Lalîş Dışındaki Êzîdî Kutsal Mekânları

Bu makale Êzîdîlerin diğer ziyaretgâh ve kutsal yerlerini tanıtır, Şingal (Sincar) ve Şêxan’daki yoğun ziyaretgâh kuşaklarından Ermenistan ve Gürcistan’daki büyük diaspora tapınaklarına, oradan da her Êzîdî hanesindeki küçük ev ziyaretgâhlarına kadar. Ana ziyaretgâh Lalîş burada yalnızca bir başvuru noktası olarak ele alınır; Êzîdî kutsal yapılarının temel mimari biçimlerini ise genel makale Mimari ve Ziyaretgâhlar açıklar. Özel adlar Latin Êzîdî yazımıyla (Hawar) verilir; anlatım, bilimsel literatürü (özellikle Açıkyıldız 2010, Kreyenbroek 1995, Spät 2005/2010, Encyclopaedia Iranica) ve belgeleme kurumlarını (ALIPH Foundation, World Monuments Fund) izler.

Giriş

Êzîdîlerin dini, tek tip, ölçünlü tek bir ibadet evi tanımaz; bunun yerine yerleşim bölgelerine yayılmış bir kutsal yerler ağı vardır: türbeler ve ziyaretgâhlar, kutsal pınarlar, mağaralar, ağaçlar ve korular, bunlara ek olarak konutlardaki küçük ev ziyaretgâhları. Bu kutsal coğrafyanın merkezinde, Musul’un kuzeyindeki Şêxan ilçesinde, reformcu Şêx Adî ibn Musafir’in († 1162) kabrinin bulunduğu Lalîş vadisi yer alır. Ne var ki Lalîş, geniş biçimde dallanmış kutsal bir coğrafyanın yalnızca en yüksek noktasıdır.

Kavram açıklaması: Tawûsî Melek (“Tavus Melek”) yedi melek varlığın en üstte olanıdır ve Êzîdî teolojisinde tapınılır, o, “Şeytan” ile eşitlenemez (dışarıdan atfedilmiş bir karalama). Êzîdîler kendilerine Êzîdî (tekil) / Êzîdîler (çoğul) der; daha eski dışarıdan verilmiş “Yezidiler” adı burada kullanılmaz.

1. Ziyaretgâh Sistemi: mzar, ziyaret ve kutsal varlıklar

Êzîdî ziyaretgâhları, bölgeye ve dil katmanına göre mzar (Ar. mazār, “ziyaret yeri”), ziyaret (ziyâret, “hac, ziyaret”) ya da genel olarak quba (kubbe ya da koni biçimli taçlandırma nedeniyle) diye adlandırılır. Bunlar neredeyse her zaman bir kutsal varlığın mezar ya da anma yeridir: bir Xas (ermiş), Xudan (koruyucu) ya da merkezî melek figürlerinden biri. Böyle bir yer, kendine özgü yivli koni kuleli bir taş türbe olabileceği gibi, bir pınar, bir mağara, bir ağaç ya da bir dağ doruğundaki yalın bir taş yığını da olabilir (Açıkyıldız 2010; Kreyenbroek 1995).

Teolojik olarak bu yerler kutsal varlıklar sistemiyle bağlıdır. Merkezde, başında Tawûsî Melek’in bulunduğu yedi melek olan Heft Sirr (“Yedi Sır”) durur; bunlara Şêx Adî, Şêx Hesen ve Şêx Şems gibi dünyevi tezahürler bağlanır (krş. Din ve Kültür). Birçok ziyaretgâh bu meleklere ya da kutsal kast ailelerinin (Şêx, Pîr) ermişlerine adanmıştır; bunların makam ve soyağaçlarını Ruhban ve Dinî Makamlar makalesi ele alır.

Bir ziyaretgâhın ziyareti belirli jestlere uyar: hacılar kapı pervazını öper, kutsal eşiğin üzerinden geçer (asla üstüne basmaz), odaya yalınayak girer, duvar nişlerinde kandiller yakar ve ziyaretgâh sütunları ile kutsal ağaçlardaki bez parçalarına dilek düğümleri atar. Bu uygulamalar, Lalîş’e yapılan büyük güz haccının, Cejna Cemaiyê, büyük ölçekte yaptığını küçük ölçekte yineler.

Sayım üzerine not: Popüler metinlerde dolaşan “365 ziyaretgâh” tasavvuru kesin değildir. Belgelenmiş olan, Lalîş’te ve çevresinde 365 kandil ile Êzîdî panteonunda 365 kutsal varlık (Xudan) tasavvurudur, 365 yapı değil (krş. Mimari ve Ziyaretgâhlar).

2. Şingal’daki (Sincar) Kutsal Mekânlar

Irak’ın kuzeybatısındaki Şingal dağları, Şêxan’ın yanı sıra en önemli Êzîdî çekirdek bölgesidir, ve 2014’e dek Lalîş dışındaki en yoğun ziyaretgâh kuşağıydı. Lalîş’ten sonraki en önemli kutsal mekânlar buradadır; sözde "İslam Devleti"nin (IŞİD) soykırımı da kutsal coğrafyaya en sert biçimde burada vurdu (arka plan: Şingal).

2.1 Şerfedîn: ikinci en önemli kutsal mekân

Şingal dağlarının güney yamacında, Sinûnê köyü yakınında yer alan Şerfedîn tapınağı (ayrıca Sharfadin), Êzîdîlerce Lalîş’ten sonra ikinci en önemli kutsal mekân ve genel olarak en eski ve en kutsal yerlerden biri sayılır (Wikipedia “Sharfadin Temple”; List of Yazidi holy places).

Ziyaretgâh, Şêx Hesen’in oğlu ve dinî halefi olan Şeref ed-Dîn’e (Sharaf ad-Dîn ibn al-Hasan) adanmıştır. Şeref ed-Dîn Adawiyya tarikatının başındaydı ve kaynaklara göre, istilacı Moğollara karşı verilen savaşta 1258’de (kimi yerde 1259) öldü. Kutsal ilahi Qewlê Şerfedîn’de, zamanların sonuna dek bir mağarada kalan gelecek kurtarıcının (Mehdî) suretiyle özdeşleştirilir (Wikipedia “Sharaf ad-Din ibn al-Hasan”). Tapınağın temel taşı, yaygın okuyuşa göre 1274 yılını taşır; bu yüzden yapı çoğunlukla “yaklaşık 800 yıllık” diye nitelenir.

Kesinlik notu: 1274 sayısı, ermişin ölüm yılına (≈ 1258) değil, tapınağın inşasına ya da temel taşına ilişkindir. İki tarih literatürde zaman zaman birbirine karıştırılır; burada bilerek ayrı tutulmuştur.

Mimari olarak Şerfedîn, iki koni biçimli zirveli, açık (soluk sarı) taştan bir yapıdır; her koninin tepesinde üç altın renkli küre ve göğe yönelmiş bir hilal bulunur (Wikipedia “Sharfadin Temple”). Ağustos 2014’teki IŞİD saldırısı sırasında Qasim Şeşo önderliğindeki hafif silahlı küçük bir Êzîdî savaşçı grubu ziyaretgâhı savundu ve yıkımdan koruyabildi, Şerfedîn böylece Êzîdî direnişinin bir simgesi oldu.

2.2 Mam Reşan: yağmur ve hasat hamisinin ziyaretgâhı

Şingal dağları üzerindeki Mam Reşan ziyaretgâhı (Mam Rashan), yaygın tarihlendirmeye göre 12. yüzyıldan kalmadır. Tarım hamisi, hasadın koruyucusu ve yağmur getiren olarak tapılan bir ermiş olan Pîr Mehmê Reşan’a (Pir Mehmed Reshan) adanmıştır; kuraklık zamanlarında onun ziyaretgâhlarında yağmur ve tarlaların bereketi için özel törenler düzenlenir (Wikipedia “Mam Rashan Shrine”; “Pir Mehmed Reshan”). Yapı klasik tipi izledi, kare bir mezar odası üzerinde yüksek bir koni kule.

2014’te Mam Reşan IŞİD tarafından kasıtlı olarak yıkıldı. Yeniden inşa, 2020 yazında belgeleme ve tespitle başladı; Ekim 2020’de Êzîdî dinî otoriteleri çalışmaları kutsadı. Proje, Cenevre merkezli ALIPH Foundation ile World Monuments Fund tarafından üstlenildi (ALIPH Foundation; World Monuments Fund / Culture in Crisis). Mam Reşan o günden beri Şingal’daki miras restorasyonunun örnek projelerinden biri sayılır.

2.3 Çilmêra: en yüksek dorukta “Kırk Er”

Çilmêra (ayrıca Çel Mêra, Chermera, “Kırk Er”), Şingal dağlarının en yüksek noktasında bir doruk kutsal mekânıdır ve en kutsal Êzîdî yerlerinden sayılır (List of Yazidi holy places). Ad, burada gömülü ya da tapınılan olduğu söylenen kırk ermişe gönderme yapar, Yakın Doğu’da yaygın bir “kırk er/ermiş” motifi. Açıkta kalan yüksek konumu, mekânı aynı zamanda Ağustos 2014’te Êzîdîlerin dağlara kaçışı sırasında bir sığınma ve toplanma noktası kıldı.

Ölçünlü listedeki diğer Şingal yerleri arasında özellikle dağlardaki Şebl Qasim ziyaretgâhı ile güney Şingal’daki Şêx Mend tapınağı ("Yılanların Efendisi"ne, → 3.2) bulunur. 2014’te zarar gören ya da yıkılan ziyaretgâhların toplam sayısı, en sık alıntılanan araştırmalarda yaklaşık 68 olarak verilir; sayı kaynağa göre değişir (krş. Mimari ve Ziyaretgâhlar).

3. Şêxan’da ve Lalîş Çevresinde Kutsal Mekânlar

Ninova Ovası’ndaki Şêxan bölgesi: kutsal Şêx ailelerinin ata toprağı, ikinci büyük ziyaretgâh kuşağını oluşturur. Burada Lalîş çevresinde, Baʿadre/Baʿadrê (Mîr’in merkezi) çevresinde ve ikiz köyler Başîqa ve Bahzanê çevresinde çok sayıda türbe sıralanır.

3.1 Lalîş çevresindeki ve Baʿadrê’deki ziyaretgâhlar

Lalîş vadisinin ötesinde, çevre köyler kendi kutsal mekânlarını taşır. Baʿadrê’de başka şeylerin yanı sıra Quba Hacî Alî tapınağı ve Xiz Rahman ziyaretgâhı bulunur; daha geniş bölgede Xatarah, Dughata ya da Sreşka gibi ziyaretgâhlar vardır (List of Yazidi holy places). Bu yapıların birçoğu yivli koni kuleli Lalîş tipini izler; Şêx ve Pîr ailelerinin yerel ermişlerine adanmıştır ve çevredeki cemaatlere hac ve toplanma yeri olarak hizmet eder.

3.2 Şêx Mend: “Yılanların Efendisi” ziyaretgâhı

Şêx Mend ziyaretgâhı (Ain Sifni/Şêxan’da, güney Şingal’da bir benzeriyle), Êzîdî geleneğinde yılanlar üzerinde güç sahibi olan kutsal soya bağlıdır. Mimari olarak yapı sıra dışıdır: kare plan, koni kulesiz düz çatı, kapıda bir yılan tasviriyle (Spät, The Black Snake; Açıkyıldız 2010). Êzîdîlikte kara yılan, tehdit edici bir işaret değil, bir koruma simgesi (Nuh efsanesi) sayılır.

3.3 Mehmê Reşan Şêxan’da da: ve Şêx Bekir’in kutsal korusu

Az önce anılan Mehmê Reşan (→ 2.2) yalnızca Şingal’da tapılmaz: ona atfedilen bir mezar, Şêxan bölgesinde Maqlûb Dağı’nın ardındaki Bardarash yakınında yer alır ve Lalîş’te de ona bir ziyaretgâh adanmıştır (Wikipedia “Pir Mehmed Reshan”). Aynı yağmur ve hasat hamisi böylece iki çekirdek bölgeyi, Şingal ve Şêxan’ı birbirine bağlar.

Şêxan’ın kutsal coğrafyasına ayrıca Bahzanê yakınındaki Şêx Bekir’in kutsal zeytinliği dâhildir, Lalîş kandilleri için ayinsel zeytinyağının kaynağı. IŞİD zeytinliği 2014–2016’da kundaklamayla ağır biçimde zarara uğrattı (raporlara göre yaklaşık 3.000 ağacın yaklaşık 800’ü yandı); o günden beri ALIPH Foundation desteğiyle yeniden canlandırıldı. Başîqa ve Bahzanê’deki çok sayıda türbe 2014’te yıkıldı ve büyük ölçüde diaspora tarafından devlet yardımı olmaksızın yeniden inşa edildi. Başîqa’daki, Malak Miran meleğine adanmış Malak Miran tapınağı ise yıkımının ardından Ocak 2018’de yeniden açıldı (List of Yazidi holy places).

4. Diaspora: Ermenistan

Güney Kafkasya’da dünyanın kesintisiz var olan en eski Êzîdî diasporası yaşar (ayrıntılı olarak: Ermenistan ve Gürcistan’da Êzîdîler). Irak dışındaki ilk Êzîdî tapınakları burada doğdu.

4.1 Quba Mêrê Dîwanê (Aknalîç): dünyanın en büyük Êzîdî tapınağı

Aknalîç’te (Aknalich, Armavir İli, Erivan’ın yaklaşık 35 km batısında) Eylül 2019’da dünyanın en büyük Êzîdî tapınağı olan Quba Mêrê Dîwanê açıldı. Tam adı yaklaşık Quba Heft Merê Dîwanê û Tawûsê Melek’tir; yapı Tawûsî Melek ile yedi meleğe (Heft Sirr) adanmıştır (Al Jazeera 2019; Wikipedia “Quba Mêrê Dîwanê”).

Ermeni mimar Artak Ghulyan, granit ve mermerden, merkezî daha yüksek bir kemerli kubbenin çevresinde yedi kubbeli, yaklaşık 25 m yüksekliğinde bir yapı tasarladı, yedi, Heft Sirr’e gönderme yapar. Kompleks bir dua salonu, bir ruhban okulu ve bir müze içerir. Yapı, Rusya’da yaşayan, Ermenistan doğumlu Êzîdî iş insanı Mirza Sloian tarafından finanse edildi.

“Dünyanın en büyük tapınağı” kanon denetimi: Dünyanın en büyük Êzîdî tapınağı nitelemesi ciddi haberciliğte (Al Jazeera, MassisPost vb.) ve başvuru dosyası Ermenistan ve Gürcistan içinde tutarlı biçimde belgelenmiştir ve kanoniktir. Açılış yılı 2019 kesindir (inşa 2010’lu yıllardan itibaren).

4.2 Ziyaret (Aknalîç): Ermenistan’ın ilk Êzîdî tapınağı

Quba Mêrê Dîwanê’den yalnızca birkaç metre ötede, 2012’de ibadete açılan daha eski, daha küçük Ziyaret tapınağı durur, post-Sovyet alanındaki ilk Êzîdî tapınağı (Wikipedia “Quba Mêrê Dîwanê”; List of Yazidi holy places). Büyük yeni yapıyla birlikte, ülkenin en büyük etnik azınlığı olan Ermenistan Êzîdîleri için bir hac topluluğu oluşturur. Bir başka tapınak, Rya Taza yakınındaki Şêxûbekir ziyaretgâhı, Aralık 2020’de kutsandı.

5. Diaspora: Gürcistan

5.1 Tiflis’teki Sultan Êzîd tapınağı

Tiflis’te (Tbilisi) 16 Haziran 2015’te Warketili (Varketili) semtinde Sultan Êzîd tapınağı törenle açıldı, Irak ve Ermenistan’daki tapınaklardan sonra dünyanın üçüncü Êzîdî tapınağı (DFWatch 2015; Rudaw 18.06.2015; başvuru dosyası Ermenistan ve Gürcistan). Kutsal Sultan Êzîd’e adanmıştır.

Mimari olarak yapı Lalîş üslubuna öykünür: yalın, bölünmemiş dış duvarlar ve tek bir koni zirve. Alanda ayrıca, Êzîdî dini ve tarihi ile Gürcü ve Kürt dilleri üzerine kursların sunulduğu piramit biçimli bir cam yapı bulunur. Arsayı Gürcü hükûmeti 2009’da bağışlamıştı; inşaata 2012’den itibaren “Gürcistan Êzîdîleri Evi” başladı ve yerel iş insanları finanse etti.

Tarih kanonu: Açılış Haziran 2015 (arsa 2009, inşa 2012’den itibaren). “2013” değil. Bu değerler wiki’nin sayı kanonunda (#9) sabitlenmiştir.

6. Ev Ziyaretgâhları ve Kutsal Sütunlar (Stûn)

Büyük türbelerin yanı sıra Êzîdîlik, sabit bir yapısı olmayan ev içi bir dindarlık tanır. Birçok Êzîdî konutunda küçük bir ev ziyaretgâhı vardır, kandillerin yakıldığı ve duaların edildiği bir niş ya da sınırlandırılmış kutsal bir alan. Burada özel bir rolü Stûn ya da Stûna Mîraza (“dilek sütunu”) oynar: kutsal bir sütun ya da direk (ziyaretgâhlarda ve kutsal ağaçların altında da), hacıların ve ev halkının bir dileği (mirad) dile getirmek için bez ya da ipek mendillere düğümler attığı, aynı anda daha eski bir düğümü çözdüğü, istenen lütfu “aktarma” olarak (Açıkyıldız 2010; Spät 2010).

Böylece Êzîdî kutsal coğrafyası, uzaktan görünen büyük koni kulelerden, Şingal ve Şêxan’ın bölgesel ziyaretgâh kuşaklarından ve yeni diaspora tapınaklarından özel konut alanına dek uzanır, her yerde aynı jestlerle bağlı: ışık yakmak, eşiğe saygı göstermek, bir düğüm atmak.

Kaynaklar

Bilimsel literatür

• Açıkyıldız, Birgül (2010): The Yezidis. The History of a Community, Culture and Religion. London: I.B. Tauris., Êzîdî kutsal mimarisi ve bölgesel ziyaretgâhlar üzerine başvuru eseri.
• Kreyenbroek, Philip G. (1995): Yezidism, Its Background, Observances and Textual Tradition. Lewiston: Edwin Mellen Press., kutsal varlıklar (Xudan/Xas), bayramlar, kaynak eleştirisi.
• Spät, Eszter (2005): The Yezidis. London: Saqi; ayrıca Spät (2010): Places of Pilgrimage ve yılan/Mam Reşan simgeselliği üzerine çalışmalar (The Black Snake).

Kurumlar ve başvuru eserleri

• Encyclopaedia Iranica: Yazidis maddesi (başka şeylerin yanı sıra Şeref ed-Dîn ve kutsal coğrafya üzerine).
• ALIPH Foundation: Reconstruction of the Yazidi Mam Rashan Shrine / Sincar restorasyon projeleri. https://www.aliph-foundation.org/en/projects/reconstruction-of-the-yazidi-mam-rashan-shrine
• World Monuments Fund / Culture in Crisis: Reconstruction of the Yazidi Mam Rashan Shrine. https://cultureincrisis.org/projects/reconstruction-of-the-yazidi-mam-rashan-shrine

Ansiklopedik ve gazetecilik kaynakları

• Wikipedia (EN): List of Yazidi holy places. https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Yazidi_holy_places
• Wikipedia (EN): Sharfadin Temple. https://en.wikipedia.org/wiki/Sharfadin_Temple
• Wikipedia (EN): Sharaf ad-Din ibn al-Hasan. https://en.wikipedia.org/wiki/Sharaf_ad-Din_ibn_al-Hasan
• Wikipedia (EN): Mam Rashan Shrine. https://en.wikipedia.org/wiki/Mam_Rashan_Shrine
• Wikipedia (EN): Pir Mehmed Reshan. https://en.wikipedia.org/wiki/Pir_Mehmed_Reshan
• Wikipedia (EN): Quba Mêrê Dîwanê. https://en.wikipedia.org/wiki/Quba_Mêrê_Dîwanê
• Wikipedia (EN): Sultan Ezid Temple. https://en.wikipedia.org/wiki/Sultan_Ezid_Temple
• Al Jazeera (2019): Inside the world’s biggest Yazidi temple in Armenia. https://www.aljazeera.com/features/2019/11/11/inside-the-worlds-biggest-yazidi-temple-in-armenia
• MassisPost (2019): World’s Largest Yezidi Temple Opens in Armenia. https://massispost.com/2019/09/worlds-largest-yezidi-temple-opens-in-armenia/
• Democracy & Freedom Watch (2015): Yazidi temple, third in the world, opened in Tbilisi. https://dfwatch.net/yazidi-temple-third-in-the-world-opened-in-tbilisi-36650
• Rudaw (18.06.2015): Yezidis of Georgia celebrate new temple in Tbilisi. https://www.rudaw.net/english/world/180620152

Doğrulama ve kesinlik notu: Şerfedîn tapınağında temel taşı 1274 (inşa) ile ölüm yılı ≈ 1258 (Şeref ed-Dîn) bilerek ayrı tutulmuştur. Açılış yılı 2019 (Quba Mêrê Dîwanê) ve 16 Haziran 2015 tarihi (Sultan Êzîd tapınağı Tiflis) wiki’nin sayı kanonunu (#9) izler. “Yaklaşık 68” yıkılan ziyaretgâh ile “3.000’in 800’ü” yanan zeytin ağacı sayısı en sık alıntılanan STK/basın araştırmalarını izler ve kaynağa göre biraz değişebilir. Tek tek mekânların İslam öncesi türetimleri araştırmada tartışmalı kalır ve bir atıf olarak okunmalıdır.

İlgili makaleler: Lalîş, merkezî kutsal mekân · Mimari ve Ziyaretgâhlar · Din ve Kültür · Ermenistan ve Gürcistan’da Êzîdîler · Şingal · Ruhban ve Dinî Makamlar · Cejna Cemaiyê

Durum: 2026-06-14.