Êzîdî müzik aletleri: organoloji, yapım ve ritüel statüsü

Organoloji, müzik aletlerinin yapımı ve sınıflandırılması bilimidir. Bu makale Êzîdîlerin aletlerini ses ve kültür nesneleri olarak ele alır: yapımlarını, malzemelerini, seslerini, toplumsal ve, bunlardan ikisinde, kutsal statülerini. Burada açıkça sanatçılardan, türlerden ya da şarkılardan söz edilmemektedir; bu, Êzîdî müziği makalesinin konusudur. Kimin ne zaman hangi aleti çalabileceği, Êzîdîlikte salt tınıdan daha fazlasını söyler: aletler keskin biçimde bir kutsal ve bir din dışı (profan) alana ayrılır ve bu ayrım, ruhban sınıfı ile cemaatin temizlik düzeninin izlediği mantığın aynısını izler.

Önce önemli bir not: Êzîdîler (Êzîdîler) yedi meleğin en yücesi ve tek Tanrı Xwedê’nin sadık vekili olan Tawûsî Melek’i ululamaktadır. O asla bir “şeytan” ya da “Şeytan” değildir, bu özdeşleştirme çürütülmüş yabancı bir iftiradır (bkz. Tawûsî Melek). Alet adları burada Kurmancî-Latin yazımını izler.

1. İki bölünme: kutsal ve halk aletleri

Êzîdîlerin müzik aleti dağarcığı, açıkça birbirinden ayrılmış iki sınıfa ayrılır:

1. Kutsal aletler: Def (çerçeve davul) ve Şibab/Şimşal (kaval). Bunlar süs ya da konser aleti değil, ayinsel araçtır. Yalnızca ikiz köyler Başîqa ve Bahzanê’den gelen profesyonel ilahi okuyucuları olan Qewwal’lar tarafından ve yalnızca ritüel çerçevede çalınabilir (Kreyenbroek & Rashow 2005; Amy de la Bretèque & Omarkhali 2019).
2. Halk (profan) aletleri: Tembûr/Saz, din dışı kullanımda Erbane/Daf, Zirne ve Dahol, Bilûr ve Kemança. Bunlar düğünlere, şenliklere ve sıra dansı Govend’e eşlik eder; herkes çalabilir ve Êzîdîlere özgü değil, ortak Kürt ve Ortadoğu alet dünyasının parçasıdır.

Sınır “davul” ile “kaval” arasında değil, bir yanda Tawûsgêran/Lalîş ile öbür yanda Dawet/Cejn (düğün/şenlik) arasında geçer, kutsanmış ses ile gündelik ses arasında. Anlamlı biçimde, çerçeve davul her iki dünyada da aynı temel adı taşır (Def/Daf/Erbane), ancak çalan kişi, yer ve vesileye göre ya kutsal ya da profan olur.

2. Qewwal’ların kutsal aletleri

Êzîdîlerin kutsal ilahilerine (Qewl) yalnızca iki alet eşlik eder ve bunları yalnızca Qewwal biçimindeki ruhban sınıfı topluluk önünde çaldırabilir: Def ve Şibab. Sıradan Êzîdîler Qewl’leri ve aletleri dinleyebilir, ancak ritüelde çalamaz (Kreyenbroek 1995; Kreyenbroek & Rashow 2005).

Her iki aletin sesinin ötesinde bir kozmolojik anlamı da vardır. Yaratılış ilahilerinde Def ve Şibab gök cisimlerinin simgeleri olarak görünür, Êzîdîlerin güneş ve aya ve onların meleklerine (Melek Şêşims/Şemsedîn ve Melek Fexredîn) duyduğu saygıyla bağlantılıdır. Estelle Amy de la Bretèque ve Khanna Omarkhali bu düşünceyi küre uyumu (kürelerin müziği) Pisagorcu imgesiyle ilişkilendirmiştir: kutsal aletler ses verir, çünkü kozmos ses verir (Amy de la Bretèque & Omarkhali 2019). Böylece Def bir davuldan çok daha fazlasıdır, işitilir kılınmış bir yaratılış parçasıdır.

2.1 Def (çerçeve davul)

Def (Kurmancî def; Arapça دف daff; araştırmalarda çoğunlukla daf yazılır) bir çerçeve davuldur: organolojik olarak “tek taraflı deri gerili düz ahşap çember” biçiminde bir membranofon.

Yapım ve malzeme:

• Çapı yaklaşık 40–60 cm ve derinliği yalnızca birkaç santimetre olan yuvarlak, düz bir ahşap çember.
• Tek taraflı olarak keçi ya da koyun derisiyle (doğal deri) gerilir, geleneksel olarak ıslatılır ve çemberin üzerine gerilir; deri gerginliği, ve dolayısıyla ses yüksekliği, ısıya ve neme duyarlı tepki verir, bu yüzden davul çalmadan önce sıcağın yanında sıkça “akort edilir”.
• İç kenarda sık sık, vurulduğunda ve sallandığında çınlayan ve o tipik titrek yan sesi üreten küçük metal halkalar (ziller) bulunur.

Ses ve çalış tekniği: İki elle vurulur, ortada derin bas vuruşu (dum), çemberde tiz kenar vuruşu (tek) –, halkaların çınlamasıyla tamamlanır. Def, Sümer betimlemelerine kadar uzanan bin yıllık eski Şark çerçeve davul geleneğine aittir (Açıkyıldız 2010).

Ritüel statüsü: Êzîdîlerde Def, kutsanmış kullanımında Qewwal’ların aletidir. Büyük şenliklerde, intisaplarda ve anma günlerinde, ama her şeyden önce tavus alayı Tawûsgêran’da ve Sanjak (bronz tavus heykeli) köyden köye taşınırken Lalîş’teki törenlerde Qewl’lere eşlik eder. (Aynı davulun din dışı çeşidi, Erbane, için bkz. Bölüm 3.2.)

2.2 Şibab / Şimşal (kaval)

Şibab (ayrıca Şıbab, Şimşal; Arapça شباب) ikinci kutsal ses kaynağıdır, kenardan üflemeli boyuna bir kaval (aerofon).

Yapım ve malzeme:

• Kamış (bambu) ya da ahşaptan yapılma, yaklaşık 60–80 cm uzunluğunda uzun bir boru.
• Yedi parmak deliği: Yedi Melek (Heft Sirr) ile örtüşen ve kavala ek bir simgesel derinlik kazandıran bir sayı.
• Ağızlıksız, kenardan üflenir: çalan kişi hava akımını borunun üst ucunun keskin kenarına yöneltir; bundan, Ortadoğu boyuna kaval ailesine (Fars Ney) özgü, nefesli ve üst tonlar bakımından zengin ses doğar.

Ses ve dağar: Sözlü olarak aktarılan ezgi makamları (Ortadoğu Makam dünyasıyla akraba) belirli Qewl’lere sabit olarak bağlıdır; Êzîdîler bunları kendi kategorileriyle tanımlar (bilind “yüksek”, giran “ağır/ağırbaşlı”, bi lez “hızlı”). Ezgi çizgisini kaval, nabzı Def taşır (Amy de la Bretèque & Omarkhali 2019).

Akrabalık: Şibab, organolojik olarak Fars Ney’i ve profan Kürt çoban kavalı Bilûr (Bölüm 3.5) ile yakın akrabadır, aynı kaval tipi, ancak tamamen farklı bir toplumsal ve ritüel statüyle: biri vahye eşlik eder, öbürü koyun sürüsüne.

3. Halk aletleri

Qewwal ritüelinin dışında Êzîdî halk müziği, Kürt ve Ortadoğu dünyasının ortak alet dağarcığına başvurur. Bu aletler profandır: herkes çalabilir, kutsallık statüsü taşımaz ve Êzîdîlere özgü değildir. Yerleri düğün (Dawet), şenlik (Cejn) ve sıra dansı Govend’tir, tapınak değil.

3.1 Tembûr / Saz (uzun saplı lavta)

Tembûr (ayrıca Tenbûr; Saz / Bağlama ile akraba) derin Sasanî-eski Mezopotamya köklerine sahip uzun saplı bir lavtadır (kordofon).

Yapım ve malzeme:

• Armut biçimli gövde, geleneksel olarak birbirine yapıştırılmış 7 ila 10 ahşap dilimden (kabuk yapısı) yapılır, çoğunlukla dut ağacından; dut ağacından göğüs, küçük yakılmış ya da delinmiş ses delikleri taşır.
• Cevizden uzun sap, bağlı perdelerle (yaklaşık on dört, yarı-eşit aralıklı kromatik bir düzende).
• Üç metal tel, ilk koro çift olarak çekilir; sağ elin tipik üç parmak tekniğiyle çalınır.
• Rezonatör yaklaşık 80 cm yüksekliğinde, yaklaşık 16 cm genişliğinde.

Ses ve bağlam: Yumuşak, üst tonlar bakımından zengin lavta sesi. Komşu Yarsanizm (Ehl-i Hak)'te Tembûr kutsal bir nesne sayılır, Êzîdîlerde ise Stranbêj şarkıları ve destansı söyleyiş için profan bir eşlik aletidir, özellikle Ermeni-Êzîdî diasporasında öne çıkar. Saz/Bağlama, aynı yapım ailesinin yakın akrabası olan Kürt-Türk çeşididir (Wikipedia organolojisi; Açıkyıldız 2010).

3.2 Erbane / Daf (halk çerçeve davulu)

Kutsal Def ile (Bölüm 2.1) aynı çerçeve davul, halk müziğinde Erbane (ya da din dışı olarak Daf) adıyla görünür. Yapım ve ses aynıdır, ahşap çember, doğal deri, çoğunlukla metal halkalarla –, ancak statü farklıdır: burada Govend halaylarına ve şenlik şarkılarına nabzı veren profan bir dans ve eşlik aletidir. Aynı nesnenin çalan kişiye, yere ve vesileye göre kutsal ya da din dışı olabilmesi, Êzîdîlerin kutsal ve profan alan ayrımının en açık göstergesidir (krş. Bölüm 4).

3.3 Zirne (zurna) ve Dahol (davul): şenlik ikilisi

Gürültülü açık hava ikilisi Zirne + Dahol, Êzîdî düğününün ve şenliğinin akustik özüdür.

Zirne (Kurmancî zirne; Türkçe zurna), çift kamışlı bir zurna (aerofon, “obuanın atası”):

• Tek parça ahşaptan torna edilmiş, koni gibi genişleyen, üzerine ses çanı eklenmiş bir gövde.
• Bir başparmak deliği ve sekize kadar parmak deliği.
• Ses üreticisi olarak yassılmış, çift bir kamış; çalan kişi ezgiyi işitilir bir ara vermeden çalmak için dairesel nefes kullanır.
• Ses: son derece yüksek, delici, parlak: açık avlu ve büyük kalabalık için yapılmıştır.

Dahol (Kurmancî dahol; Türkçe davul), büyük çift derili silindir davul (membranofon):

• Ahşap silindir gövde, iki tarafı da hayvan derisiyle gerili, deriler birbirine ip ya da deri bağcıkla karşılıklı gerilmiştir.
• İki taraftan vurulur: büyük deri tarafında dolgulu bir tokmakla derin bas, küçük tarafta ince bir çubukla keskin karşı vuruş.

Bağlam: Zirne ve Dahol neredeyse ayrılmazdır ve Dawet (düğün), Sersal/Çarşemiya Sor ve tüm büyük şenlikler için klasik dans topluluğunu oluşturur. Serçopî (mendille dansı yöneten) tarafından yönetilen sıra dansı Govend’e öncülük ederler (Açıkyıldız 2010).

3.4 Kemança (mızraklı keman)

Kemança (ayrıca Kemençe) bir mızraklı kemandır (yaylı kordofon):

• Küçük, yuvarlak ya da armut biçimli gövde, çoğunlukla deri ya da ahşap göğüslü, dize dik olarak dayanan bir mızrak (ayak) üzerinde durur.
• Az sayıda tel (genellikle üç ya da dört), yayla çekilir.

Bağlam: Êzîdî halk müziğinde özellikle Ermeni-Êzîdî diasporasında yaygındır, orada ağıt ve anlatı söyleyişine (Dengbêj geleneği) eşlik eder, ince, ağıtsı tınılı profan bir ezgi aleti.

3.5 Bilûr (çoban kavalı)

Bilûr, çoban kavalıdır: kutsal Şibab’ın gündelik, profan kız kardeşi:

• Kamış, ahşap ya da (modern olarak) metalden yapılma, Şibab’tan daha ince ve daha kısa, boru boyunca parmak delikleri olan kenardan üflemeli boyuna bir kaval.
• Ağızlıksız çalınır, Ney ve Şibab ile aynı kenardan üfleme ilkesiyle.

Bağlam: Otlaktaki çobanın aleti, taşıması kolay, yapması kolay, yalnız çalınır. Tam da bu gündelik, pastoral konum, onu biçimce özdeş ama kutsanmış Qewwal Şibab’ından keskin biçimde ayırır: aynı kaval tipi, karşıt statü (krş. Bölüm 4).

4. Kutsal ile profan: ardındaki mantık

Êzîdî organolojisinin en çarpıcı özelliği hangi aletlerin kullanıldığı değil, bunlar ağırlıklı olarak komşu halklardakilerle aynıdır –, keskin ritüel ayrımdır:

Statüleriyle ayrılan biçimce özdeş iki alet çifti özellikle anlamlıdır:

• Def (kutsal) ↔ Erbane/Daf (profan): aynı çerçeve davul, çalan kişiye ve vesileye göre kutsanmış ya da din dışı.
• Şibab (kutsal) ↔ Bilûr (profan): aynı kaval tipi, biri vahye, öbürü sürüye eşlik eder.

Bu ayrım, Êzîdî düzenini büyük ölçekte yansıtır: nasıl ki yalnızca ruhban sınıfı belirli kutsal görevleri üstlenebilir ve Sanjak yalnızca Qewwal’larca taşınır (bkz. Sanjak ve Tawûsgêran), öyle de kutsal ses yalnızca çağrılmış ellerden gelebilir. Aletin kendisi kutsal değildir, çalan kişi, yer ve vesile aracılığıyla kutsallaşır. Vesileler ve akışları hakkında daha fazlası için Şenlikler ve şenlik takvimi ve Gelenekler makalelerine bakınız.

5. "Êzîdî müziği"nden ayrım

Bu makale aletleri nesneler olarak betimler. Onları kimin çaldığı (Qewwal, Stranbêj, Dengbêj), hangi türlerin (Stran, Lawik, Heyranok, Zêmar) ve hangi sanatçıların (Karapetê Xaço’dan diaspora kuşağına dek) bulunduğu ve müziğin vesileye göre nasıl düzenlendiği, Êzîdî müziği makalesinde ayrıntılı olarak ele alınır. Bir metin türü olarak kutsal Qewl geleneği ve onun sözlü aktarımı ise Qewl, sözlü kutsal aktarım altında açıklanır.

Kaynaklar

Trust kodu: A = akademik hakemli / standart referans; B = kurumsal ya da tanınmış topluluk; C = resmî hakemlikten geçmemiş ansiklopedik/organolojik genel bakış (yalnızca genel yapım bilgileri için kullanılmıştır).

Durum: 2026-06-15 · Êzîdî özgünlüğü doğrulandı · Tutarlı yazım: Êzîdî/Êzîdîler, Tawûsî Melek (asla “şeytan”), Lalîş, Sanjak, Qewwal, Xwedê (asla Allah). Alet adları Kurmancî-Latin yazımıyla. musik’ten açıkça ayrılmıştır.