نسل‌کشی «دولت اسلامی» علیه ایزدی‌ها در سال ۲۰۱۴

مقالهٔ یادبود و مستند دربارهٔ فرمان هفتادوچهارم: نسل‌کشی‌ای که به‌اصطلاح «دولت اسلامی» (داعش) از ۳ اوت ۲۰۱۴ به بعد علیه ایزدی‌ها در منطقهٔ Şingal مرتکب شد. این مقاله به‌طور انحصاری و عمیق تنها به همین یک فرمان اختصاص دارد. نگاه کلی تاریخی به همهٔ آزارها را مقاله‌های گاه‌شمار فرمان‌ها و نسل‌کشی‌های ایزدی‌ها در جهان ارائه می‌دهند؛ خودِ منطقه در مقالهٔ Şingal بررسی می‌شود. روش‌شناسی: همهٔ شمارگان قربانیان با منبع و بازه آورده شده‌اند. برآوردهای واگرا کنار هم نام برده می‌شوند، هرگز یک عدد منفرد بدون سند. روایت واقع‌گرایانه و وقف یادبود است.

یادمان شهدای ایزدی بر فراز کوه Şingal (ژوئن ۲۰۱۹). بیش از یک دهه پس از نسل‌کشی، یادمان‌ها در سراسر منطقه یاد کشته‌شدگان و آنانی را که هنوز ناپدید هستند گرامی می‌دارند. · عکس: Levi Clancy · پروانه: CC0 · منبع: Wikimedia Commons

مقدمه

بامداد ۳ اوت ۲۰۱۴، جنگجویان به‌اصطلاح «دولت اسلامی» به منطقهٔ Şingal در شمال غربی عراق, قلب جمعیتی و فرهنگی ایزدی‌های سراسر جهان, یورش بردند. در روزها و هفته‌های پس از آن، هزاران تن کشته شدند، هزاران زن و کودک ربوده و به بردگی گرفته شدند، و تقریباً تمام جمعیت ایزدیِ منطقه به فرار واداشته شد. کمیسیون تحقیق مستقل سازمان ملل دو سال بعد دریافت که این اعمال ارکان نسل‌کشی را احراز می‌کند, که با نیتِ اعلام‌شدهٔ نابودی ایزدی‌ها به‌مثابهٔ یک جامعهٔ دینی ارتکاب یافته است.

در روایتِ خودِ ایزدی‌ها، این نسل‌کشی فرمان هفتادوچهارم است: تازه‌ترین در زنجیرهٔ بلندی از موج‌های نابودی. شمارش ۷۲/۷۳/۷۴ به‌صورت شفاهی منتقل شده و تا حدی نمادین است؛ شمارشی که امروزه رایج‌ترین است, تأییدشده توسط Mîr Tahsîn Saîd Beg (۱۹۳۳–۲۰۱۹) و شورای روحانی, Şingal ۲۰۱۴ را به‌عنوان فرمان هفتادوچهارم برمی‌شمارد (دربارهٔ سنت شمارش بنگرید به گاه‌شمار فرمان‌ها). برخلاف فرمان‌های تاریخی، نسل‌کشی ۲۰۱۴ نه با فرمان یک سلطان، بلکه توسط یک رژیم تروریستی غیردولتی ارتکاب یافت, و نخستین فرمانی است که در برابر دادگاه‌های بین‌المللی به‌عنوان نسل‌کشی محکوم شد.

پیشینه و زمینه

خیزش داعش و سقوط موصل

به‌اصطلاح «دولت اسلامی» از شاخهٔ عراقیِ القاعده پدید آمد و در جریان جنگ داخلی سوریه از سال ۲۰۱۳ نیرومندتر شد. در ژوئن ۲۰۱۴ این سازمان در تهاجمی شگفت‌آور سریع موصل، دومین شهر بزرگ عراق (۱۰ ژوئن ۲۰۱۴)، و اندکی پس از آن تل‌عفر (۱۶ ژوئن ۲۰۱۴) را تصرف کرد. در ۲۹ ژوئن ۲۰۱۴ رهبر آن، ابوبکر البغدادی، یک «خلافت» اعلام کرد.

بدین‌سان جبهه مستقیماً به نواحی سکونتگاهی ایزدی‌ها نزدیک شد. منطقهٔ Şingal در «مناطق مورد مناقشه» میان دولت مرکزی عراق در بغداد و اقلیم خودمختار کردستان (KRG) قرار دارد؛ پس از عقب‌نشینی ارتش عراق از شمال در ژوئن ۲۰۱۴، یگان‌های پیشمرگ کرد (KDP) کنترل Şingal را به دست گرفته و حفاظت از جمعیت غیرنظامی را تعهد کرده بودند.

عقب‌نشینی پیشمرگ در ۳ اوت ۲۰۱۴

در شب پیش از و بامداد ۳ اوت ۲۰۱۴، یگان‌های پیشمرگ مستقر در Şingal پیش از آنکه حملهٔ داعش به منطقه برسد عقب‌نشینی کردند, بنا بر گزارش‌های هم‌خوان، تا حد زیادی بدون نبرد و بدون هشدار به جمعیت غیرنظامی یا تخلیهٔ آنان. مردمِ به‌جای‌مانده تا حد زیادی بی‌سلاح و بی‌دفاع بودند. مسئولیت این عقب‌نشینی تا امروز موضوع اتهامات سنگین و حساب‌رسی حقوقی در درون جامعهٔ ایزدی و در برابر رهبری KDP است (بنگرید به وضعیت سیاسی در جهان).

روند رویدادها در Şingal

یورش و اعدام‌های دسته‌جمعی

حمله در ۳ اوت ۲۰۱۴ در ساعات نخستین بامداد آغاز شد و شهر Şingal و نیز روستاهای پیرامون را دربر گرفت. هرجا داعش ایزدی‌ها را به دام می‌انداخت، الگویی تکرارشونده در پی می‌آمد: مردان و پسران بالای حدود دوازده سال از زنان جدا می‌شدند؛ هرکس از گرویدن به اسلام سر باز می‌زد، تیرباران یا گردن‌زده می‌شد. زنان و دختران اسیر گرفته و به‌عنوان «غنیمت جنگی» ربوده می‌شدند.

چندین مکان به صحنهٔ اعدام‌های دسته‌جمعی بدل شدند, از جمله روستای Hardan همان ۴ اوت و روستای Solagh، جایی که زنان سالمندی که «غیرقابل فروش» شمرده می‌شدند کشته شدند. در روستاهای پیرامون کوه صدها پیکر به‌جای ماند؛ صحنه‌های جنایت بعدها به‌عنوان گورهای دسته‌جمعی مستند شدند.

کشتار Kocho

روستای Kocho (Koço) در جنوب کوه را داعش محاصره کرد و روزها زیر اولتیماتوم قرار داد: گرویدن به اسلام یا مرگ. در ۱۵ اوت ۲۰۱۴ مهاجمان ساکنان را در یک مدرسه گرد آوردند، مردان را از زنان جدا کردند و مردان را گروه‌گروه بیرون از روستا تیرباران کردند. زنان و کودکان ربوده شدند. Kocho به نماد نسل‌کشی بدل شد, همچنین از آن رو که زادگاه Nadia Murad است، که مادر و شش برادر خود را از دست داد.

فرار به کوه و محاصره

ده‌ها هزار ایزدی از جنگجویان پیش‌رویِ داعش به کوه Şingal (Çiyayê Şingalê) گریختند، کوهی که سده‌ها به‌عنوان پناهگاه در هنگام آزارها شناخته شده است. آنجا، در میانهٔ تابستان، بدون آب، خوراک و سرپناه کافی در معرض گرمای سوزان قرار گرفتند؛ شمار بسیاری، به‌ویژه کودکان و سالمندان، از تشنگی و فرسودگی جان دادند. محاصرهٔ کوه واکنشی بین‌المللی برانگیخت: از ۷ اوت ۲۰۱۴ به بعد، ایالات متحده و متحدانش نخستین حملات هوایی را علیه مواضع داعش انجام دادند و بر فراز کوه کالاهای امدادی فروریختند.

دالان بشردوستانه

راهِ پایین‌آمدن از کوه برای مردم محاصره‌شده بیش از همه از طریق دالانی گشوده شد که جنگجویان تشکیلات کردِ آمده از سوریه, YPG و یگان‌های وابسته به آن (ساختارهای نزدیک به PKK), در سراسر قلمرو داعش نگاه داشتند. از این دالان به‌سوی شمال شرقی سوریه و از آنجا بازگشت به اقلیم خودمختار کردستان، بنا بر برآوردهای گوناگون، از چند ده هزار تا بیش از صد هزار تن توانستند جان خود را برهانند. این عملیات در حافظهٔ جمعیِ بسیاری از ایزدی‌ها ریشهٔ ژرف دارد.

جنایت‌ها

کمیسیون تحقیق سازمان ملل و سازمان‌های حقوق بشری مانند عفو بین‌الملل و دیده‌بان حقوق بشر، نظامی از جنایت‌های هماهنگ‌شده را مستند کردند که هدف آن نابودی ایزدی‌ها به‌مثابهٔ یک جامعه بود.

کشتارهای دسته‌جمعی

مردان و پسران بالای حدود دوازده سال و نیز زنان سالمند به‌طور نظام‌مند کشته شدند, با تیرباران، گردن‌زدن یا در نقاط تجمعِ پُرشده. کشتگان در گودال‌ها دفن می‌شدند؛ گورهای دسته‌جمعیِ پدیدآمده بدین‌سان در سراسر منطقه کشیده شده‌اند.

بردگی جنسی: sabaya

هزاران زن و دختر sabaya اعلام شدند, اصطلاحی که داعش با آن زنانِ به‌بردگی‌گرفته را نام می‌برد که بنا بر ایدئولوژی آن می‌شد همچون مِلک خرید و فروش شوند، «توزیع» گردند و مورد تجاوز قرار گیرند. دخترانی از حدود نُه سال به بالا تحت‌تأثیر قرار گرفتند. زنان بارها بازفروخته شدند، به اردوگاه‌های اسیران و خانه‌های خصوصیِ جنگجویان ربوده، حبس، شکنجه و به‌طور نظام‌مند مورد آزار جنسی قرار گرفتند. بردگی جنسی افراط افرادی منفرد نبود، بلکه بخشی ثابت، از نظر ایدئولوژیک توجیه‌شده و سازمان‌یافته از نسل‌کشی بود, تا حدِ قواعد فروشِ ویژه و «بازارهای برده». Walk Free این رویه را در Global Slavery Index به‌عنوان یکی از وخیم‌ترین نمونه‌های بردگی نوین در بستر یک نزاع مستند می‌کند. دربارهٔ وضعیت و مقاومت زنان ایزدی بنگرید به مقالهٔ زنان در ایزدیّت.

کودکان سرباز و گرواندن اجباری

پسران از خانواده‌هایشان جدا، به اردوگاه‌ها برده و به‌عنوان کودکان سرباز («شیربچه‌های خلافت») تلقین عقیدتی شدند، در به‌کارگیری سلاح آموزش دیدند و به ترکِ دین خود واداشته شدند. بزرگ‌سالان در برابر گزینش میان گرویدن به اسلام و مرگ قرار داده شدند. گرواندن اجباری، جداسازی مردان و زنان و ربودن کودکان هدفش جلوگیری از زایش کودکان ایزدی و نابودی انتقال دین بود, ویژگی‌هایی که سازمان ملل صراحتاً آنها را قرینه‌های نیت نسل‌کشی ارزیابی کرد.

شمارگان قربانیان

وضعیت منابع دربارهٔ شمارگان قربانیان ناهمگون است. مرجع تعیین‌کننده پژوهش همه‌گیرشناختی Cetorelli et al. (PLOS Medicine 2017) است؛ در کنار آن برآوردهای اولیه و جامعه‌ایِ بالاتری در گردش‌اند. هر دو در اینجا کنار هم نام برده می‌شوند.

پژوهش Cetorelli و همکاران افزون بر این برآورد می‌کند که تنها در روزهای نخست حمله حدود ۳٬۱۰۰ ایزدی کشته شدند, حدود نیمی با خشونت مستقیم (تیرباران، گردن‌زدن)، نیمِ دیگر بر اثر شرایط فرار (تشنگی، فرسودگی، نبودِ مراقبت پزشکی).

گورهای دسته‌جمعی

پراکنده در سراسر منطقه بیش از ۲۰۰ گور دسته‌جمعی مستند شده است، که از آن میان حدود ۸۰ در خودِ شهرستان سنجار است. یگان تحقیق برپاشده توسط سازمان ملل، UNITAD (Investigative Team to Promote Accountability for Crimes Committed by Da’esh/ISIL)، همراه با مقامات عراقی بر روی نبش گورها کار کرد: تا پایان مأموریت آن ۳۷ گور دسته‌جمعی نبش شده و بقایای ۱۸۶ قربانی شناسایی و برای خاک‌سپاری شایسته بنا بر آیین ایزدی به خانواده‌ها بازگردانده شده بود. UNITAD مأموریت خود را در سپتامبر ۲۰۲۴ به پایان رساند؛ بخش بزرگی از شناسایی‌ها هنوز در انتظار است، و بیش از هزار ربوده‌شده همچنان ناپدید شمرده می‌شوند.

شناسایی به‌مثابهٔ نسل‌کشی

سازمان ملل متحد ۲۰۱۶

در ۱۵ ژوئن ۲۰۱۶ کمیسیون تحقیق بین‌المللیِ مستقل سازمان ملل دربارهٔ سوریه گزارش «They Came to Destroy»: ISIS Crimes Against the Yazidis (سند A/HRC/32/CRP.2) را ارائه کرد. گزارش احراز می‌کند که داعش علیه ایزدی‌ها نسل‌کشی مرتکب می‌شود، که هم‌زمان ارکان جنایت علیه بشریت و جنایات جنگی را نیز احراز می‌کند. این گزارش بر مصاحبه‌ها با بازماندگان، رهبران دینی، امدادگران و شاهدان عینی استوار است و کشتارها، بردگی جنسی، گرواندن اجباری و ربودن کودکان را به‌عنوان ابزارهای نابودی نام می‌برد.

شناسایی‌های پارلمانی و دولتی

در سال‌های پس از آن، پارلمان‌ها و دولت‌های پرشماری نسل‌کشی را رسماً به رسمیت شناختند, از جمله پارلمان اروپا (همان فوریهٔ ۲۰۱۶)، ایالات متحده، بریتانیا، کانادا، استرالیا، بلژیک، هلند، فرانسه و ارمنستان.

بوندستاگِ آلمان در ۱۹ ژانویهٔ ۲۰۲۳، بر پایهٔ طرحِ فراجناحیِ سند چاپی ۲۰/۵۲۲۸ (SPD، اتحاد ۹۰/سبزها، FDP، CDU/CSU)، به‌اتفاق آرا تصمیم گرفت جنایت‌های داعش علیه ایزدی‌ها را به‌عنوان نسل‌کشی به رسمیت بشناسد. این شناسایی با روایتِ مقالهٔ نسل‌کشی‌های ایزدی‌ها در جهان هم‌خوان است.

حساب‌رسی حقوقی

فرمان هفتادوچهارم نخستین فرمانی است که در برابر دادگاه‌ها به‌عنوان نسل‌کشی محاکمه و محکوم شد, عمدتاً بر پایهٔ اصل صلاحیت جهانی در دولت‌های اروپایی.

• Taha al-Jumailly: دادگاه عالی منطقه‌ایِ Frankfurt am Main، ۳۰ نوامبر ۲۰۲۱: حبس ابد. این نخستین حکم در جهان بود که جنایت‌های داعش علیه ایزدی‌ها را صراحتاً به‌عنوان نسل‌کشی طبقه‌بندی کرد. از جمله به‌سبب مرگ یک دختر پنج‌سالهٔ ایزدی محکوم شد که او همراه همسرش به بردگی گرفته و در گرما به زنجیر کشیده بود.
• Jennifer Wenisch: دادگاه عالی منطقه‌ایِ München، ۲۵ اکتبر ۲۰۲۱: ده سال حبس. همسر al-Jumailly نخستین بازگشتهٔ داعش بود که در آلمان در پیوند با جنایت‌ها علیه ایزدی‌ها محکوم شد.
• Lina Ishaq: دادگاه ناحیهٔ Stockholm، ۱۱ فوریهٔ ۲۰۲۵: دوازده سال حبس به اتهام نسل‌کشی، جنایت علیه بشریت و جنایات جنگی, نخستین حکم نسل‌کشی سوئد در این بستر؛ دادگاه تجدیدنظر Svea hovrätt حکم را در ۱۱ نوامبر ۲۰۲۵ تأیید کرد.
• Sabri Essid: دادگاه جنایی (Cour d’assises) Paris، حکم ۲۰ مارس ۲۰۲۶: حبس ابد غیابی به اتهام نسل‌کشی و جنایت علیه بشریت, نخستین حکم نسل‌کشی فرانسه دربارهٔ ایزدی‌ها.

در خودِ عراق در سال ۲۰۲۱ Yazidi Survivors Law به اجرا درآمد که جبران خسارت و پشتیبانی را برای بازماندگان تضمین می‌کند؛ با این حال در این کشور جنایت‌ها تاکنون عمدتاً به‌عنوان تروریسم پیگرد می‌شوند، نه نسل‌کشی.

Nadia Murad

Nadia Murad (۲۰۱۸). این بازماندهٔ Kocho به شناخته‌شده‌ترین صدای جهان در میان قربانیان نسل‌کشی ایزدی بدل شد. · پروانه: CC BY 2.0 · منبع: Wikimedia Commons

Nadia Murad Basee Taha (زادهٔ ۱۹۹۳ در Kocho) در ۱۵ اوت ۲۰۱۴ ربوده شد؛ مادر و شش برادر او کشته شدند. پس از هفته‌ها اسارت و بردگی جنسی، توانست بگریزد. به‌جای سکوت، سرنوشتِ خودِ خویش را علنی کرد و به شناخته‌شده‌ترین صدای جهان در میان بازماندگان ایزدی بدل شد.

در سال ۲۰۱۶ سازمان ملل او را نخستین سفیر حُسن نیت برای کرامت بازماندگان قاچاق انسان (UNODC) منصوب کرد. در سال ۲۰۱۸ او همراه با پزشک کنگویی Denis Mukwege جایزهٔ صلح نوبل را دریافت کرد, به‌سبب تلاش‌اش علیه به‌کارگیری خشونت جنسی به‌عنوان سلاح جنگ تجلیل شد. با زندگی‌نامهٔ خودنوشت «The Last Girl» (آلمانی: Ich bin eure Stimme، ۲۰۱۷) و بنیاد خود Nadia’s Initiative، او برای بازسازی Şingal و حساب‌رسی نسل‌کشی می‌کوشد. تصاویری از دیگر شخصیت‌ها در مقالهٔ شخصیت‌های شناخته‌شده گرد آمده است.

وضعیت امروز

بیش از یک دهه پس از نسل‌کشی، زخم آن باز مانده است.

• ناپدیدشدگان: چند هزار ایزدی همچنان ناپدید شمرده می‌شوند؛ از جمله، بنا بر داده‌های سازمان‌های امدادی، هنوز حدود ۲٬۷۰۰ زن و کودک که سرنوشت‌شان نامشخص است. برخی زنان و کودکان احتمالاً تا امروز در اردوگاه‌هایی مانند الهول در شمال شرقی سوریه به سر می‌برند.
• گورهای دسته‌جمعی: نبش و شناساییِ کشتگان، پس از پایان مأموریت UNITAD در سال ۲۰۲۴، تنها تا حدی به انجام رسیده است. هر خاک‌سپاریِ قربانیانِ شناسایی‌شده در روستاهای زادگاه، برای جامعه عملِ یادبودِ مهم و دردناکی است.
• بازگشت: حدود نیمی از جمعیت آواره به Şingal بازگشته‌اند؛ صدها هزار تن همچنان در اردوگاه‌های اقلیم خودمختار کردستان یا در دیاسپورا زندگی می‌کنند. بازسازی متوقف مانده است, به‌سبب وضعیت سیاسیِ حل‌نشدهٔ منطقه، حضور گروه‌های مسلح رقیب و زیرساخت ویران‌شده (بنگرید به Şingal و وضعیت سیاسی در جهان).
• آسیب روانی: بازماندگان، به‌ویژه sabayaیِ آزادشده و کودکان سربازِ پیشین، آسیب‌های روانی سنگینی به دوش می‌کشند. بازپذیریِ ربوده‌شدگان در جامعه, از جمله کودکانی که در اسارت زاده شده‌اند, ایزدی‌ها را در برابر پرسش‌های ژرف دینی و انسانی قرار می‌دهد، که شورای روحانی با تصمیم‌های ویژه دربارهٔ بازپذیریِ بازماندگان به آنها پاسخ داده است.

یادبودِ فرمان هفتادوچهارم امروز هسته‌ای از هویت ایزدی است، هم در Şingal و هم در دیاسپورای جهانی. ۳ اوت به‌عنوان روز یادبود برگزار می‌شود. هرکس بخواهد تاریخ ایزدی‌ها را دریابد، باید این روز را دریابد, و کرامت آنانی را که از آن جان به در بردند.

یادداشت زبانی: خودنامیدن Êzîdî است. برون‌نام‌هایی که در بستر داعش و در برخی منابع به کار می‌روند، خودفهمی جامعه را بازتاب نمی‌دهند. ادعاهای نادرست دربارهٔ دین ایزدی, مانند تهمتِ آنکه فرشتهٔ Tawûsî Melek یک «شیطان» باشد, از جملهٔ بهانه‌های ایدئولوژیکی است که با آنها آزار طی سده‌ها توجیه شد؛ این ادعاها در مقالهٔ جعلیات و تهمت‌ها رد می‌شوند.

منابع

• UN Human Rights Council, Independent International Commission of Inquiry on the Syrian Arab Republic: „They Came to Destroy": ISIS Crimes Against the Yazidis (A/HRC/32/CRP.2), 15. Juni 2016, OHCHR-Pressemitteilung · Volltext (ReliefWeb)
• Cetorelli, V.; Sasson, I.; Shabila, N.; Burnham, G.: Mortality and kidnapping estimates for the Yazidi population in the area of Mount Sinjar, Iraq, in August 2014: A retrospective household survey, PLOS Medicine 14(5), 2017, DOI 10.1371/journal.pmed.1002297
• Nadia Murad: The Last Girl: My Story of Captivity, and My Fight Against the Islamic State, 2017 (dt. Ich bin eure Stimme), Nadia’s Initiative
• Das Nobelkomitee: The Nobel Peace Prize 2018, Nadia Murad, nobelprize.org · UN News, 5. Oktober 2018
• UNITAD (Investigative Team to Promote Accountability for Crimes Committed by Da’esh/ISIL): Berichte zur Exhumierung der Massengräber in Sinjar, unitad.un.org
• Walk Free: Global Slavery Index, walkfree.org/global-slavery-index
• Yazda: Global Yazidi Organization: Dokumentation der Massengräber und Überlebenden-Unterstützung, yazda.org
• Amnesty International (2014) und Human Rights Watch (2015): Berichte zu Folter und sexueller Versklavung êzîdîscher Frauen in IS-Gefangenschaft, amnesty.org · hrw.org
• Deutscher Bundestag: Antrag Drucksache 20/5228, einstimmiger Beschluss vom 19. Januar 2023, bundestag.de Textarchiv
• Gerichtsurteile: OLG Frankfurt a. M. gegen Taha al-Jumailly (30.11.2021, lebenslang, Völkermord); OLG München gegen Jennifer Wenisch (25.10.2021); Bezirksgericht Stockholm gegen Lina Ishaq (11.02.2025); Cour d’assises Paris gegen Sabri Essid (20.03.2026)

ارقام مورد مناقشهٔ این مقاله از قانون عددی تحریریهٔ ezdixan.de پیروی می‌کنند (به وضعیت ۲۰۲۶-۰۶-۱۴). هرجا منابع واگرا باشند، بازه‌ها با استناد به منبع آورده شده‌اند.