تقویم اعیاد ایزدی: از سرسال تا یادبود ۳ اوت

سال ایزدی از یک تقویم خاص و خورشیدی‌بنیاد پیروی می‌کند با اعیادی که بخشی از آن‌ها به سنت‌های فصلی پیشاابراهیمی بین‌النهرینی‑ایرانی بازمی‌گردند. در مرکز نه یک تاریخ تاریخی، بلکه یک تاریخ کیهان‌شناختی قرار دارد: آفرینش جهان و فرود آمدن Tawûsî Melek بر زمین.

وضعیت: 2026-06-04 · تابوی Sirr رعایت شده · ویکی ezdixan.de

---

۱. مبانی تقویم ایزدی

نماد خورشید ایزدی با ۲۱ پرتو. تقویم ایزدی خورشیدی‌محور است و بر اساس یک طرح جابه‌جاشدهٔ یولیانی تنظیم شده؛ سال خورشیدی و آغاز بهاری نو (Sersal) لنگرگاه‌های آن هستند. · مجوز: CC BY-SA 4.0 · منبع: Wikimedia Commons

تقویم اعیاد ایزدی صرفاً یک برنامهٔ روزهای تعطیل نیست، بلکه یک چارچوب الهیاتی است: هر عید اصلی بخشی از داستان جهان و رستگاری ایزدی را روایت می‌کند. آفرینش (Sersal)، ظهور الهی در جهان (Cejna Êzî)، گردهمایی جامعه در مقدس‌ترین مکان (Cejna Cemayê) و دوره‌های روزهٔ فصلی روحانیت (دوره‌های Çile) با هم یک چرخهٔ سالانه را می‌سازند که ریتم خورشید، کِشت و برداشت را با تاریخ مقدس درهم می‌تند [Kreyenbroek 1995, ص ۱۴۵-۱۵۲؛ Açıkyıldız 2010, ص ۶۷-۶۹].

۱.۱ گاه‌شماری ایزدی

تاریخ‌گذاری خویشتنِ ایزدی, بسته به منبع, حدود ۶۷۰۰ تا ۶۸۰۰ سال پیش (وضعیت اواسط دههٔ ۲۰۲۰) آغاز می‌شود و به یک نقطهٔ آغاز اسطوره‌ای‑آیینی اشاره دارد که معمولاً با آفرینش یا آفرینش آدم پیوند می‌خورد. تقویم‌های دینی طولانی قابل مقایسه عبارت‌اند از یهودی (حدود ۵۷۸۰) و بیزانسی (حدود ۷۵۳۰). عدد ایزدی را باید به‌صورت نمادین‑آیینی فهمید، نه تاریخی‑دقیق: این عدد ژرفای سنت خود را نشان می‌دهد، نه یک تاریخ تأسیس قابل‌بررسی [Lalish Cultural Center Duhok, Êzîdî-Kalender 2021؛ Açıkyıldız 2010, ص ۶۷].

۱.۲ نظام تقویم: چرا «تقویم شرقی»

• ایزدی‌ها تاریخاً بر اساس طرح یولیانی جهت‌گیری می‌کردند (در Şingal/Sinjar و منطقهٔ پیرامون Lalîş تا امروز رایج). به همین دلیل تاریخ‌های اعیاد ایزدی نسبت به تقویم گریگوری حدود ۱۳ روز جابه‌جا هستند, همان جابه‌جایی‌ای که اعیاد کلیسای شرقی را نیز از تقویم غربی جدا می‌کند [Spät 2018, ص ۱۴۵-۱۴۹].
• به‌طور مشخص یعنی: آنچه به‌طور سنتی به ۱ آوریل (یولیانی) می‌افتد، امروز با ۱۴ آوریل (گریگوری) مطابقت دارد. Sersal, نخستین چهارشنبه «در آغاز آوریل», به همین دلیل بر نخستین چهارشنبه در ۱۴ آوریل (گریگوری) یا پس از آن نهاده می‌شود [Wikipedia „Yazidi New Year"؛ Spät 2018, ص ۱۵۶].
• دیاسپورا روزافزون صرفاً گریگوری حساب می‌کند و اعیاد را به نزدیک‌ترین آخر هفته منتقل می‌کند تا با زندگی روزمرهٔ کاری و مدرسه سازگار باشد.
• ماه کامل، اعتدال بهاری و پاییزی و نیز انقلاب زمستانی اهمیت آیینی دارند: Cejna Êzî برای نمونه به‌صراحت به انقلاب خورشیدی پیوند خورده است (نگاه کنید به ۲.۴) [Allison 2017, EI³ „Yazidism"؛ Açıkyıldız 2010, ص ۱۴۵-۱۵۲].

مهم برای درک: «تقویم شرقی» در اینجا منحصراً به نظام محاسبهٔ یولیانی اشاره دارد (مشترک با کلیساهای شرقی، ارمنی‌ها و دیگران). این به‌هیچ‌وجه به‌معنای نزدیکی محتوایی با مسیحیت نیست: اعیاد ایزدی معنای خاص خود را دارند که در ریشه‌های پیشاابراهیمی نهفته است.

۱.۳ ساختار سال اعیاد: چهار محور

تقویم اعیاد را می‌توان در امتداد چهار محور محتوایی خواند که آن را از یک برنامهٔ صرفِ روزهای تعطیل متمایز می‌کند:

۱. محور کیهان‌شناختی: Sersal (آفرینش جهان، فرود Tawûsî Melek) و Cejna Êzî (ظهور الهی در جهان) آغاز و «بازتولد» نور را نشان می‌دهند. ۲. محور اجتماع: Cejna Cemayê، گردهمایی هفت‌روزهٔ پاییزی در Lalîş، کل جامعه را در مقدس‌ترین مکانش متحد می‌کند. ۳. محور زاهدانه: دو دورهٔ روزهٔ ۴۰‑روزهٔ روحانیت (Çile Havîn در تابستان، Çile Zivistan در زمستان) و نیز روزهٔ سه‌روزهٔ واجب Êzî، دینداری را به فصل‌ها پیوند می‌دهند. ۴. محور یادبود: Belindê (توفان)، Mereka Şêx Adî (یادبود بنیان‌گذار) و از ۲۰۱۴ روز یادبود Sinjar (۳ اوت) تاریخ مقدس و تازه را حاضر نگه می‌دارند.

این درهم‌تنیدگیِ سیر خورشید، چرخهٔ کِشت/برداشت و تاریخ رستگاری، ویژگی دینداریِ ریشه‌دار در شرق باستانی منطقه است؛ پژوهش Sersal را از نظر ساختاری در ردیف اعیاد نوروزی بهاری بین‌النهرینی جای می‌دهد (نگاه کنید به ۲.۱)، اما چنین خطوطی را آگاهانه با احتیاط بیان می‌کند [Rodziewicz 2014, ص ۸۹-۱۰۳؛ Kreyenbroek 1995, ص ۱۴۵-۱۵۲].

۱.۴ وضعیت Sirr

برخی آیین‌های تشرف و توالی‌های درونی اعیاد بزرگ Sirr هستند (راز، تابو برای غیرایزدی‌ها). در این بررسی جنبه‌های عمومی ارائه می‌شوند؛ جزئیات درونیِ آیین‌های Heft Sirran («هفت راز») آگاهانه محدود می‌ماند [Kreyenbroek 1995, ص ۱۲۲-۱۲۸].

---

۲. اعیاد اصلی در طول سال

Sersal (Çarşema Sor), جشن سال نوِ چهارشنبهٔ سرخ در Lalîş، ۱۸ آوریل ۲۰۱۷. سال اعیاد ایزدی در آوریل با Sersal آغاز می‌شود، مهم‌ترین عید جامعه؛ اوج‌های دیگر: Cejna Cemayê در اکتبر، Cejna Êzî در دسامبر. · عکس: Levi Clancy · مجوز: CC BY-SA 4.0 · منبع: Wikimedia Commons

۲.۱ Sersal / Çarşema Sor: سال نوِ ایزدی و روز آفرینش

زمان: نخستین چهارشنبه در ۱۴ آوریل یا پس از آن (گریگوری؛ تاریخاً مطابق با ۱ آوریل یولیانی). ۲۰۲۶: ۱۵ آوریل ۲۰۲۶ (چهارشنبه) [Wikipedia „Yazidi New Year"؛ Spät 2018, ص ۱۵۶].

نام‌های Êzdîkî/Kurmancî: Sersal («سر/آغاز سال»)، Çarşema Sor («چهارشنبهٔ سرخ») یا Çarşema Serê Nîsanê («چهارشنبه در آغاز آوریل»).

تذکر قراردادی (سختگیرانه): Sersal همان Newroz نیست. ایزدی‌ها Newroz را جشن نمی‌گیرند (۲۱ مارس). Newroz یک جشن بهاری مسلمان‑کرد با افسانهٔ پیدایش خاص خود است (آهنگر Kawa علیه ستمگر Zahhak). در مقابل، Sersal یک پیوند آفرینشی مستقل دارد و از نظر زمانی هفته‌ها دیرتر می‌افتد. این‌همانیِ «Sersal = نوروزِ ایزدی» از نظر واقعی نادرست است [Açıkyıldız 2010, ص ۱۳۲؛ theamargi.com „Yazidi Çarşema Sor"].

معنا, روزی که جهان پدید آمد: Sersal والاترین و کهن‌ترین عید ایزدی‌هاست و آفرینش جهان را جشن می‌گیرد. بر اساس اسطورهٔ ایزدی، زمین از جمعه «در حال پیدایش» بود و در چهارشنبه کامل شد: در این روز پرتوهای خورشید برای نخستین بار زمین را لمس کردند و آسمان را سرخ رنگ زدند, از این‌جا «چهارشنبهٔ سرخ» [peacock-angel.org „Sere Sal"؛ nlka.net „Red Wednesday"]. هم‌زمان Tawûsî Melek، فرشتهٔ طاووس، بر زمین فرود آمد، بال‌های درخشانش را بر زمینِ هنوز بی‌جان و «آشفته» گسترد و آن را با صلح و باروری برکت داد؛ رنگ‌های طاووس و رنگین‌کمان نماد این جان‌بخشی‌اند [peacock-angel.org „Sere Sal"]. چهارشنبه تصادفی برگزیده نشده: Tawûsî Melek در مرکز هفت موجود مقدس قرار دارد، همان‌گونه که چهارشنبه در میانهٔ هفته است [pukmedia.com „Red Wednesday"].

در کیهان‌زاییِ ایزدی، مرواریدِ سفید (Dur) در آغاز خدا یا کل توان آفرینش را در بر داشت؛ ترکیدنِ آن نور، رنگ‌ها و زندگی را آزاد کرد. Sersal دقیقاً همین رویداد آغازین را در آیین جشن بازنمایی می‌کند [Spät 2018, ص ۱۵۶-۱۶۰].

هم‌سانی‌های احتمالیِ شرق باستانی (با احتیاط): از نظر ساختاری، Sersal یکی از کهن‌ترین اعیاد نوروزی بهاریِ بازماندهٔ بین‌النهرین به‌شمار می‌رود. نمادپردازیِ آیینیِ تجدید، شباهت‌هایی با اعیاد نوروزی بهاری بین‌النهرینِ باستان، Akitu (سومری‑بابلی) و Zagmuk دارد؛ همچنین رنگ‌کردن تخم‌مرغ‌ها با آیین بهاری/باروریِ شرق باستانی (Ishtar) پیوند داده می‌شود [peacock-angel.org „Sere Sal"؛ Rodziewicz 2014, ص ۸۹-۱۰۳]. این هم‌سانی‌ها را باید به‌عنوان شباهت ساختاریِ تاریخِ ادیان فهمید، نه اشتقاق تاریخیِ مستقیم, پژوهش آن‌ها را آگاهانه با احتیاط بیان می‌کند [Rodziewicz 2014, ص ۸۹-۱۰۳].

آیین‌ها (عمومی): ۱. رنگ‌کردن تخم‌مرغ (Hêkên Sor): تخم‌مرغ‌ها پخته و رنگ می‌شوند (سرخ، آبی، سبز، زرد). تخم‌مرغ رنگ‌شده نماد مروارید سفید است: شکستن تخم‌مرغ، ترکیدن مروارید را بازنمایی می‌کند, آغاز زندگی و پدیدار شدن رنگ‌ها. رنگ‌ها نماد رنگین‌کمان‌اند که Tawûsî Melek هنگام فرود آمدنش آفرید [Spät، به‌نقل از Wikipedia „Yazidi New Year"؛ peacock-angel.org „Sere Sal"]. ۲. Hekkane (تَلنگرِ تخم‌مرغ): بازی‌ای آیینی که در آن تخم‌مرغ‌ها به هم زده می‌شوند؛ نماد آفرینش کیهانی است. ۳. برکت آستانه: مخلوطی از گِل، پوست خردشدهٔ تخم‌مرغ، گل‌های سرخ و آب با تلاوت سرودهای مقدس به چارچوب در و دیوارهای خانه مالیده می‌شود تا خانه و زوج‌های (جوان) را با خوشبختی و باروری برکت دهد [Wikipedia „Yazidi New Year"]. ۴. گل‌های سرخ (شقایق/شقایق نعمانی): گل‌های سرخی که تنها در آوریل می‌شکفند جمع‌آوری و برای برکت خانه استفاده می‌شوند [peacock-angel.org „Sere Sal"]. ۵. زیارت گورستان (معمولاً سپیده‌دم / روز پیش از آن): خانواده‌ها، اغلب زنان، پیش از طلوع خورشید با خوراک، شیرینی و چراغ به گورستان می‌روند. گفته می‌شود درگذشتگان و موجودات روحانی در این روز بازمی‌گردند؛ زندگان جشن غذا را با نیاکان قسمت می‌کنند [nlka.net „Red Wednesday"؛ peacock-angel.org „Sere Sal"]. ۶. چراغ‌های روغنی/شمع در Lalîş: زائران از آتش مقدس فتیله‌هایی را که ویژه آماده شده‌اند بر سنگ‌های کوچک، چراغ‌های روغنی و کاسه‌ها روشن می‌کنند، همراه با سرودهایی با نی (şibab) و طبل (def) [Wikipedia „Yazidi New Year"]. ۷. شست‌وشوی Sancak: Sancakِ مقدس به‌صورت آیینی با آب چشمهٔ Zemzem (Lalîş) شسته می‌شود [Wikipedia „Yazidi New Year"]. ۸. Govend (رقص حلقه‌ای)، ترانه‌های Sersal («Sersal Pîroz»، «Çarşema Sor») و گردهمایی خانوادگی در شب.

خوراک‌ها:

• Sîmel: نان جشنِ گرد با کنجد، نماد خورشید
• Hêkên Sor: تخم‌مرغ‌های رنگ‌شده
• Berbîjok: شیرینی خرما
• Helva و شیرینی‌های سنتی؛ در دیاسپورا گوشت بره خوراک جشنیِ رایج است [npr.org „For Yazidis in U.S., New Year…"]

تابوها:

• خودِ Sersal به‌طور سنتی روز نامبارک برای سفر شمرده می‌شود, از سفر پرهیز می‌شود [Wikipedia „Yazidi New Year"].
• در سراسر ماه آوریل هیچ عروسی ایزدی برگزار نمی‌شود [Wikipedia „Yazidi New Year"].
• آرامش کاری؛ دورهٔ پیش از آن (نگاه کنید به Çarşema Reş) با سکوت مشخص می‌شود.

[Spät 2018, ص ۱۵۶-۱۶۲؛ Rodziewicz 2014؛ Wikipedia „Yazidi New Year"؛ peacock-angel.org „Sere Sal"]

۲.۲ Çarşema Reş: «چهارشنبهٔ سیاه» (هفتهٔ پیشینِ سوگواری)

زمان: چهارشنبه یک هفته پیش از Sersal.

معنا: آماده‌سازی آرام برای آفرینش. هیچ فعالیت جشنی, نه رقص، نه آرایش موی نو، نه عروسی. روزِ پاک‌سازی درونی و یاد درگذشتگان، پیش از آن‌که عیدِ زندگی Sersal فرارسد.

آیین‌ها:

• سکوت؛ روزه ممکن است اما واجب نیست.
• نظافت کامل خانه به‌عنوان آماده‌سازی برای Sersal.
• بدون موسیقی شاد.

[Spät 2018, ص ۱۵۸؛ Açıkyıldız 2010, ص ۱۳۴]

۲.۳ Roja Êzî: روزهٔ سه‌روزهٔ Êzî

زمان: سه روز در دسامبر بلافاصله پیش از Cejna Êzî، به‌طور سنتی از سه‌شنبه تا پنج‌شنبه. ۲۰۲۶: احتمالاً حدود ۱۵ تا ۱۷ دسامبر ۲۰۲۶.

معنا: Rojiyên Êzî یک روزهٔ واجب سه‌روزه به‌افتخار Êzî/Sultan Êzîd است, یکی از نام‌های خدا یا تجلی زمینی او. این روزه بر همهٔ ایزدی‌های بالغ و سالم واجب است؛ کودکان، بیماران و سالخوردگان مستثنا هستند (به‌صورت منطقه‌ای نیز زنان باردار و مسافران) [Wikipedia „Feast of Ezid"؛ Kreyenbroek 1995, ص ۱۵۸-۱۶۲].

شکل: از طلوع تا غروب خورشید از خوردن و آشامیدن خودداری می‌شود؛ پس از غروب، افطار در جمع خانواده انجام می‌گیرد. روزه با آغاز عید Cejna Êzî به پایان می‌رسد [Wikipedia „Feast of Ezid"].

خوراک‌های افطار:

• نخست خرما و آب
• Aşê Êzîd: سوپ/خورشِ جشنیِ ایزدی (از جمله با عدس، برنج، بره)
• شیرینی

[Açıkyıldız 2010, ص ۱۳۸-۱۴۱؛ Kreyenbroek 1995, ص ۱۵۸-۱۶۲؛ Wikipedia „Feast of Ezid"]

۲.۴ Cejna Êzî: عید Sultan Êzîd (عید زمستانیِ نور)

زمان: نخستین جمعه پس از ۱۳ دسامبر یا جمعهٔ پیش از انقلاب زمستانی: بلافاصله پس از روزهٔ سه‌روزه. ۲۰۲۶: احتمالاً ۱۸ دسامبر ۲۰۲۶ (جمعه)، با روزهای جشن در روزهای بعد [Wikipedia „Feast of Ezid"].

معنا: یکی از محبوب‌ترین و مهم‌ترین اعیاد ایزدی‌ها, یک عید زمستانیِ نور پیرامون انقلاب خورشیدی. این عید Sultan Êzîd را گرامی می‌دارد که در الهیات ایزدی به‌عنوان تجلیِ زمینی / ظهور امر الهی فهمیده می‌شود (در پیوندِ نزدیک با Tawûsî Melek)، نه به‌عنوان خلیفهٔ اموی تاریخی [Kreyenbroek 1995, ص ۵۰-۵۸]. پیوند با انقلاب زمستانی پُرنماد است: با بلندتر شدن روزها از انقلاب خورشیدی به بعد، تصور «بازتولد» خورشید و پدیدار شدن چهره‌های الهی پیوند می‌خورد [Wikipedia „Feast of Ezid"].

برای درک الهیاتی: پژوهش غربی نام Êzîdî را معمولاً از Yazîd ibn Muʿāwiya مشتق می‌کند که ایزدی‌ها اما او را به‌عنوان تجسد Sultan Êzîِ الهی می‌پرستند؛ اقلیتی نام را از yazataی ایرانی باستان («موجود الهی») مشتق می‌کنند. آنچه قطعی است: در خویش‌فهمیِ ایزدی، Sultan Êzîd یک بزرگیِ صرفاً معنوی است [Kreyenbroek 1995, ص ۳؛ ص ۵۰-۵۸].

آیین‌ها:

• پایان روزهٔ سه‌روزه؛ افطار جشنی در جمع خانواده.
• مراسم عبادی جشنی و روشن‌کردن چراغ‌ها در Lalîş؛ سرودها، موسیقی سنتی به رهبری Baba Şêx.
• جشن‌های اجتماعی و خانوادگی با رقص و موسیقی؛ نیایش به‌سوی Lalîş.

خوراک‌ها:

• Aşê Êzîd (خورشِ جشنی)، گوشت جشنی، شیرینی.

[Kreyenbroek 1995, ص ۱۵۶-۱۶۷؛ Açıkyıldız 2010, ص ۱۳۸-۱۴۵؛ Wikipedia „Feast of Ezid"؛ bianet.org „Îda Êzî"]

۲.۵ Cejna Cemayê: گردهمایی بزرگ در Lalîş

Quba Mêrê Dîwanê، Aknalich، ارمنستان. آن‌جا که سفر به Lalîş ممکن نیست، جامعه‌ها Cejna Cemayê را هم‌زمان در معابد و مراکز خود جشن می‌گیرند. · مجوز: CC BY 4.0 · منبع: Wikimedia Commons

زمان: هفت روز، به‌طور سنتی ۶ تا ۱۳ اکتبر، به‌افتخار Şêx Adî. ۲۰۲۶: ۶ تا ۱۳ اکتبر ۲۰۲۶ [Wikipedia „Cejna Cemayê"؛ kurdish-history.com „Cejna Cemaiye"].

معنا: بزرگ‌ترین و مقدس‌ترین جشن سال ایزدی: «گردهمایی» یا «عید جامعه». هفت روز تمام کل جامعهٔ ایزدی در مقدس‌ترین مکانش، درهٔ Lalîş (Şêxan، شمال عراق)، گرد هم می‌آید: برای جشنِ سرسپردگی، آیین، یگانگی و شادی. این جشن Şêx Adî bin Musafirِ مقدس را گرامی می‌دارد و قلب زندگی دینی به‌شمار می‌رود. در حالت آرمانی هر ایزدی دست‌کم یک بار در زندگی به Lalîş زیارت می‌رود؛ کسی که در منطقه زندگی می‌کند، می‌کوشد هر سال در گردهمایی پاییزی آن‌جا باشد [Wikipedia „Cejna Cemayê"؛ kurdish-history.com „Cejna Cemaiye"؛ Allison 2001, ص ۵۱-۵۸].

رهبری: جشن زیر نظر Mîr (رهبر دنیوی و معنوی)، Baba Şêx و شورای روحانی برگزار می‌شود [kurdish-history.com „Cejna Cemaiye"].

روند طی هفت روز (عناصرِ به‌طور عمومی توصیف‌شده): ۱. Mor Kirin (تعمید/شست‌وشوی آیینی) در چشمهٔ مقدس Kaniya Spî (چشمهٔ سفید) و درودِ مقدس در چشمهٔ Zemzem [kurdish-history.com „Cejna Cemaiye"]. ۲. Perî Siwarkirin (حدود روز چهارم), نصب جشن‌گونهٔ پارچه‌های رنگین (peri) بر زیارتگاه‌های مقدسان [Wikipedia „Cejna Cemayê"]. ۳. Qebaxgêran (حدود روز پنجم), قربانی آیینیِ گاو/گاوِ نر در زیارتگاه Şêx Şems؛ گوشت به‌عنوان خوراکِ متبرک (Simat) میان جامعه توزیع می‌شود [Wikipedia „Cejna Cemayê"]. ۴. Berê Şibakê (حدود روز ششم), رژهٔ جشن‌گونهٔ یک شبکهٔ مسیِ مقدس به‌سوی آب/برکهٔ مقدس [Wikipedia „Cejna Cemayê"]. ۵. Sema Êvarî: رقص Semaِ جشن‌گونهٔ شامگاهی: مردانِ سفیدپوش گرد یک مشعل می‌گردند، همراه با طبل (def) و نی (şibab) [Wikipedia „Cejna Cemayê"؛ kurdish-history.com „Cejna Cemaiye"]. ۶. خوانش‌های Qewl به‌دست Qewalهای آموزش‌دیده (دو گروه Qewal، یعنی Dimlî [کرمانجی‌زبان] و Tazhî [عربی‌زبان] از Başîqa و Bahzanê), هر شب افزون بر این چراغ‌های مقدس بسیاری روشن می‌شود [kurdish-history.com „Cejna Cemaiye"]. ۷. قربانی پایانی در اواخر جشن؛ بردن آبِ متبرک و خاکِ مقدسِ Lalîş (Berat) برای برکت خانه.

Sancak / Tawûsgêran: رژهٔ Sancakِ مقدس (طاووس برنزی، نماد حضور Tawûsî Melek) و توالی‌های درونی در اتاق‌های Lalîş بخشاً Sirr هستند, تنها Mîr، Baba Şêx و Qewalهای منصوب اجازهٔ حضور دارند؛ این‌جا آگاهانه تنها از نظر ساختاری توصیف می‌شود (نگاه کنید به ۲.۱۱) [Açıkyıldız 2010, فصل ۴؛ Kreyenbroek 1995, ص ۱۲۲-۱۲۸].

دیاسپورا: آن‌جا که سفر به Lalîş ممکن نیست، جشن هم‌زمان در مراکز جامعه برگزار می‌شود, با ضیافت‌ها، Sema و ترانه‌ها، از جمله در هانوفر، استکهلم، تفلیس و ایروان.

خوراک‌ها: برنج (Berf) به‌نشانهٔ پاکی، نان جشنی، خورشِ بره؛ گوشتِ قربانیِ متبرک (Simat).

[Wikipedia „Cejna Cemayê"؛ kurdish-history.com „Cejna Cemaiye"؛ Allison 2001, ص ۵۱-۵۸؛ Açıkyıldız 2010, فصل ۴؛ Rodziewicz 2016]

۲.۶ Cejna Belindê (Eyda Belindê): عید Belindê

زمان: بهار/اوایل تابستان، به‌صورت منطقه‌ای متفاوت (حدود آوریل–مه).

معنا: عید یادبود که به‌تنگاتنگی با روایت توفانِ ایزدی و اسطورهٔ مار پیوند دارد: بر اساس روایت، یک مار سیاه نشتِ کشتی (کشتی نوح) را بست و چنین نیاکان ایزدی را نجات داد, نقش‌مایه‌ای که در نقش‌برجستهٔ مار در ورودی Lalîş نیز جاودانه شده است [Spät 2018, ص ۱۶۲-۱۶۵؛ servantgroup.org „Yezidi Mythology"]. عید Belindê کوچک‌تر از Sersal است و به‌شدت خانوادگی است.

آیین‌ها:

• جشن یادبود خانوادگی با قربانی حیوان (بره).
• نیایش‌های ویژه؛ در منطقه در مکان‌ها/کوه‌های مقدس، در دیاسپورا به‌تناسب.

[Spät 2018, ص ۱۶۲-۱۶۵؛ Rodziewicz 2016, Fritillaria Kurdica 13-14, ص ۳۵-۶۷]

۲.۷ Xidir Nebî / Xidir-Eliyas: عید مقدسانِ پشتیبان

زمان: فوریه (به‌صورت منطقه‌ای متفاوت). ۲۰۲۶: حدود اواسط فوریه (۳ روز).

معنا: عید به‌افتخار Xidir Nebî / Xidir Eliyas که در سنت ایزدی به‌عنوان Xudan (پشتیبان) آب، رودها و دریاها و Zindî (جاودانه) شناخته می‌شود, چهرهٔ پشتیبانِ مستقلِ ایزدی (نه به‌مفهوم قرآنی) [List of Yazidi holy figures, Wikipedia؛ Spät 2018, ص ۱۵۲-۱۵۵]. Xidir به‌ویژه با پشتیبانی از مسافران، کشتی‌شکستگان و عاشقان پیوند دارد.

آیین‌ها:

• شیرینی‌ها تهیه و میان نیازمندان توزیع می‌شود.
• ایزدی‌های جوان و ازدواج‌نکرده آرزوهای عشق و ازدواج را به Xidir Nebî (و Pîrê Libnan) عرضه می‌کنند [Wikipedia „List of Yazidi holy figures"].
• فرنیِ شیرینِ برنج/غلات (Aşûrî) با خرما، دانه‌های انار و آجیل.

وضعیت Sirr: عید عمومی، بدون محدودیت.

[Kreyenbroek 1995, ص ۱۶۹-۱۷۲؛ Spät 2018, ص ۱۵۲-۱۵۵؛ Wikipedia „List of Yazidi holy figures"]

۲.۸ Çile Havîn: چهل روز تابستان

زمان: اوج تابستان، به‌طور سنتی حدود ۱ ژوئیه – ۱۰ اوت. ۲۰۲۶: ۱ ژوئیه – ۱۰ اوت ۲۰۲۶.

معنا: دورهٔ ۴۰‑روزهٔ اوج تابستان/گرما. به‌ویژه روحانیت (Pîrها، Şêxها، Feqîrها) در این مدت یک روزهٔ تابستانیِ ۴۰‑روزه (Çilê Havînê) را به‌عنوان زمان تمرکز معنوی و کناره‌گیری نگه می‌دارد؛ مردم نیکوکاری را تشدید می‌کنند. روزهٔ «سردترین/گرم‌ترین چهل روز» آگاهانه عمل دینی را به چرخه‌های طبیعت پیوند می‌دهد [Kurdistan24 „Winter Forty-Day Feast"؛ Yazidi social organization, Wikipedia؛ Açıkyıldız 2010, ص ۱۴۵-۱۴۸].

آیین‌ها:

• سخت‌گیریِ ۴۰‑روزهٔ مراقبه/روزهٔ روحانیت.
• افزایش آمادگی برای بخشش و کمک در جامعه.
• در این دوره روز یادبود Sinjar (۳ اوت) از ۲۰۱۴ می‌افتد (نگاه کنید به ۲.۱۲).

[Açıkyıldız 2010, ص ۱۴۵-۱۴۸؛ Wikipedia „Yazidi social organization"]

۲.۹ Çile Zivistan: چهل روز زمستان

زمان: از انقلاب زمستانی، به‌طور سنتی حدود ۲۱ دسامبر – ۳۰ ژانویه. ۲۰۲۶/۲۷: ۲۱ دسامبر ۲۰۲۶ – ۳۰ ژانویه ۲۰۲۷.

معنا: دورهٔ انقلاب زمستانیِ خلوتِ درونی. این‌جا نیز روحانیت به رهبری Baba Şêx یک روزهٔ زمستانیِ ۴۰‑روزه (Çilê Zivistanê) را در سردترین روزهای سال نگه می‌دارد, به‌نشانهٔ تجدید زمین و چرخهٔ سالانه. پایان را یک «جشن ۴۰‑روزهٔ زمستانی» با تلاوت‌های مقدس، موسیقی و روشن‌کردن چراغ‌های معبد در Lalîş می‌سازد [Kurdistan24 „Yazidis Mark Winter Forty-Day Feast"؛ Açıkyıldız 2010, ص ۱۴۸-۱۵۲]. Roja Êzî و Cejna Êzî در آغاز این دوره می‌افتند.

[Açıkyıldız 2010, ص ۱۴۸-۱۵۲؛ Kurdistan24 „Winter Forty-Day Feast"]

۲.۱۰ Mereka Şêx Adî: روز یادبود Şêx Adî

زمان: متغیر، به‌صورت منطقه‌ای متفاوت (اغلب در بهار).

معنا: یادبود Şêx Adî bin Musafir (درگذشت ۱۱۶۲، در Lalîş به خاک سپرده)، تحکیم‌کنندهٔ الهیاتیِ ایزدیسمِ روایت‌شده. زیارت آرامگاه در Lalîş؛ به‌تنگاتنگی با اهمیت Lalîş به‌عنوان زیارتگاه مرکزی پیوند دارد (نگاه کنید همچنین به Cejna Cemayê، ۲.۵).

[Açıkyıldız 2010, فصل ۵؛ Spät 2018, ص ۷۸-۸۹]

۲.۱۱ Tawûsgêran: رژهٔ طاووس (Sancak/Tawaf)

زمان: تاریخاً چندین بار در سال، بسته به مسیر Sancak در روستاهای ایزدی؛ امروز عمدتاً در پیرامون Cejna Cemayê.

معنا: Sancakهای برنزیِ مقدس (تندیس‌های طاووس) در سرزمین‌های ایزدی گردانده می‌شوند, نشانهٔ حضور کنونیِ Tawûsî Melek. این رژه به‌شدت Sirr است: بدون عکس، بدون توصیف جزئیِ روند درونی. تاریخاً چند Sancak وجود داشت؛ بخشی از آن‌ها در سدهٔ نوزدهم طی آزارها از میان رفت، تنها اندکی امروز هنوز در مالکیت ایزدی است [Açıkyıldız 2010, فصل ۴؛ Kreyenbroek 1995, ص ۱۲۲-۱۲۸].

تذکر قراردادی: فرشتهٔ طاووس Tawûsî Melek به‌هیچ‌وجه «شیطان» نیست: این این‌همانی یک بدنام‌سازیِ بیگانهٔ سده‌هاست. Tawûsî Melek والاترین موجودات مقدس و جانشین Xwedê (خدا) بر زمین است [Kreyenbroek 1995, ص ۴۵-۵۸].

[تابوی Sirr: تنها توصیف ساختاری. Açıkyıldız 2010, فصل ۴؛ Kreyenbroek 1995, ص ۱۲۲-۱۲۸]

۲.۱۲ ۳ اوت: یادبود نسل‌کشی Sinjar (از ۲۰۱۴)

زمان: ۳ اوت هر سال. روز یادبود نو از زمان نسل‌کشی Sinjar در ۲۰۱۴.

معنا: یادبود حملهٔ ISIS به Sinjar/Şingal (۳ اوت ۲۰۱۴): در شمارش ایزدی هفتاد‌و‌سومین یا هفتاد‌و‌چهارمین Ferman (کشتار/موج نابودی):

• دست‌کم ۵۰۰۰ ایزدی کشته شدند،
• بیش از ۷۰۰۰ زن و دختر به بردگی گرفته شدند،
• بیش از ۴۰۰٬۰۰۰ آواره،
• بیش از ۷۰ گور دسته‌جمعیِ مستند،
• بیش از ۲۵۰۰ زن و کودک هنوز مفقود (وضعیت ۲۰۲۵).

آیین‌ها:

• یک دقیقه سکوت جهانی؛ شمع‌ها، نوحه‌های Sinjar.
• مراسم یادبود در شهرهای دیاسپورا (هانوفر، استکهلم، Lincoln/Nebraska، ایروان، تفلیس).
• شب‌زنده‌داری‌های سیاسی، اغلب با نمایندگان دولت‌های محلی.

به‌رسمیت‌شناسی بین‌المللی به‌عنوان نسل‌کشی از جمله: آلمان (بوندس‌تاگ، ۱۹.۰۱.۲۰۲۳)، هلند، فرانسه، بلژیک، بریتانیا، استرالیا، اسکاتلند، ارمنستان، سوئیس.

[UN OHCHR A/HRC/32/CRP.2 (2016)؛ Bundestag-Drucksache 20/5228 (19.01.2023)؛ Yazda Reports 2024]

---

۳. گونه‌های منطقه‌ایِ تقویم اعیاد

۳.۱ Şingal / Sinjar (عراق)

• به‌سختی یولیانی؛ پایبندیِ شدید به نشانه‌های Çile.
• یادبود Sinjar-2014 به‌ویژه برجسته؛ اعیاد محلیِ زیارتگاهی (Mam Reşan، Şerfedîn).

۳.۲ Şêxan / منطقهٔ Lalîş (عراق)

• Lalîş این‌جا واقع است؛ همهٔ اعیاد اصلی با حضور فیزیکی.
• Cejna Cemayê درست در زیارتگاه؛ خانوادهٔ Mîr و Baba Şêx ساکن محل.

۳.۳ Bahzanî / Behzanê

• محل سکونت خانواده‌های Qewal؛ اعیاد ویژه پیرامون سنت Qewal.
• فرنیِ Aşûrî در Xidir Nebî به‌ویژه برجسته.

۳.۴ Aparan / ایروان (ارمنستان)

• Sersal بخشاً با سنت دوران شوروی درآمیخته.
• معبد خاص Quba Mêrê Dîwanê (Aknalich، از ۲۰۱۹) برای اعیاد جامعه.

۳.۵ تفلیس (گرجستان)

• معبد Sultan-Êzîd (تفلیس، در ژوئن ۲۰۱۵ افتتاح شد) به‌عنوان مرکز جامعه؛ تقویم اعیاد همانند Aparan.

۳.۶ دیاسپورا (آلمان / سوئد / آمریکا)

• اعیاد اصلی در مراکز جامعه (هانوفر، استکهلم، Lincoln/Nebraska).
• سازگاری با تقویم غربی؛ انتقال مکررِ روزهای تعطیل به آخر هفته.

[Açıkyıldız 2010, ص ۱۷۳-۱۸۹؛ Pîrbarî 2008؛ Maisel 2017]

---

۴. نسبت با اعیاد غیرایزدی

۴.۱ ایزدی‌ها جشن نمی‌گیرند:

عید	دلیل
Newroz (۲۱ مارس)	عید مسلمان‑کرد، افسانهٔ پیدایش متفاوت (Kawa در برابر آفرینش), Sersal همان Newroz نیست
Ramadan / ʿĪd al-Fitr	سنت اسلامی
ʿĪd al-Adha	اسلامی
پسح / شاووعوت	یهودی
کریسمس	مسیحی
عید پاک	مسیحی (رنگ‌کردن تخم‌مرغ در Sersal یک سنت مستقل ایزدی است، نه آیین عید پاک)

مهم: ایزدی‌ها در جامعه‌های اکثریت مسلمان یا مسیحی این اعیاد را با احترام به‌عنوان واقعیت اجتماعی (تعطیلات مدرسه، روزهای تعطیل) می‌نگرند، اما آن‌ها را به‌صورت دینی جشن نمی‌گیرند.

۴.۲ ایزدی‌ها با احترام می‌نگرند

• ۲۷ ژانویه: روز جهانی یادبود هولوکاست (اغلب با اشاره به نسل‌کشی Sinjar).
• ۲۴ آوریل: یادبود نسل‌کشی ارمنیان (همبستگی، از جمله به‌سبب تجربهٔ مشترکِ ۱۹۱۵).

---

۵. تقویم اعیاد ۲۰۲۶/۲۷: جدول مروری

تاریخ ۲۰۲۶	عید	مدت	معنا (کوتاه)	وضعیت
~اواسط فوریه	Xidir Nebî / Xidir-Eliyas	۳ روز	مقدسِ پشتیبانِ آب؛ آرزوهای عاشقان	توصیه‌شده
~۸ آوریل	Çarşema Reş	۱ روز	هفتهٔ پیشینِ سوگواریِ آرام	سکوت
۱۵ آوریل	Sersal / Çarşema Sor	۱ روز	آفرینش جهان؛ Tawûsî Melek بر زمین فرود می‌آید	واجب/عید بزرگ
آوریل–مه (متغیر)	Cejna Belindê	۱ روز	اسطورهٔ توفان/مار	توصیه‌شده
۱ ژوئیه – ۱۰ اوت	Çile Havîn	۴۰ روز	روزهٔ تابستانیِ روحانیت	معنوی
۳ اوت	یادبود Sinjar	۱ روز	یادبود نسل‌کشی (از ۲۰۱۴)	یادبود واجبِ امروزی
۶–۱۳ اکتبر	Cejna Cemayê	۷ روز	گردهمایی بزرگ در Lalîş؛ زیارت	والاترین عید زیارتی
~۱۵–۱۷ دسامبر	Roja Êzî	۳ روز روزه	روزهٔ واجب پیش از Cejna Êzî	واجب
~۱۸ دسامبر	Cejna Êzî	عید	Sultan Êzîd؛ عید زمستانیِ نور	واجب/عید بزرگ
۲۱ دسامبر – ۳۰ ژانویه ۲۰۲۷	Çile Zivistan	۴۰ روز	روزهٔ زمستانیِ روحانیت	معنوی

تذکر: از آن‌جا که تقویم یولیانی تنظیم شده و برخی اعیاد به انقلاب خورشیدی/فاز ماه پیوند خورده‌اند، تاریخ‌های گریگوری بسته به منبع و منطقه ممکن است چند روز اختلاف داشته باشند. در هر مورد، تعیینِ روحانیِ محلی الزام‌آور است.

---

۶. وضعیت پژوهش

تقویم اعیاد ایزدی به‌صورت دانشگاهی تنها از دههٔ ۱۹۹۰ به‌طور نظام‌مند توصیف شده است. آثار محوری:

• Kreyenbroek 1995: جای‌گذاری الهیاتی، مسئلهٔ Sultan Êzîd، آیین‌های جشنی.
• Allison 2001: سنت شفاهی، مادهٔ Aparan/Bahzanî، Cejna Cemayê.
• Açıkyıldız 2010: اثر مرجع دربارهٔ تاریخ، زیارتگاه و تقویم اعیاد.
• Spät 2018: تنوع منطقه‌ای، نمادپردازی Sersal (مروارید سفید).
• Rodziewicz 2014–22: ریشه‌های بین‌النهرینی‑ایرانی، اسطوره‌شناسی، نمادپردازی آفرینش.
• Omarkhali 2017: بنیان متنیِ Qewlها و نیایش‌های جشنی.

---

۷. تابوی Sirr

• جزئیات درونیِ رژهٔ Sancak (کدام سرود در کدام اتاق Sancak), Sirr.
• محتوای مرموزات Heft Sirran طی Cejna Cemayê, Sirr.
• آیین‌های تشرف خاص (مثلاً Mor Kirin در شکل درونی‌اش), نه به‌تفصیل.
• اصطلاحات بیگانهٔ توهین‌آمیز (این‌همانیِ Tawûsî Melek = «شیطان») به‌کار نمی‌رود.

---

منابع

ش.	منبع	Trust
۱	Açıkyıldız, B. (2010) The Yazidis, I.B. Tauris, ISBN 978-1-848-85274-7	A
۲	Allison, C. (2001) The Yezidi Oral Tradition in Iraqi Kurdistan, Curzon, ISBN 0-7007-1397-2	A
۳	Kreyenbroek, P. (1995) Yezidism: Its Background, Observances, Textual Tradition, Edwin Mellen, ISBN 0-7734-9004-3	A
۴	Spät, E. (2018) The Yezidis, Saqi, ISBN 978-0-86356-593-4	A
۵	Rodziewicz, A. (2014/16/22) مقالات در Fritillaria Kurdica + Iran & Caucasus	A
۶	Omarkhali, K. (2017) The Yezidi Religious Textual Tradition, Harrassowitz, ISBN 978-3-447-10856-0	A
۷	Maisel, S. (2017) Yezidis in Syria, Lexington Books, ISBN 978-1-498-50253-2	A
۸	Allison, C. (2017) „Yazidism", Encyclopaedia of Islam THREE, Brill	A
۹	Lalish Cultural Center Duhok (2021) Êzîdî-Kalender (ویرایش تقویم اعیاد)	B
۱۰	UN OHCHR A/HRC/32/CRP.2 (2016) They Came to Destroy: ISIS Crimes Against the Yazidis, ژنو	A
۱۱	Bundestag-Drucksache 20/5228 (19.01.2023), به‌رسمیت‌شناسی نسل‌کشی ایزدی	A
۱۲	Yazda Reports 2020-2024 دربارهٔ وضعیت در Sinjar	B
۱۳	Wikipedia „Yazidi New Year" / „Cejna Cemayê" / „Feast of Ezid" / „List of Yazidi holy figures"	C
۱۴	peacock-angel.org, „Fertility and Renewal: The Yezidi New Year Festival Sere Sal" (به‌نقل از E. Spät)	B
۱۵	kurdish-history.com, „Cejna Cemaiye: The Yazidi Feast of the Assembly"	C
۱۶	Kurdistan24, „Yazidis Mark Winter Forty-Day Feast" / „Winter Fast at Lalish"	C
۱۷	nlka.net / theamargi.com / pukmedia.com, گزارش‌های Sersal/Çarşema-Sor	C
۱۸	Pîrbarî, D. (2008) Êzîdiyên Sovêtê, ایروان	B

Trust: A = دانشگاهیِ داوری‌شده · B = نهادی/سازمان غیردولتی/جامعهٔ شناخته‌شده · C = روزنامه‌نگاری/جامعهٔ آنلاین.

---

وضعیت: 2026-06-04 · قراردادهای ایزدی: Sersal (نه Newroz) · نام‌های خاص لاتین (Lalîş، Şêx Adî، Çarşema Sor) · Tawûsî Melek ≠ شیطان · Xwedê ≠ الله · تابوی Sirr رعایت شده.

۲.۷الف عید Xidir Eliyas: روزه‌داری واجب Rojiyên Xidir و آیین حلوا (فوریه)

تکمله‌ای بر ۲.۷: در آنجا بیش از همه کارکرد محافظتی و درخواست‌های آرزومندانهٔ عاشقان توصیف شده است، اما این بخش به مرحلهٔ سه‌روزهٔ روزه‌داری (Rojiyên Xidir Nebî) و آیین مستقل آرد/حلوا می‌پردازد که جشن را کامل می‌کنند.

زمان: هفتهٔ دوم فوریه بر اساس تقویم شرقی (یولیانی)؛ خودِ جشن به‌طور سنتی در پنجشنبهٔ دوم فوریه برگزار می‌شود. چرخهٔ آیینی از یکشنبه آغاز می‌شود، روزی که Êzîden آن را نخستین روز هفته و «روز پاکی» (Roja Paqijiyê) می‌دانند؛ در سه روز پس از آن (دوشنبه تا چهارشنبه) روزه گرفته می‌شود و پنجشنبه جشن برگزار می‌گردد [yazidis.info „Rojie Khidr Nabi"; Wikipedia „Eid Khidr Elias"; Kurdistan24 „Yezidis Mark Eid Khidr Elias"].

دو سوار، دو حوزهٔ محافظت: در روایت êzîdîها، Xidir Nebî و Xidir Eliyas دو قدیس بر یک اسب سفید هستند (Xidir Nebî û Xidir Eylas siyarê hespêd boz). Xidir Nebî برآورندهٔ آرزوها و حامی عاشقان و Xidir Eliyas حامی دریانوردان شمرده می‌شود [yazidis.info „Rojie Khidr Nabi"; bernamegeh.org „Xidir Eylaz û Xidir Nebî"].

روزه‌داری (Rojiyên Xidir):

• سه روز روزه از طلوع تا غروب آفتاب؛ پیش از طلوع و پس از غروب خوردن و آشامیدن مجاز است.
• این روزه برای همه به‌اندازهٔ روزهٔ Êzî به‌طور قطعی واجب نیست؛ به‌ویژه کسانی که نام Xidir یا Eliyas دارند و نیز جوانان Êzîden که با این روزه یک نذر شخصی را پیوند می‌زنند، بدان پایبندند.
• روزه‌داران جوان در روز آخر افزون بر آن از آب نیز پرهیز می‌کنند و روزه را با یک نان مسطح نمکین می‌گشایند [yazidis.info „Rojie Khidr Nabi"].

آیین حلوا و آرد (pixîn/poxîn ← Halva): در شب جشن یک خوراک شیرین آردی از آردِ سرخ‌شده در روغن فراوان، pixîn/poxîn (که Pekhûn یا Çarxoos نیز نامیده می‌شود)، تهیه می‌شود، در تشتی چوبی ریخته می‌گردد و در میان اتاق قرار می‌گیرد. باور رایج این است که اسب سفید Xidir Nebî در شب جای سُمی در آرد بر جای می‌گذارد؛ اگر خانواده بامداد چنین رَدی بیابد، آن را برکت می‌شمارند («برکت و رحمت پیامبر Xidir در این شب به خانهٔ من آمده است»). پس از پایان روزه، از pixîn Halva درست می‌شود و میان همسایگان، خویشاوندان و نیازمندان توزیع می‌گردد [yazidis.info „Rojie Khidr Nabi"; hawarnews.com „Khidir Elias Eid"].

به‌طور منطقه‌ای برای فهرست خوراک‌ها qawît (که poxîn نیز نامیده می‌شود) از گندم و جوِ برشته‌شده تهیه می‌شود؛ در برخی جاها روستا پیش از جشن هفت نوع گوناگون غله/حبوبات (گندم به‌عنوان پایه، و افزون بر آن از جمله نخود، عدس، باقلا، ذرت، تخمهٔ کدو و تخمهٔ آفتابگردان) را آسیاب کرده و به آردی مشترک تبدیل می‌کند [Kurdistan24 „Yezidis Mark Eid Khidr Elias"].

فالِ رؤیای آمادگانِ ازدواج: در شب جشن، زنان و مردان جوانِ مجرد شیرینی‌های نمکین و ترش (qursik) می‌خورند؛ هرکس در شب پس از آن در رؤیا به آنان آب بدهد، همسر آیندهٔ آنان شمرده می‌شود. این فالِ عشق/ازدواج مستقیماً به نقش Xidir Nebî به‌عنوان حامی عاشقان پیوند می‌خورد [bernamegeh.org „Xidir Eylaz û Xidir Nebî"; yazidis.info „Rojie Khidr Nabi"].

آداب دیگر: این جشن روزِ آشتی و مهمان‌نوازی (کمک به غریبه‌ها و گرسنگان) شمرده می‌شود؛ در طول جشن یک منع کامل ذبح (بدون قربانیِ حیوان) برقرار است که Xidir Eliyas را از جشن‌هایی مانند Belindê یا Cejna Cemayê متمایز می‌کند [Kurdistan24 „Yazidi Kurds Celebrate Khidr Elias Festival"; hawarnews.com „Khidir Elias Eid"].

[yazidis.info „Rojie Khidr Nabi/Khidr Ailas"; Wikipedia „Eid Khidr Elias"; Kurdistan24 „Yezidis Mark Eid Khidr Elias" / „Khidr Elias Festival"; hawarnews.com „Khidir Elias Eid"; bernamegeh.org „Xidir Eylaz û Xidir Nebî"; Spät 2018, S. 152-155]