Êzîden in Turkije, Syrië en Rusland: drie randen van een oude wereld

Stand: 2026-06. Dit artikel behandelt drie Êzîdî-gemeenschappen die in de overige diaspora-artikelen slechts zijdelings voorkomen: de bijna verdwenen Êzîden van Turkije (Tur Abdîn, Viranşehir, Batman, Mardin), de tweegedeelde gemeenschap van Syrië (Afrîn en de Cezîre rond Amûdê/Qamishli) en de door Sovjet- en post-Sovjet-migratie ontstane diaspora van Rusland. De wereldwijde bevolkingscijfers en het algehele overzicht staan in het artikel Diaspora en demografie; de Zuid-Kaukasus-diaspora, waaruit de Russische gemeenschap voortkwam, behandelt Êzîden in Armenië en Georgië. De vervolgingsgeschiedenis die achter de meeste van deze migraties schuilgaat, is beschreven in de Fermane-kroniek en onder Islamisering; de vluchtroutes zelf onder Migratieroutes. Methodiek: Alle cijfers met bron en jaar. Bij tegenstrijdige opgaven worden beide vermeld. Volkstellingsgegevens en NGO-schattingen worden uitdrukkelijk uit elkaar gehouden, Êzîdî-cijfers zijn om structurele redenen onzeker (registratie als „moslims" of „Koerden", inconsistente zelfopgave, migratiedynamiek).

Inleiding

Turkije, Syrië en Rusland tonen drie zeer verschillende lotgevallen van dezelfde geloofsgemeenschap. In Turkije woont vandaag de dag bijna niemand meer van een ooit tienduizenden mensen tellende bevolking, hun dorpen in het zuidoosten staan leeg, hun kinderen groeiden op in Nedersaksen en Noordrijn-Westfalen. In Syrië krimpt een toch al kleine, in twee van elkaar gescheiden regio’s verdeelde gemeenschap onder de druk van oorlog en bezetting verder. In Rusland ten slotte ontstond een betrekkelijk jonge diaspora, niet uit het Iraakse kerngebied, maar als verlenging van de Zuid-Kaukasus-gemeenschappen, wier families na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie verder naar het noorden trokken.

Wat alle drie de gevallen gemeen hebben, is dat de Êzîden nergens als zelfstandige religie in de officiële structuren voorkwamen, zoals ze dat bijvoorbeeld in Armenië wel doen. In Turkije noemt de grondwet hen niet; in Syrië stond op de identiteitskaart lange tijd „moslim" of helemaal niets; in Rusland werden ze pas laat geregistreerd. Wie de cijfers van deze drie landen leest, leest daarom altijd ook een geschiedenis van het niet-geteld-worden.

Turkije: het bijna lege kerngebied

Historische nederzettingsgebieden

De historische kerngebieden van de Êzîden in Turkije liggen in het Koerdisch gekleurde zuidoosten: op de hoogvlakte van Tur Abdîn en de omliggende provincies Mardin (Midyat, Nusaybin), Batman (stad Batman, Beşiri), Şırnak (İdil), Diyarbakır/Amed (Sur, Bismil, Çınar) en Şanlıurfa/Riha (Viranşehir) [1]. Het ging om een agrarische dorpssamenleving, schapen- en graanteelt, kleine heiligdommen (meerdere „Mal-i Êzîdîyan" rond Midyat), hechte verwantschapsnetwerken.

Al de 19e eeuw werd door geweld getekend: de Êzîden van Tur Abdîn werden in 1844 tijdens de veldtochten van de Koerdische vorst Bedirxan Beg afgeslacht [1]. Dezelfde regio werd in de Eerste Wereldoorlog getroffen door de genocide op de Armeniërs en Assyriërs, waarbij ook Êzîden werden gedood of met de Armeniërs naar Transkaukasië vluchtten (uitgebreid: Fermane-kroniek).

De drastische teruggang

Nauwelijks een Êzîdî-gemeenschap is in zo korte tijd zo volledig weggetrokken als de Turkse. De cijfers, bij alle onzekerheid van de telling, spreken voor zich:

Tegenwoordig spreekt men van enkele honderden ingezeten Êzîden. Daarbij kwamen vanaf 2014 tijdelijk enkele duizenden Êzîdî-vluchtelingen uit Şingal/Irak, die deels in een kamp bij Midyat waren ondergebracht, maar in meerderheid doorreisden naar Duitsland en Zweden [3].

De oorzaak van de aderlating was een mengeling: religieuze discriminatie, economische uitzichtloosheid en vooral de escalatie van het conflict tussen de PKK en het Turkse leger vanaf de jaren 1980. Veel families vertrokken in 1979/80 en na de militaire coup van 1980; een grote golf verliet rond 1992 haar dorpen richting Duitsland [4][5]. De meeste Êzîden van de huidige Duitse diaspora, bijvoorbeeld in Celle, Hannover en Oldenburg, stammen uit deze zuidoost-Anatolische dorpen (zie Diaspora en demografie). Van een cluster van acht dorpen rond Midyat, waar zo’n halve eeuw geleden ongeveer 6.000 Êzîden woonden, was tegen het begin van de jaren 2010 vrijwel niemand meer over [5].

Verlaten dorpen en terugkeerinitiatieven

Het gevolg is een landschap van half vervallen Êzîdî-dorpen. Voorbeelden zijn Bacîn ten zuiden van Midyat (Tur Abdîn), „vandaag overwegend een verlaten Êzîdî-dorp", of Oyuklu/Taqa, dat van midden jaren 1980 tot 2012 als spookdorp gold, nadat alle 29 grote families naar Duitsland waren geëmigreerd [5].

Sinds het (tijdelijke) vredesproces tussen de PKK en de Turkse regering vanaf 2013 zijn er enkele terugkeerinitiatieven. Families begonnen naar hun geboortedorpen terug te keren en vervallen huizen te herstellen [4][5]. In het kader van het staatsprogramma „Köye Dönüş" (terugkeer naar het dorp) namen autoriteiten in Şırnak en İdil contact op met voormalige bewoners van zo’n 130 huizen in het dorp Mağara en ondersteunden zij terugkeerders bij het herstel [4].

Deze terugkeer verliep echter conflictrijk. In veel gevallen hadden na het vertrek moslimburen of -stammen het achtergelaten land overgenomen [5]. In het district Beşiri (Batman) bijvoorbeeld moesten de families van het dorp Kuşçukuru/Kelhok acht jaar lang procederen om hun land terug te krijgen van de clans Karabulut en Biter; na hun terugkeer in 2019 kwam het herhaaldelijk tot bedreigingen en aanvallen [4]. De terugkeer blijft daarmee een kwetsbaar, lokaal zeer beperkt verschijnsel, van een herleving van de gemeenschap over de hele linie is geen sprake.

Juridische status

De Turkse grondwet erkent het Êzîdîtum niet als eigen religie. Erkend zijn alleen de soennitisch-hanafitische islam (via de Diyanet) en, overeenkomstig het Verdrag van Lausanne 1923, drie niet-islamitische minderheden (Grieks-orthodoxen, Armeniërs en joden); de Êzîden behoren daar niet toe [1]. Feitelijk worden ze sinds de jaren 2010 getolereerd, zonder staatsvervolging zoals nog in de jaren 1980/90, maar ook zonder formele erkenning.

Syrië: twee gescheiden gemeenschappen onder druk

Afrîn en de Cezîre

De Êzîden van Syrië wonen, anders dan de aaneengesloten nederzettingsgebieden in Irak, in twee ruimtelijk gescheiden regio’s [6]:

• Afrîn / Çiyayê Kurmênc (Kurd-Dax) in het noordwesten, nabij de Turkse grens: vóór 2018 het centrum van het Êzîdî-leven in Syrië, met ongeveer 22 dorpen.
• Cezîre / al-Hasakah in het noordoosten: dorpen en stadswijken rond Amûdê en Qamishli (Qamişlo) evenals in de stad Hasakah.

Een eerste volkstelling van de regio (1963) registreerde ongeveer 10.000 Êzîden [6]. In 1962 had een speciale volkstelling in de provincie al-Hasakah zo’n 120.000 Koerden, waaronder Êzîden, het staatsburgerschap ontnomen; zij golden voortaan als staatloos (ajanib/maktumin), wat in de jaren 1980 een eerste emigratiegolf naar Duitsland teweegbracht [6] (zie Diaspora en demografie). Na de toestroom van Iraakse Êzîden als gevolg van de IS-genocide steeg het aantal in 2013/2014 tijdelijk tot ongeveer 40.000 [6].

Actuele schattingen voor heel Syrië liggen op 10.000–15.000 (aldus het zelfbestuur van Noord- en Oost-Syrië); andere opgaven lopen verder uiteen, van ~10.000 tot ~50.000, de grote spreiding laat zien hoe zwak de gegevenssituatie is [6].

De breuklijn van 2018

In januari–maart 2018 namen de Turkse strijdkrachten en met hen verbonden milities van het „Syrian National Army" (SNA) in het kader van de Operatie Olijftak het district Afrîn in. Voor de Êzîdî-gemeenschap was dit een keerpunt: naar schatting vluchtte ongeveer 90 % van de Êzîden uit Afrîn; van een vooroorlogse bevolking van 20.000–30.000 bleven er slechts zo’n 2.000–3.000 over [6]. Gedocumenteerd zijn gerichte aanvallen tegen Êzîden, gedwongen bekeringen, ontvoeringen van vrouwen en meisjes, schending en vernietiging van heiligdommen [6]. Volgens berichten werden alleen al in Afrîn 18 Êzîdî-cultusplaatsen vernietigd, en werd landelijk zo’n 80 % van de Êzîdî-religieuze plaatsen geplunderd, geschonden of vernietigd [6].

Het geestelijk centrum van de Afrîn-Êzîden was het dorp Qîbar (ook Arsh Qibar), traditionele zetel van de leidersfamilie van de regio, de Derwêş-clan. In de omgeving lag een dicht cluster van heiligdommen, waaronder het grotheiligdom Çilxana (Çilxane), het Melek-Adî-heiligdom op de berg Lilon en de heiligdomgrot Cilmera [9]. Symbool voor de vernietigingsgolf staat de schending van de Çilxana: in mei 2020 groeven gewapende groepen het heiligdom, dat veel families voor zegeningen bezochten, op zoek naar oudheden op [9].

De verdrevenen vluchtten overwegend naar nog Koerdisch gecontroleerde gebieden, naar de Aleppijnse wijken Şêx Maqsûd en Aşrafiyye evenals naar de Şehba-regio ten noorden van Aleppo, waar zij in kampen als Tel Rifat onderdak vonden [6]. Een verder offensief, de Operatie Vredesbron in oktober 2019, ontvolkte Êzîdî-dorpen bij Serê Kaniyê (Ras al-Ain); zo’n 1.200 Êzîden werden naar het kamp Waşokanî verdreven [6].

Juridische status en organisaties

Onder het Assad-regime was het Êzîdîtum officieel niet als eigen religie erkend. In het Koerdisch geleide zelfbestuur (AANES/Rojava) gelden de Êzîden sinds 2014 als gelijkberechtigde geloofsgemeenschap; er bestaan een „Mala Êzîdiyan" (Êzîdî-huis) in de Cezîre en een Êzîdî-vrouwenraad. In de door Turkije bezette gebieden (Afrîn, Serê Kaniyê) bestaat feitelijk geen godsdienstvrijheid. De ontvoering van Êzîdî-vrouwen en -meisjes door SNA-gelieerde groepen is volgens mensenrechtenrapporten een aanhoudend probleem [6].

Rusland: een jonge diaspora uit het zuiden

Herkomst en zwaartepunten

De Êzîdî-gemeenschap van Rusland is geen aftakking van het Iraakse kerngebied, maar de verlenging van de Zuid-Kaukasus-diaspora. Haar wortels liggen in de Êzîdî-dorpen van Armenië en Georgië, wier families in de Sovjettijd en vooral na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in de jaren 1990 om economische redenen verder naar het noorden, de Russische Federatie in, trokken [2][7] (voorgeschiedenis: Êzîden in Armenië en Georgië).

Zwaartepunten zijn de Krasnodar Krai en de Stavropol Krai in het zuiden, daarnaast Jaroslavl (Yaroslavl), Nizjni Novgorod, Moskou en Sint-Petersburg [2][7]. Anders dan in Armenië zijn er in Rusland geen aaneengesloten dorpslandschappen, maar overwegend stedelijke gemeenschappen; er wordt Kurmancî en Russisch gesproken [2].

De volkstellingscijfers

De Russische volkstellingen registreren de Êzîden als eigen categorie. De vergelijking van twee volkstellingsjaren levert op:

Belangrijk ter duiding: De waarden van 2010 (40.586) en 2021 (26.257) zijn geen tegenstrijdigheid, maar twee verschillende teljaren. De teruggang is deels te verklaren door daadwerkelijke uitmigratie (o.a. verder naar Duitsland), deels door methodische en identiteitsgebonden factoren bij de zelfopgave in de volkstelling van 2021 (vgl. de toelichtingen onder Diaspora en demografie evenals de WIKI-CIJFER-CANON van dit archief). Êzîdî-organisaties schatten het werkelijke aantal aanzienlijk hoger, er worden grootteordes van 80.000 of meer genoemd, omdat niet-geregistreerde immigranten uit Armenië en Georgië slechts onvolledig in de volkstelling worden opgenomen [2]. Deze NGO-schattingen moeten als zodanig worden aangeduid en niet met de officiële waarden worden vermengd.

Juridische status en organisaties

In de Russische Federatie werden de Êzîden in 2009 officieel als religieuze gemeenschap erkend [2]. Zij kunnen zich in de volkstelling zowel als etniciteit als via hun religie (ook Şerfedîn/Sharfadin genoemd) plaatsen. Staatsvervolgingsdruk bestaat niet; incidentele maatschappelijke discriminatie is gerapporteerd.

Het belangrijkste mediaproject is Lalish TV, een in 2016 in Moskou opgerichte satellietzender die in Kurmancî uitzendt en wordt gefinancierd door de Êzîdî-ondernemer Mirza Sloyan [2], dezelfde stichter die de grootste Êzîdî-tempel ter wereld, Quba Mêrê Dîwanê in Aknalîç (Armenië), mede financierde. Grote heiligdommen zijn er in Rusland niet; de gelovigen bedevaarten nog steeds naar Lalîş in Irak en naar Aknalîç.

Overzicht

Drie landen, drie verloopsvormen: in Turkije is een oude kerngebiedgemeenschap bijna volledig naar de Duitse diaspora weggetrokken, met slechts tastende, conflictrijke terugkeerpogingen. In Syrië wordt een kleine, tweegedeelde gemeenschap door oorlog en bezetting verder vermalen, Afrîn als waarschuwend symbool van deze ontwikkeling. In Rusland groeit en krimpt een jonge, stedelijke diaspora op het ritme van de post-Sovjet-migraties, statistisch grijpbaar en toch onderschat. Allen gemeen is de ervaring lange tijd niet of slechts vaag in de officiële categorieën van hun verblijfsstaat te zijn voorgekomen, een rode draad van de Êzîdî-geschiedenis die ook in de wereldwijde Diaspora terugkeert. De politieke situatie van de Êzîden in deze en andere staten is afzonderlijk beschreven onder Politieke situatie wereldwijd.

Aanwijzing over de spelling: Dit artikel gebruikt doorlopend Êzîdî/Êzîden (niet „jezidisch", behalve in brontitels/citaten) en eigennamen in Kurmancî-Latijnse schrijfwijze (Afrîn, Cezîre, Amûdê, Şingal, Lalîş, Tur Abdîn). Tawûsî Melek, de pauwengel, is een centrale goddelijke gestalte van het geloof en wordt nooit met „duivel" gelijkgesteld, een oude laster die historisch veel van de hier beschreven vervolgingen mede heeft veroorzaakt.

Bronnen

[1] Wikipedia (EN), Yazidism in Turkey, https://en.wikipedia.org/wiki/Yazidism_in_Turkey (cijfers jaren 1980–2019; Bedirxan-Beg-bloedbad 1844; nederzettingsgebieden; Lausanne-status)

[2] Wikipedia (EN), Yazidism in Russia, https://en.wikipedia.org/wiki/Yazidism_in_Russia (volkstelling 2010 = 40.586; migratie uit Armenië/Georgië; erkenning 2009; Lalish TV / Mirza Sloyan; nederzettingssteden)

[3] Birgül Açıkyıldız, The Yazidis: The History of a Community, Culture and Religion (I.B. Tauris, 2010), hoofdstuk over de Turkse geschiedenis en over Tur Abdîn (standaardwerk over de historische verspreiding)

[4] Daily Sabah, Yazidi families return to Turkish homes after crackdown on PKK, https://www.dailysabah.com/politics/war-on-terror/yazidi-families-return-to-turkish-homes-after-crackdown-on-pkk (terugkeerprogramma „Köye Dönüş", Mağara/130 huizen, Kuşçukuru/Kelhok in Beşiri, landgeschil, terugkeer vanaf 2013); aanvullend Duvar English, Batman’s Yazidi families attacked again amid resettlement dispute (2019), https://www.duvarenglish.com/domestic/2019/12/17/batmans-yazidi-families-attacked-again-amid-resettlement-dispute

[5] Qantara.de, Yazidis in Turkey: Old homeland, new homeland, https://qantara.de/en/article/yazidis-turkey-old-homeland-new-homeland (Oyuklu/Taqa als spookdorp, 29 grote families, ~6.000 Êzîden in acht dorpen rond Midyat, terugkeer vanaf 2012, landproblemen); Wikipedia (EN), Bacin, https://en.wikipedia.org/wiki/Bacin (verlaten Êzîdî-dorp bij Midyat, Tur Abdîn)

[6] Wikipedia (EN), Yazidis in Syria, https://en.wikipedia.org/wiki/Yazidis_in_Syria (twee regio’s Afrîn/Cezîre; volkstelling 1963 ~10.000; 1962 ontneming van het staatsburgerschap; ~40.000 rond 2013/14; Operatie Olijftak 2018, ~90 % gevlucht, 2.000–3.000 achtergebleven; 18 vernietigde plaatsen in Afrîn / ~80 % landelijk; Vredesbron 2019; Şehba/Aleppo); aanvullend Syrians for Truth and Justice, Yazidis in Syria: Decades of Denial of Existence and Discrimination, https://stj-sy.org/en/yazidis-in-syria-decades-of-denial-of-existence-and-discrimination/; Yazda, Ethnic Cleansing of Yazidis and Other Religious Groups in Syria Accelerates, https://www.yazda.org/yazda-statement-ethnic-cleansing-of-yazidis-and-other-religious-groups-in-syria-accelerates

[7] Russische volkstelling / Rosstat (Federal State Statistics Service), https://eng.rosstat.gov.ru/folder/76215 (officiële volkstellingscijfers 2002 = 31.273, 2010 = 40.586, 2021 = 26.257); Wikipedia (EN), 2021 Russian census, https://en.wikipedia.org/wiki/2021_Russian_census; Reconsidering Russia, Who Are the Yazidis of the Former Soviet Space? (context over herkomst en verspreiding)

[8] Philip G. Kreyenbroek, Yezidism, Its Background, Observances and Textual Tradition (Mellen, 1995), algemene basis over geschiedenis en verspreiding van de Êzîden; Minority Rights Group International, landenprofielen over Turkije/Syrië (Êzîden als religieuze minderheid)

[9] Wikipedia (EN), Qibar, https://en.wikipedia.org/wiki/Qibar (Arsh Qibar in het Afrîn-district, Aleppo; zetel van de Derwêş-clan; nabijgelegen heiligdommen: Cilmera-grot, Melek-Adî op de berg Lilon, Hercerka Şêx Hüseyn); North Press Agency, Turkish forces and opposition groups destroy nine Yazidi shrines in Afrin, https://npasyria.com/en/41290/ (Çilxana/Çilxane-heiligdom op 15 mei 2020 opgegraven)