreyenbroek/Allison) اجماعی نیست: مقاله داوری نمی‌کند.

منابع

• Philip G. Kreyenbroek: Yezidism, Its Background, Observances and Textual Tradition. Edwin Mellen Press, 1995.
• Christine Allison: The Yezidi Oral Tradition in Iraqi Kurdistan. Curzon Press, 2001 (چاپ مجدد Routledge 2015)., https://www.routledge.com/The-Yezidi-Oral-Tradition-in-Iraqi-Kurdistan/Allison/p/book/9781138883871
• Garnik S. Asatrian / Victoria Arakelova: The Religion of the Peacock Angel, The Yezidis and Their Spirit World. Routledge/Acumen, 2014., https://www.routledge.com/The-Religion-of-the-Peacock-Angel-The-Yezidis-and-Their-Spirit-World/Asatrian-Arakelova/p/book/9781032179759
• Eszter Spät: „Yezidi Identity Politics and Political Ambitions in the Wake of the ISIS Attack." Journal of Balkan and Near Eastern Studies 20(5), 2018., https://doi.org/10.1080/19448953.2018.1406689
• Sebastian Maisel: Yezidis in Syria, Identity Building among a Double Minority. Lexington Books, 2017., https://rowman.com/ISBN/9781498549806/Yezidis-in-Syria-Identity-Building-among-a-Double-Minority
• Richard Foltz: „The ‘Original’ Kurdish Religion? Kurdish Nationalism and the False Conflation of the Yezidi and Zoroastrian Traditions." Journal of Persianate Studies, 2017., https://www.researchgate.net/publication/318266071
• The Cambridge History of the Kurds, فصل „Yezidis in the Soviet Union.", https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/yezidis-in-the-soviet-union/A1450C2BC747F25894973D1E75502562
• 1926 Soviet census.: https://en.wikipedia.org/wiki/1926_Soviet_census
• „Yazidis in Armenia" (سرشماری ۱۹۸۹/۲۰۰۱/۲۰۱۱/۲۰۲۲؛ ۱۹۸۸ سومین مجمع؛ کرسی محفوظ)., https://en.wikipedia.org/wiki/Yazidis_in_Armenia
• „Armenia’s permanent population stood at 2,932,731 in 2022" (سرشماری ۲۰۲۲؛ armstat.am / ARKA)., https://arka.am/en/news/society/armenia_s_permanent_population_stood_at_2_932_731_in_2022/
• „Aziz Tamoyan" / „Yezidi National Union ULE.": https://en.wikipedia.org/wiki/Aziz_Tamoyan · https://en.wikipedia.org/wiki/Yezidi_National_Union_ULE
• Rudaw: „The Yezidis of Armenia Face Identity Crisis over Kurdish Ethnicity.", https://www.rudaw.net/english/people-places/28052014
• Wikipedia: „Ba’athist Arabization campaigns in northern Iraq" (سرشماری ۱۹۷۷/۸۷، al-Jinsiya، ۳۷ روستا، شیخان ۱۴۷/۱۸۲)., https://en.wikipedia.org/wiki/Ba’athist_Arabization_campaigns_in_northern_Iraq
• Wikipedia: „Persecution of Yazidis" (Mîrê Kor 1832، Omer Wehbi پاشا 1892، برچسب „شیطان‌پرستان"، پنهان‌کاری)., https://en.wikipedia.org/wiki/Persecution_of_Yazidis
• Al Jazeera: „Yazidis tell horror stories about ISIL captivity" (2015)., https://www.aljazeera.com/news/2015/1/20/yazidis-tell-horror-stories-about-isil-captivity
• Holocaust Music (ORT): „Musical Culture and the Yazidi Genocide" (Qewwals، Qewlê Şêx Erebegî، Kreyenbroek 1995)., http://www.holocaustmusic.ort.org/music-and-genocide/musical-culture-and-the-yazidi-genocide/
• ECFR: „When the Weapons Fall Silent: Reconciliation in Sinjar after ISIS" (نجات‌های شمّر/جحیش؛ تمایز قبیله‌ای)., https://ecfr.eu/publication/when_the_weapons_fall_silent_reconciliation_in_sinjar_after_isis/
• OHCHR: „UN Commission of Inquiry: ISIS committing genocide against the Yazidis" (2016)., https://www.ohchr.org/en/press-releases/2016/06/un-commission-inquiry-syria-isis-committing-genocide-against-yazidis
• Gariwo: „Hammo Shero: the chief of Sindjar who defended the Armenians.", https://en.gariwo.net/righteous/armenian-genocide/hammo-shero-17295.html
• Armenian Weekly: „Humanity in the face of horror, Yazidi efforts to protect Armenians" (2025)., https://armenianweekly.com/2025/03/26/humanity-in-the-face-of-horror-yazidi-efforts-to-protect-armenians/
• Wikipedia: „Jangir Agha" · „Battle of Sardarabad.", https://en.wikipedia.org/wiki/Jangir_Agha · https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Sardarabad
• J. Kayaloff: The Battle of Sardarabad. 1973., https://archive.org/details/Kayaloff1973BattleOfSardarabad
• Al Jazeera: „Inside the world’s biggest Yazidi temple in Armenia" (2019)., https://www.aljazeera.com/features/2019/11/11/inside-the-worlds-biggest-yazidi-temple-in-armenia
• Cultural Survival: „A Conditional Coexistence: Yezidi in Armenia.", https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/conditional-coexistenceyezidi-armenia
• Encyclopaedia Iranica: „Yazidis i. General" (درون‌همسری، بدون تبلیغ دینی، „تنها با زایش")., https://www.iranicaonline.org/articles/yazidis-i-general-1/
• Eurasianet: „Armenia Recognizes IS Massacres of Yezidis as Genocide.", https://eurasianet.org/armenia-recognizes-is-massacres-of-yezidis-as-genocide
• Al Jazeera: „Germany recognises Yazidi massacre as genocide" (2023)., https://www.aljazeera.com/news/2023/1/19/germany-recognises-yazidi-massacre-as-genocide

یادداشت: ارقام و تاریخ‌ها به منابع نسبت داده شده و آنجا که آماری اولیه و سخت در دست نیست، به‌عنوان مرتبه‌های بزرگی نشانه‌گذاری شده‌اند. چشم‌انداز بیرونیِ آکادمیک و خوداظهاری‌های درون‌جامعه‌ای در متن جداگانه نشان داده شده‌اند. مقاله میان مواضع هویتی داوری نمی‌کند.

مقاله‌های مرتبط: هویت و قوم‌زایی ایزدی‌ها · دیاسپورا در سراسر جهان · ایزدی‌ها در ارمنستان و گرجستان · نسل‌کشی ۲۰۱۴ · ایزدی‌ها در آلمان · ایزدی‌ها چقدر کهن‌اند؟ · گاهنامهٔ فرمانه · تحلیل عمیق زبان‌شناختی