Êzîdî's in Duitsland: geschiedenis, gemeenschappen en heden van de grootste diaspora

Stand: medio 2026. Dit artikel behandelt de êzîdîsche gemeenschap in Duitsland: migratiegeschiedenis, centra, organisaties, religieus leven alsmede recht en politiek. De wereldwijde spreiding van de Êzîdî’s wordt behandeld in het artikel Diaspora en demografie; de genocide van 2014 in de artikelen Genociden op de Êzîdî’s, Ferman-kroniek en de Timeline. Methodiek: alle cijfers met bronvermelding; bij uiteenlopende opgaven worden marges genoemd. In geciteerde titels, campagne- en instantienamen blijft de daar gebruikte schrijfwijze („Jesiden") behouden.

Overzicht en cijfers

Duitsland herbergt veruit de grootste êzîdîsche diaspora ter wereld, en is na Irak het land met de op één na grootste êzîdîsche bevolking überhaupt [1][4]. Wat in 1961 begon met enkele geworven arbeiders uit Turkije, is in drie migratiefasen uitgegroeid tot een gemeenschap die het êzîdîsche leven in Europa bepaalt, met eigen gemeenschapscentra, grafvelden, koepelorganisaties en een groeiende publieke zichtbaarheid.

Een officieel cijfer bestaat niet: de Duitse statistiek registreert nationaliteit, niet religieuze gezindte. Alle opgaven zijn schattingen met een aanzienlijke marge [1]:

Als serieuze bandbreedte geldt vandaag: naar schatting 200.000 tot 250.000 Êzîdî’s in Duitsland; oudere en conservatieve schattingen gaan uit van circa 100.000 [1][2][11]. De verschillen worden verklaard door de toestroom na 2014, geboorten in Duitsland en de telwijze, religieus praktiserende personen of alle mensen van êzîdîsche afkomst [1][2]. In de rest van Europa leven ter vergelijking slechts ongeveer 65.000 Êzîdî’s (details in het Diaspora-artikel) [1][4].

Migratiegeschiedenis: drie fasen

Fase 1: gastarbeiders uit Turkije (vanaf 1961)

De eerste Êzîdî’s kwamen naar Duitsland in het kader van het Duits-Turkse wervingsverdrag van 1961, als zogeheten „Gastarbeiter" (gastarbeiders). Een wervingsbureau in de provincie Mardin bemiddelde ook êzîdîsche arbeiders, onder meer naar Nedersaksen; zij werkten vooral bij Volkswagen, bij Telefunken en in de bouw [4]. De eerste grotere groepsmigratie wordt gedateerd op begin 1964 [1]. Zo ontstond al in de jaren zestig de oudste êzîdîsche vestigingskern van Duitsland: Celle, waarheen Êzîdî’s vooral uit de regio Batman/Beşiri kwamen (uitvoerig hieronder) [5][6]. Na de wervingsstop van 1973 volgden in het kader van gezinshereniging vrouwen en kinderen, uit arbeiders ontstonden gezinnen, uit gezinnen gemeenschappen.

Fase 2: vlucht en asiel (jaren tachtig en negentig)

Na de militaire staatsgreep in Turkije in 1980 verslechterde de situatie van de Êzîdî’s in Zuidoost-Turkije dramatisch: religieuze discriminatie, landconflicten en het escalerende Koerdisch-Turkse conflict dreven hele dorpsgemeenschappen uit de Tur Abdin en de provincies Batman en Mardin tot de vlucht naar Duitsland [1][5].

Juridisch ging deze fase gepaard met een in Europa unieke rechtspraak: in 1982 bewerkstelligde de Göttingse godsdienstwetenschapper Gernot Wießner met deskundigenrapporten voor het Verwaltungsgericht Stade (bestuursrechtbank van eerste aanleg) de asielrechtelijke erkenning van Êzîdî’s [1]. De mijlpaal volgde in 1990: het Bundesverwaltungsgericht (de hoogste Duitse bestuursrechter) stelde bij uitspraak van 15 mei 1990 (BVerwG 9 C 17.89) een „indirecte, regionaal begrensde groepsvervolging" van de Êzîdî’s in Zuidoost-Turkije om religieuze redenen vast [25]; in 1993 zette de erkenning zich met de rechtspraak van het OVG Lüneburg (Oberverwaltungsgericht, hoogste bestuursrechter van de deelstaat) algemeen door [1].

Het gevolg: de êzîdîsche bevolking van Turkije emigreerde vrijwel volledig. Vandaag leven daar nog slechts enkele honderden tot enkele duizenden Êzîdî’s, de meerderheid van de „Turkse" Êzîdî’s woont in Duitsland [1][5]. Pas vanaf ongeveer 2003, de grote asielmigratie was allang afgerond, oordeelden hogere rechtscolleges dat er geen voortdurende groepsvervolging in Turkije meer bestond [26].

Parallel kwamen in de jaren tachtig Syrische Êzîdî’s; Iraakse Êzîdî’s vluchtten voor het Baath-regime (o.a. de Anfal-campagne) en in versterkte mate na de Irakoorlog van 2003 [1].

Fase 3: genocide-vlucht vanaf 2014

Op 3 augustus 2014 overviel de zogenoemde „Islamitische Staat" (IS) het êzîdîsche kerngebied Şingal: meer dan 5.000 Êzîdî’s werden gedood, circa 7.000 ontvoerd, vrouwen en meisjes tot slaaf gemaakt, jongens als kindsoldaten gedwongen gerekruteerd, en ongeveer 400.000 mensen verdreven; studies noemen deels afwijkende waarden [3][10]. Deze Ferman (uitvoerig in het genocide-artikel en in de Ferman-kroniek) bracht de tot dusver grootste êzîdîsche vluchtbeweging naar Duitsland op gang; samen met de Syrische oorlog vanaf 2011 deed hij het aantal Êzîdî’s in Duitsland aanzienlijk stijgen [1][2].

De speciale contingenten van 2015/16

Een wereldwijd opgemerkt antwoord op de genocide kwam uit Baden-Württemberg: deze deelstaat nam vanaf 2015 in een „Sonderkontingent" (speciaal humanitair opnameprogramma van een deelstaat buiten de reguliere asielprocedure om) ongeveer 1.000 tot 1.100 zwaar getraumatiseerde, overwegend êzîdîsche vrouwen en kinderen uit Noord-Irak op, onder hen ook enkele christelijke vrouwen en jongens. De deelstaatregering gaf in januari 2015 de Duits-êzîdîsche psycholoog prof. Jan Ilhan Kizilhan de opdracht de betrokkenen in Irak te onderzoeken en te selecteren; de missie verliep aanvankelijk geheim. De opgenomen personen werden verdeeld over meer dan 20 steden en gemeenten [12][13][14][15].

Aanvullend namen Nedersaksen circa 70 en Sleeswijk-Holstein circa 30 vrouwen op; ook Brandenburg deed mee met een kleine groep [14]. Andere deelstaten, waaronder Noordrijn-Westfalen, namen Êzîdî’s op via de reguliere asiel- en bondsprocedures, maar stelden geen eigen speciaal contingent van deze aard in [14]. Het programma geldt als modelgeval; op Kizilhan gaat ook de opleiding van Iraakse psychotherapeuten terug [12][13].

Centra en gemeenschappen

De êzîdîsche bevolking concentreert zich in twee grote regio’s: Nedersaksen en het noordelijke Noordrijn-Westfalen. Grotere gemeenschappen bestaan onder meer in Celle, Hannover, Oldenburg, Bad Zwischenahn en Wilhelmshaven, in Bielefeld/Ostwestfalen-Lippe, aan de Nederrijn (Kalkar, Kleve, Rees, Emmerich, Wesel) en in Keulen; daarnaast in Gießen, Frankfurt, Berlijn, Bremen, in Saarland en in Zuid-Duitsland [1][5].

Celle: de oudste gemeenschap van Duitsland

Celle geldt als de oudste êzîdîsche gemeenschap van Duitsland: de eerste Êzîdî’s kwamen er in de jaren zestig als gastarbeiders uit de regio Batman/Beşiri. Ongeveer 90 procent van de sinds 1965 in Celle wonende mensen van Turkse herkomst is van êzîdîsche afkomst [5][6].

Vandaag leven in de stad en het district (Landkreis) Celle volgens recentere opgaven circa 7.000 tot 10.000 Êzîdî’s (oudere bronnen noemden ongeveer 5.000) [4][6]. Daarmee is Celle, gemeten naar bevolkingsaandeel, het dichtste êzîdîsche vestigingsgebied van Duitsland en een van de grootste êzîdîsche gemeenschappen ter wereld: sommige bronnen spreken zelfs van de grootste gemeenschap buiten Şingal; zulke superlatieven hangen echter van de telwijze af [4][6]. Het êzîdîsche cultuurcentrum (Mala Êzdiyan Celle) bestaat als vereniging sinds begin jaren negentig; in 2002 werd een eigen pand verworven, in 2005 geopend [6].

Bielefeld en Ostwestfalen-Lippe

In Bielefeld leven ongeveer 6.000 Êzîdî’s; met Herford, Minden en Halle (Westf.) vormt Ostwestfalen-Lippe het tweede grote vestigingsgebied [20]. Bielefeld is tegelijk het organisatorische centrum van de gemeenschap: hier werd in 2017 in het stadhuis de Zentralrat der Êzîden opgericht, hier zetelt de Ezidische Gemeinde OWL e.V. (e.V. = „eingetragener Verein", een in het verenigingsregister ingeschreven vereniging), en sinds 1994 bestaat er een êzîdîsch grafveld [1][16][17][20].

Oldenburg

Oldenburg is de zetel van het Yezidisches Forum e.V., een van de oudste en actiefste gemeenschapsorganisaties van Duitsland (onderwijs- en dialoogwerk sinds de jaren negentig); sinds 1994 bestaat het êzîdîsche grafveld Oldenburg-Kreyenbrück [1][21]. Hier verscheen ook het tijdschrift „Dengê Êzîdiyan", een van de eerste regelmatige êzîdîsche publicaties van Europa [1].

Hannover

De regio Hannover herbergt een van de grootste êzîdîsche bevolkingsgroepen van Duitsland en het grootste êzîdîsche grafveld van het land: op de stadsbegraafplaats Lahe worden sinds 1990 Êzîdî’s begraven, inmiddels circa 200 graven [1][4]. Naar de nieuwjaarsfeesten kwamen in gehuurde hallen tijdelijk tot 5.000 gasten (2015); een eigen gemeenschapscentrum ontbrak in de stad zelf daarentegen lange tijd [1][4].

Organisaties en zelfvertegenwoordiging

Sinds de jaren negentig is een veelzijdig verenigingslandschap ontstaan, van lokale cultuurcentra tot landelijke koepelorganisaties:

• Zentralrat der Êzîden in Deutschland (ZÊD): opgericht op 29 januari 2017 in het stadhuis van Bielefeld door 29 verenigingen, gemeenschappen en organisaties, waaronder de oudere „Zentralrat der Yeziden in Deutschland" (2007) en de GEA. Eerste voorzitter: de politicoloog Irfan Ortac (circa 70 procent in de eerste stemronde). De ZÊD verenigde voor het eerst circa 80 procent van de georganiseerde verenigingen; de zetel is Bielefeld [16][17][18].
• Ezidische Akademie e.V. (Hannover, opgericht 2009): onderwijs-, cultuur- en onderzoekswerk [1].
• Gesellschaft Ezidischer AkademikerInnen (GEA) (Essen, opgericht 2012): naar eigen zeggen de grootste êzîdîsche academicivereniging ter wereld [1][22].
• Êzîdische Jugend Deutschland e.V. (ÊJD): eind 2017 voortgekomen uit de in 2011 in Saarland opgerichte „Ezidische Jugend e.V."; landelijke jeugdkoepel (identiteit, integratie, cultuur- en religieoverdracht) [19].
• HÁWAR.help (Berlijn): mensenrechtenorganisatie van de Duits-êzîdîsche journaliste Düzen Tekkal, opgericht als reactie op de genocide van 2014; exploiteert sinds 2018 vrouwencentra in Noord-Irak, produceerde documentaires („Háwar", „Jiyan", „Bêmal") en initieerde de campagne #JesidenBleiben voor een landelijke uitzettingsstop [23][24].
• Mala Êzîdîya („Huis van de Êzîdî’s"): netwerk van lokale gemeenschaps- en cultuurcentra, o.a. in Celle, Wesel (vereniging 1995, eigen pand 2008), Emmerich, Bremen, Bielefeld, Berlijn, Bonn, Gießen en Freiburg; vele zijn ZÊD-lidverenigingen [16][21].
• Een oudere koepelstructuur was de Föderation der Êzîdîschen Vereine (Federatie van Êzîdîsche Verenigingen, 15+ lidverenigingen) [1].

Portretten van Düzen Tekkal, Irfan Ortac, Jan Ilhan Kizilhan en andere persoonlijkheden zijn te vinden in het artikel Bekende persoonlijkheden.

Religieus leven in Duitsland

Laliş blijft het centrum

In Duitsland bestaan geen êzîdîsche tempels in engere zin: het religieuze centrum blijft Laliş in Noord-Irak met het heiligdom van Şêx Adî, de belangrijkste heilige plaats en het centrale bedevaartsoord van de Êzîdî’s. Velen gaan erheen op bedevaart of onderhouden de band symbolisch, bijvoorbeeld met gewijde aarde uit Laliş (berat) of water van de heilige bron Kanîya Spî [1][21][28]. Ter plaatse vervullen Mala Êzîdîya en cultuurcentra de gemeenschapsfuncties: feesten, religieus onderricht, interreligieuze dialoog, rituele wassing van overledenen, onderwijswerk [1][21][28]. Voor bepaalde ceremonies reizen geestelijken (Qewals) soms speciaal vanuit Irak aan [1].

Feesten

Het belangrijkste feest van het jaar is Çarşema Sor ofwel Çarşema Serê Nîsanê, het nieuwjaarsfeest op de eerste woensdag van april volgens de op de juliaanse kalender gebaseerde êzîdîsche kalender (gregoriaans meestal de tweede of derde woensdag van april). In Duitsland wordt het gevierd in gemeenschapscentra, gehuurde feesthallen en als familiepicknick; tot de gebruiken behoren gekleurde eieren, bloemen boven de voordeur en de Bazimbar-bandjes [4][27][28][29]. Daarnaast vieren de gemeenschappen Cejna Êzîd (het decemberfeest na de vastendagen) en Tawisgeran-gelegenheden [4][28]; de deelstaatpolitiek en gemeenten nemen de feesten in toenemende mate waar [29].

Begrafeniscultuur

Omdat repatriëring van overledenen naar het land van herkomst vaak niet mogelijk is, ontstonden vanaf 1990 eigen êzîdîsche grafvelden: eerst Wesel, Emmerich en Hannover-Lahe (alle 1990; Lahe met circa 200 graven het grootste), in 1994 Bielefeld en Oldenburg-Kreyenbrück, later o.a. Bochum, Goch, Minden en Herford (2019) [1][4]. Het hoofdmotief van de grafstenen is het zonnesymbool [1][4].

Religieuze structuur in de diaspora

Het overgeleverde standensysteem van de Êzîdî’s (Şêx, Pîr, Mirîd) en de daarmee verbonden endogamie bestaan ook in Duitsland voort, maar worden vooral door de jonge generatie in toenemende mate ter discussie gesteld [1][11].

Recht en politiek

De genocide-erkenning door de Bondsdag (19 januari 2023)

Op 19 januari 2023 erkende de Duitse Bondsdag (Bundestag, het federale parlement) de IS-misdaden tegen de Êzîdî’s van 2014 als genocide in de zin van het VN-Genocideverdrag. De motie „Anerkennung und Gedenken an den Völkermord an den Êzîdinnen und Êzîden 2014" (parlementair drukstuk, „Drucksache", 20/5228), ingediend door SPD, Bündnis 90/Die Grünen, FDP en CDU/CSU, werd unaniem aangenomen: ook AfD en Linke stemden voor, maar uitten in het debat detailkritiek [7][8][9].

De Bondsdag sprak zich daarin uit voor consequente strafvervolging volgens het universaliteitsbeginsel (Weltrechtsprinzip, strafvervolging ongeacht de plaats van het misdrijf), voor versterking van de internationale bewijsgaring (UNITAD, Eurojust), voor steun aan de wederopbouw van Şingal en de terugkeer van circa 300.000 binnenlands ontheemden, voor eisen aan Irak (toetreding tot het Statuut van het Internationaal Strafhof, strafbaarstelling van genocide), en uitdrukkelijk ervoor, Êzîdî’s „met inachtneming van hun voortdurende vervolging" in de asielprocedure bescherming te verlenen [7][8]. Hieraan gingen een hoorzitting in de mensenrechtencommissie vooraf (juni 2022), waarin deskundigen zoals Düzen Tekkal de erkenning aanbevalen, en een petitie vanuit de gemeenschap [30][23].

Strafprocessen: Duitsland als voortrekker van het universaliteitsbeginsel

Duitse rechtbanken hebben als eerste ter wereld de genocide op de Êzîdî’s strafrechtelijk bestraft:

• OLG Frankfurt (Oberlandesgericht, hogere deelstaatrechtbank), 30 november 2021, Taha Al-J.: het wereldwijd eerste strafvonnis wegens genocide op de Êzîdî’s en het eerste genocidevonnis tegen een IS-lid überhaupt: levenslange gevangenisstraf: o.a. wegens genocide, misdrijven tegen de menselijkheid met de dood tot gevolg en oorlogsmisdrijven. De Irakees had in 2015 een êzîdîsche vrouw en haar vijfjarige dochter als slavinnen gekocht; het kind liet hij vastgeketend in de volle zon omkomen van de dorst. Amnesty International noemde het vonnis historisch [10][31].
• OLG München, Jennifer W.: de IS-terugkeerster uit Nedersaksen, echtgenote van Taha Al-J., werd in oktober 2021 eerst tot tien jaar gevangenisstraf veroordeeld (o.a. medeplichtigheid aan poging tot moord door nalaten, IS-lidmaatschap). Na cassatieberoep van de Bundesanwaltschaft (het federale openbaar ministerie) en gedeeltelijke vernietiging door het BGH (Bundesgerichtshof, de hoogste Duitse strafrechter) volgden in augustus 2023 14 jaar gevangenisstraf wegens slavernij met de dood tot gevolg als misdrijf tegen de menselijkheid [32][33][34].

Verdere processen volgden voor meerdere Oberlandesgerichte; Duitsland geldt daarmee als internationale voortrekker van de juridische verwerking van de Ferman volgens het Völkerstrafgesetzbuch (het Duitse wetboek van internationaal strafrecht) [10][31].

Het uitzettingsdebat (stand: medio 2026)

Op gespannen voet met de genocide-erkenning staat de uitzettingspraktijk. Vanaf 2023 werden weer mensen naar Irak uitgezet, in 2023 in totaal 135 personen, onder wie ook Êzîdî’s; het beschermingspercentage voor Iraakse Êzîdî’s in de asielprocedure daalde in 2023 tot ongeveer 53 procent. Critici brengen daartegen in dat de Bondsdag in 2023 uitdrukkelijk bescherming had toegezegd [35].

Vluchtelingenraden (o.a. die van Nedersaksen, „Flüchtlingsrat", een ngo voor vluchtelingenbelangen), HÁWAR.help met de campagne #JesidenBleiben, Pro Asyl en Wadi eisen een uitzettingsstop respectievelijk een verblijfsrecht. Een in 2024 o.a. voor Pro Asyl opgesteld deskundigenrapport („Zehn Jahre nach dem Völkermord") ontkent veilige terugkeerperspectieven: Şingal is grotendeels verwoest, honderdduizenden leven nog altijd in kampen, milities en luchtaanvallen houden de situatie volatiel [24][36][37]. De tegenpositie: meerdere deelstaten en delen van de binnenlandpolitiek achten uitzettingen met name naar Centraal-Irak mogelijk. Begin 2026 werden in de binnenlandcommissie van de Bondsdag opnieuw initiatieven voor een gewaarborgd verblijfsrecht voor Êzîdî’s behandeld; het debat blijft open [35][38].

Identiteit en jonge generatie

Een in 2025 gepresenteerde enquête onder meer dan 500 Êzîdî’s in Duitsland toont een dubbele werking van de genocide van 2014: sindsdien houden Êzîdî’s zich aanzienlijk intensiever bezig met de eigen geschiedenis, religie en cultuur, tegelijk zijn de waarden voor depressie, angst en trauma significant verhoogd; de Ferman werkt identiteitsvormend en belastend tegelijk [11]. Onder de na 2014 gevluchte personen leven veel overlevenden van slavernij en geseksualiseerd geweld alsmede nabestaanden van vermoorden; transgenerationele traumaoverdracht is empirisch beschreven, terwijl het aanbod aan psychotherapie in de moedertaal schaars blijft [11][12][13].

Jonge, in Duitsland geboren Êzîdî’s identificeren zich sterk met het land waarin zij zijn opgegroeid; traditionele normen zoals endogamie en het standensysteem worden bevraagd. Cultuurverenigingen en de ÊJD proberen religieuze identiteit en de Duitse leefwereld te verbinden, via jongerenwerk, seminars en sociale media [11][19]. Bij de tiende herdenking van de genocide eiste de ZÊD in 2024, verder gaand dan de politieke erkenning, een culturele verankering: een gedenkplaats, onderwijsaanbod en universitaire programma’s over het êzîdîsme [1].

Identiteitsdebatten en generatievraagstukken zullen in een eigen, verdiepend artikel worden behandeld.

Bronnen

1. Wikipedia: „Jesiden in Deutschland", https://de.wikipedia.org/wiki/Jesiden_in_Deutschland
2. ÊzîdîPress: „Zahl der Êzîden in Deutschland steigt auf über 200.000", https://www.ezidipress.com/blog/zahl-der-eziden-in-deutschland-steigt-auf-ueber-200-000/
3. bpb: „2014: Völkermord an Jesidinnen und Jesiden", https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/550977/2014-voelkermord-an-jesidinnen-und-jesiden/
4. Haus der Religionen Hannover: „Eziden in Hannover: Geschichte und Gegenwart", https://haus-der-religionen.de/de/religionen/eziden/eziden-in-hannover-geschichte-und-gegenwart
5. taz: „Jesiden in Norddeutschland: Die zweite Heimat", https://taz.de/Jesiden-in-Norddeutschland/!5035368/
6. Celler Presse (2024): Vortrag Andreas Flick über den êzîdîschen Glauben, https://celler-presse.de/2024/05/02/theologe-andreas-flick-informiert-ueber-den-ezidischen-glauben-beim-frauenfruehstueck-des-sovd-ortsverbandes-nienhagen/
7. Deutscher Bundestag: „Bundestag erkennt IS-Verbrechen an Jesiden als Völkermord an" (19.01.2023, Drs. 20/5228), https://www.bundestag.de/dokumente/textarchiv/2023/kw03-de-jesiden-927032
8. Deutscher Bundestag, hib: „Anerkennung des Völkermordes an Jesiden", https://www.bundestag.de/presse/hib/kurzmeldungen-929880
9. HÁWAR.help: „Deutscher Bundestag erkennt den Völkermord an den Jesiden offiziell an", https://www.hawar.help/de/anerkennung-genozid-bundestag/
10. Amnesty International (30.11.2021): „Weltweit erstes Urteil wegen Völkermordes an Jesid_innen", https://www.amnesty.de/allgemein/pressemitteilung/deutschland-weltweit-erstes-urteil-wegen-voelkermordes-jesidinnen
11. Vatican News (04/2025): „Die Jesiden – integriert, verunsichert, traumatisiert?", https://www.vaticannews.va/de/kirche/news/2025-04/jesiden-deutschland-irak-religion-genozid-kultur-glaube-is.html
12. Schwäbische Zeitung: „Würdigung eines Seelenretters: Kizilhan hat Tausenden Jesidinnen geholfen", https://www.schwaebische.de/politik/wuerdigung-eines-seelenretters-kizilhan-hat-tausenden-jesidinnen-geholfen-3426547
13. DHBW: „Prof. Dr. Dr. Jan Ilhan Kizilhan erhält Landesverdienstorden", https://www.dhbw.de/die-dhbw/aktuelles/detail/2016/4/prof-dr-dr-jan-ilhan-kizilhan-erhaelt-landesverdienstorden
14. Kontext-Wochenzeitung: „Sonderkontingent Jesidinnen", https://www.kontextwochenzeitung.de/politik/623/eine-unertraegliche-situation-8740.html
15. Baden-Württemberg.de: „‚Wir können wieder leben’ – Jesidinnen und ihr Leben im Südwesten", https://www.baden-wuerttemberg.de/de/service/alle-meldungen/meldung/pid/wir-koennen-wieder-leben-jesidinnen-und-ihr-leben-im-suedwesten/
16. Zentralrat der Êzîden: Über uns / Verbandsgeschichte / Mitgliedsvereine, https://zentralrat-eziden.com/uber-uns
17. ÊzîdîPress: „Bielefeld: ‚Zentralrat der Êzîden in Deutschland’ gegründet", https://www.ezidipress.com/blog/bielefeld-zentralrat-der-eziden-in-deutschland-gegruendet/
18. Wikipedia: „Zentralrat der Êzîden in Deutschland", https://de.wikipedia.org/wiki/Zentralrat_der_Êzîden_in_Deutschland
19. Êzîdische Jugend Deutschland e.V. (ÊJD), https://ezidischejugend.com/
20. Neue Westfälische: „Neue Heimat für die Jesiden", https://www.nw.de/lokal/bielefeld/mitte/4167521_Neue-Heimat-fuer-die-Jesiden.html
21. Ezidisches Kulturzentrum Wesel e.V. (Mala Êzidîya Wesel), https://eziden-wesel.de/
22. GEA, Gesellschaft Ezidischer AkademikerInnen: „Gemeinden und Organisationen der Eziden", https://www.gea-ev.net/eziden-und-ezidentum/gemeinden-organisationen/
23. HÁWAR.help: Über uns / Düzen Tekkal, https://www.hawar.help/de/
24. HÁWAR.help: Kampagne #JesidenBleiben / Offener Brief an das BMI, https://www.hawar.help/de/offener-brief-nancy-faeser-abschiebestopp-jesiden/
25. BVerwG, Urteil vom 15.05.1990, 9 C 17.89 (via Refworld), https://www.refworld.org/country,DEU_BUNDESVERWALT,deu,3ae6b73324,0.html
26. OVG Niedersachsen, 17.07.2007, 11 LB 332/03, https://voris.wolterskluwer-online.de/browse/document/970117b1-494b-4c6c-978e-0283495c6732
27. SJA, Stelle für Jesidische Angelegenheiten: „Eyda Çarşema Serê Nîsanê", https://s-j-a.org/blog/neujahresfest/
28. Wikipedia: „Jesidisches Neujahrsfest", https://de.wikipedia.org/wiki/Jesidisches_Neujahrsfest
29. Migrationsbeauftragte Niedersachsen: Glückwunsch zum Neujahrsfest (2022), https://www.migrationsbeauftragter-niedersachsen.de/2022/04/20/cejna-sare-sale-landesbeauftragte-gratuliert-jesidinnen-und-jesiden-zum-neujahrsfest/
30. Deutscher Bundestag: „Sachverständige empfehlen Anerkennung des Völkermordes an Jesiden" (06/2022), https://www.bundestag.de/dokumente/textarchiv/2022/kw25-pa-menschenrechte-880198
31. ICWC, Universität Marburg: „Urteil des OLG Frankfurt im Strafverfahren gegen Taha Al-J.", https://www.uni-marburg.de/de/icwc/aktuelles/nachrichten/urteil-des-olg-frankfurt-im-strafverfahren-gegen-tahar-al-j
32. LTO: „OLG München: Zehn Jahre Haft für IS-Rückkehrerin" (2021), https://www.lto.de/recht/nachrichten/n/olg-muenchen-8-st-9-18-is-rueckkehrerin-jennifer-w-haftstrafe-terroristische-vereinigung-beihilfe-mord
33. LTO: „OLG München: 14 Jahre Haft für IS-Rückkehrerin" (2023), https://www.lto.de/recht/nachrichten/n/olg-muenchen-haftstrafe-islamischer-staat-irak-versklavung-todesfolge-jesiden
34. Euronews (29.08.2023): Urteil gegen Jennifer W. in München, https://de.euronews.com/2023/08/29/jesidisches-madchen-5-im-irak-verdurstet-urteil-gegen-32-jahrige-in-munchen
35. Deutscher Bundestag, hib: „Kritik an Abschiebungen von Jesiden in den Irak", https://www.bundestag.de/presse/hib/kurzmeldungen-978206
36. Flüchtlingsrat Niedersachsen: Offener Brief zu Abschiebungen von Êzîdî, https://www.nds-fluerat.org/59549/aktuelles/offener-brief-an-die-innenministerinnen-im-rahmen-der-imk-die-unterschiedslose-abschiebung-von-jesiden-pruefen-und-beenden/
37. Pro Asyl / Wadi (2024): „Zehn Jahre nach dem Völkermord: Zur Lage der Jesidinnen und Jesiden im Irak", https://www.proasyl.de/wp-content/uploads/2024_04_23_Zur-Lage-der-Jesidinnen-und-Jesiden-im-Irak.pdf
38. Deutscher Bundestag (2026): „Vorstöße zum Aufenthaltsrecht für Jesiden", https://www.bundestag.de/dokumente/textarchiv/2026/kw09-pa-inneres-jesiden-1146374

De asielbeleid-paradox: erkenning en uitzetting tegelijk

De spanning tussen de unanieme genocide-erkenning van 2023 en de verblijfspraktijk is sindsdien eerder verscherpt dan opgelost, een tegenstrijdigheid die belangenverenigingen van betrokkenen omschrijven als „erkenning met de ene, uitzetting met de andere hand". Daarbij komen meerdere ontwikkelingslijnen samen:

• Wegvallen van de uitzettingsbelemmeringen: Tot 2023/24 beschermden feitelijke uitzettingsstops en een restrictieve terugkeerpraktijk de meeste Iraakse Êzîdî tegen uitzetting. Sinds april 2024 zijn uitzettingen naar Irak ook voor niet eerder veroordeelde personen weer mogelijk; dienovereenkomstig steeg het aantal uitzettingen naar Irak in totaal van 27 (2020) naar 699 in het jaar 2024 [37][39].
• Dalend beschermingspercentage: Het erkenningspercentage van Iraakse Êzîdî in de asielprocedure daalde van meer dan 90 procent (2017) via bijna 49 procent (2022) en ongeveer 53 procent (2023) tot nog slechts ongeveer 37 procent (2025); bij Syrische Êzîdî lag het in 2025 op ongeveer 66 procent [37][39].
• Intrekking van reeds verleende beschermingstitels: Het BAMF leidde bovendien intrekkings- en terugnameprocedures in tegen eerder erkende Êzîdî. Van 2015 tot augustus 2023 werd de beschermingsstatus van meer dan 1.500 Iraakse Êzîdî ingetrokken; in talrijke gevallen vernietigden bestuursrechtbanken de intrekking later weer (in de door Pro Asyl genoemde steekproef 41 van de 41 aangevochten) [37][39].
• Omvang van de betrokkenen: Aangezien het BAMF Êzîdî niet apart van andere Iraakse staatsburgers registreert, bestaat er geen officieel cijfer; Pro Asyl schat dat momenteel ongeveer 5.000 tot 10.000 Iraakse Êzîdî uitreisplichtig zijn en daarmee door uitzetting worden bedreigd [37][39].

Op de Conferentie van Ministers van Binnenlandse Zaken (IMK) eisten Pro Asyl, de Vluchtelingenraad Niedersachsen en HÁWAR.help herhaaldelijk een landelijke uitzettingsstop evenals een verblijfsrechtregeling op grond van § 23 lid 1 Aufenthaltsgesetz (opname om volkenrechtelijke en humanitaire redenen). Zij onderbouwen de bijzondere beschermingsbehoefte juist met de langdurige gevolgen van de in 2023 erkende genocide; een deelstaatoverstijgend IMK-besluit in deze geest kwam tot midden 2026 echter niet tot stand [36][40][41]. In de Bondsdag zette de Commissie voor Binnenlandse Zaken in 2026 de beraadslagingen over een gewaarborgd verblijfsrecht voort, onder andere met een hoorzitting van deskundigen [38][42].