تبارشناسی مقدس ایزدیان: کاست‌ها، اولیا و مناصب

جامعهٔ ایزدی بر پایهٔ یک اصل نظم‌بخشِ موروثی با بنیان دینی استوار است: سه کاستِ درون‌همسر (اندوگام)، سه دودمانِ شێخ و مجموعه‌ای از مناصب روحانی که از نظر تبارشناختی به نیاکانِ مقدس بازمی‌گردند. این مقاله این ساختار، مهم‌ترین چهره‌های مقدس و مناصب را, به‌طور پیوسته همراه با مستندات دانشگاهی, توضیح می‌دهد. نام‌های خاص با املای لاتینِ ئێزدیکی/کرمانجی آورده شده‌اند.

فهرست

۱. نمای کلی: کاست‌ها و اصل نظم‌بخش ۲. هفت سرّان, هفت موجود مقدس ۳. چهره‌های کلیدی تاریخ رستگاری ۴. سه دودمان شێخ: شەمسانی، ئەدانی، قەتانی ۵. کاست پیر ۶. مناصب روحانی و دنیوی ۷. دودمان میر ۸. اسطوره و تاریخ: شجره‌نامه‌ها تا چه اندازه معتبرند؟ ۹. منابع

۱. نمای کلی: کاست‌ها و اصل نظم‌بخش

لالش (شێخان، شمال عراق): زیارتگاه اصلی و نقطهٔ اتکای تبارشناختیِ همهٔ دودمان‌های ایزدی. زیارتگاه‌های نیاکانِ مقدس در اینجا گرد آمده‌اند. · عکس: Ger Al Hamud Ser bahger · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

جامعهٔ ایزدی به سه کاستِ موروثی و به‌شدت درون‌همسر تقسیم می‌شود. تعلق به کاست از هر دو والد به ارث می‌رسد و در طول زندگی قابل تغییر نیست (Kreyenbroek 1995؛ Encyclopaedia Iranica، «Yazidis i. General»):

درون‌همسری و تابوی ازدواج. ازدواج میان سه کاست ممنوع است و از نظر دینی «زنای محرمِ معنوی» شمرده می‌شود، زیرا این پیوندها به‌منزلهٔ خویشاوندیِ معنوی فهمیده می‌شوند (Iranica؛ Omarkhali 2017). سه دودمان شێخ نیز نمی‌توانند با یکدیگر ازدواج کنند. تخطی از این قاعده می‌تواند به طرد از جامعه بینجامد.

پنج پیوند ثابت. هر ایزدی در شبکه‌ای از پیوندهای معنویِ موروثی قرار دارد که کاست‌ها را به‌هم می‌بافد: یک شێخِ ویژهٔ خود، یک پیرِ ویژهٔ خود، یک مێرەبی (راهبر معنوی)، یک هۆستا (آموزگار) و یک برایێ/خوشکا ئاخرەتێ (برادر یا خواهرِ آن‌جهانی). این پیوندها به ارث رسیده و علی‌الاصول ناگسستنی‌اند (ezidi-heritage.org؛ Kreyenbroek 1995).

بالاترین مناصب چگونه توزیع می‌شوند؟ هر یک از سه دودمان شێخ یک نهاد عالی فراهم می‌آورد: قەتانی میرِ دنیوی (میر)، شەمسانی بابێ شێخ (رهبر معنوی)، و ئەدانی پێشیمام (مرجع مناسک و ازدواج). این تقسیم در بخش ۶ تشریح می‌شود (Iranica؛ yazidiculturalheritage.com).

۲. هفت سرّان: هفت موجود مقدس

تاووسی مەلەک، پیشوای هفت سرّان، در کتاب The Nestorians and their Rituals اثر George Percy Badger (۱۸۵۲). · Public Domain · Wikimedia Commons

بنیان الهیاتیِ کل تبارشناسی مقدس، هفت سرّان است («هفت راز»، که هفت مەلەک «هفت فرشته» نیز نامیده می‌شود). بنا بر آموزهٔ ایزدی، خودێ (خدا) پیش از آفرینش جهان، هفت موجود مقدس را از نورِ خویش آفرید و هدایت آفرینش را به آنان سپرد؛ در رأس آنان تاووسی مەلەک، فرشتهٔ طاووس، قرار دارد (Kreyenbroek 1995، ص ۴۷–۹۲؛ Kreyenbroek/Rashow 2005).

برای درک شجره‌نامه‌ها، آموزهٔ کیراس گوهۆرین («تعویض پیراهن») تعیین‌کننده است: هفت موجود در طول تاریخ بارها در اولیای زمینی نمایان می‌شوند که در آنان حاضر یا حلول‌یافته فهمیده می‌شوند, به‌ویژه در پیرامون خاندان‌های مقدس (Kreyenbroek 1995؛ Yazidism, Wikipedia). از این رو نیاکانِ تاریخی هم‌زمان چهره‌های فرشته‌سان‌اند: شێخ ئادی به‌عنوان ظهور زمینیِ تاووسی مەلەک و شێخ حەسەن به‌عنوان ظهور زمینیِ مەلیک شێخسن شمرده می‌شود.

سنّت. ایزدیان غالباً تاووسی مەلەک را مستقیماً به نام نمی‌خوانند، بلکه او را با عنوان پادیشاه یا مەلەک می‌نامند. تاووسی مەلەک را نباید با شیطان اشتباه گرفت, این یکسان‌انگاری از سوی بیگانگان یک کج‌فهمی است که از نظر تاریخی به آزار و کشتار ایزدیان دامن زده است. دربارهٔ رازهای درونیِ هفت‌گانه (یعنی هفت سرّ به معنای محدودتر و باطنی) یک سکوتِ تابوگونهٔ الزامی وجود دارد؛ این مقاله تنها آنچه را که در پژوهش‌های منتشرشده آشکارا بحث شده است بازگو می‌کند.

سه چهرهٔ مرکزیِ رستگاری, تاووسی مەلەک، شێخ ئادی و سلطان ئێزی: در پژوهش‌ها گاه به‌عنوان سه وجه از خدای یگانه توصیف می‌شوند که هویت‌هایشان در یکدیگر می‌آمیزد (Rodziewicz 2014/2016؛ Yazidism, Wikipedia).

۳. چهره‌های کلیدی تاریخ رستگاری

۳.۱ شێخ ئادی بن مسافر (حدود ۱۰۷۵–۱۱۶۲)

نوک مخروطیِ زیارتگاه شێخ ئادی در لالش. · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

شێخ ئادی (شیخادی) چهرهٔ تاریخیِ مرکزی است. او حدود ۱۰۷۵ در درهٔ بقاع (لبنان) زاده شد، از خاندان امویان برخاسته بود و یک صوفیِ سُنّیِ مکتب شافعی به‌شمار می‌رفت. در بغداد در حلقهٔ عارفان برجسته (از جمله عبدالقادر گیلانی، بنیان‌گذار طریقت قادریه) به تحصیل پرداخت؛ حدود ۱۱۱۵ به درهٔ دورافتادهٔ لالش خلوت گزید و طریقت صوفیانهٔ ئەداویه را در آنجا بنیان نهاد. او در ۱۱۶۲ در لالش درگذشت، جایی که آرامگاهش تا امروز مهم‌ترین زیارتگاه ایزدیان است (Wikipedia، «Adi ibn Musafir»؛ Açıkyıldız 2010، فصل ۲؛ Kreyenbroek 1995، ص ۲۷–۴۴).

نکتهٔ مهم برای درک تاریخی: نوشته‌هایی که به‌طور موثق به او نسبت داده شده‌اند به‌تمامی اسلامی هستند و هیچ الهیات ویژهٔ ایزدی در بر ندارند (Kreyenbroek 1995، ص ۳۰؛ Açıkyıldız 2010). شێخ ئادیِ تاریخی یک صوفیِ راست‌کیش (ارتدکس) بود. دین مستقل ایزدی تنها چندین نسل بعدتر زیر دست جانشینان او شکل گرفت, از طریق درآمیختن ئەداویه با دینِ کهن‌تر و پیشااسلامیِ آن منطقه (Kreyenbroek 1995، فصل ۲؛ Spät 2005). برای ایزدیان، شێخ ئادی ظهور زمینیِ تاووسی مەلەک به‌شمار می‌رود.

«کتاب‌های مقدس». متن‌هایی که با عنوان‌های کتاب الجلوه و مصحف رش شناخته می‌شوند، در پژوهش‌ها عمدتاً به‌عنوان گردآوری‌های متأخر, که بخشی از آن‌ها در سدهٔ نوزدهم پدید آمده, تلقی می‌شوند و نه به‌عنوان متون وحیانیِ اصیل (Kreyenbroek 1995، ص ۱۰–۱۵؛ Iranica). میراث دینی اصیل ایزدیان شفاهی است: یعنی قەول‌ها (سرودها) که توسط قەوال‌ها خوانده می‌شوند و تنها از دههٔ ۱۹۷۰ به‌طور نظام‌مند به نوشتار درآمده‌اند (Omarkhali 2017).

۳.۲ ئێزدینا میر: پدرسالار شەمسانی

ئێزدینا میر آخرین فرمانروای ایزدیِ پیش از آمدن شێخ ئادی (اوایل سدهٔ یازدهم) و نیای دودمان شەمسانی به‌شمار می‌رود. چهار پسرش, شێخ شەمس، فەخرەدین، سجادین و ناصردین: هم‌زمان چهار تن از هفت سرّان شدند (Açıkyıldız 2010، ص ۷۹؛ yazidiculturalheritage.com؛ ezidi-heritage.org). با او لایهٔ کهن‌تر و کردی‌-ایرانیِ سنّت پیوند می‌خورد، در حالی که شێخ ئادی رشتهٔ عربی‌-صوفیانه را وارد کرد؛ ترکیب این دو، دین ایزدی را پدید می‌آورد (Kreyenbroek 1995).

۳.۳ شێخ حەسەن / مەلیک شێخسن (۱۱۹۵–۱۲۵۴): پدرسالار ئەدانی

شێخ حەسەن (از نظر الهیاتی مەلیک شێخسن) نوادهٔ بزرگِ شێخ ئادی بود (از طریق برادرزاده و جانشین او، صخر ابوالبرکات، و شێخ ئادی دوم). او «استادِ قلم» به‌شمار می‌رود، حامی نوشتار و دانش‌وری؛ دودمان ئەدانی از او سرچشمه می‌گیرد، تنها گروه ایزدی که به‌طور سنّتی خواندن و نوشتن را پاس می‌داشت. در سال ۱۲۵۴ به فرمان اتابک موصل، بدرالدین لؤلؤ، به همراه حدود ۲۰۰ پیرو اعدام شد, آغاز تاریخِ مستندِ آزار و کشتار (Wikipedia، «Sheikh Hasan ibn Sheikh Adi II»؛ Kreyenbroek 1995، ص ۳۰؛ Açıkyıldız 2010). او نیز چهره‌ای دوگانه است: شخصی تاریخی و ظهور زمینیِ فرشتهٔ مەلیک شێخسن.

۳.۴ شەرفەدین (درگذشتهٔ ۱۲۵۷/۵۸)

زیارتگاه شەرفەدین در کوه‌های شنگال نزدیک روستای سنونه (سنجار). در سال‌های ۲۰۱۴–۲۰۱۷ بر اثر نسل‌کشی داعش به‌شدت آسیب دید و از سال ۲۰۱۹ در حال بازسازی است. · عکس: Levi Clancy · CC0 · Wikimedia Commons

شەرفەدین، پسر شێخ حەسەن، جنبش را پس از فاجعهٔ سال ۱۲۵۴ از نو سازمان داد. او در ۱۲۵۷/۵۸ در جریان یورش مغولان کشته شد. در سنّت، او به‌عنوان «تجسّم دین ایزدی» شمرده می‌شود؛ منصب پێشیمامێ بابێ شێخ تا امروز از دودمان او برگزیده می‌شود (Wikipedia، «Yazidis»، «Sheikh Hasan…»؛ Kreyenbroek 1995، ص ۳۰–۳۴؛ Açıkyıldız 2010).

۳.۵ سلطان ئێزی / ئێزیدێ سۆر: چهرهٔ رستگاری و مناقشهٔ دانشگاهی

ورودی حیاط معبد اصلی لالش. · عکس: Levi Clancy · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

سلطان ئێزی (که ئێزیدێ سۆر، «ئێزیِ سرخ» نیز نامیده می‌شود) یکی از چهره‌های مرکزیِ رستگاری و نام‌بخشِ ایزدیان است. دربارهٔ خاستگاه او یک مناقشهٔ دانشگاهیِ شناخته‌شده وجود دارد:

• خوانش تاریخی: ئێزی به خلیفهٔ اموی یزید یکم (حکومت ۶۸۰–۶۸۳) بازمی‌گردد؛ دودمان ئادی پرستش او را با خود آورده است (دیدگاه پژوهش‌های کهن‌تر غربی؛ Kreyenbroek 1995، ص ۲۸).
• خوانش الهیاتی: ئێزی از واژهٔ ایرانیِ باستانیِ یزتَه («موجود سزاوارِ ستایش») مشتق می‌شود؛ سلطان ئێزی یک فرشتهٔ ایزدیِ مستقل بدون پیوند تاریخی با یزید است (خودفهمیِ کنونیِ بسیاری از ایزدیان).
• سنتز: یک لایهٔ کهن‌تر و پیشااسلامیِ یزتَه بعدها با پیوند یزیدی پوشانده شد؛ امروزه کارکردهای ایرانی‌-باستانیِ الهیاتی غلبه دارند (Açıkyıldız 2010؛ Rodziewicz 2016؛ Asatrian/Arakelova 2014).

در سه‌گانه‌ای که Rodziewicz توصیف کرده، سلطان ئێزی به‌همراه تاووسی مەلەک و شێخ ئادی سه وجهِ خدای یگانه را تشکیل می‌دهد. جشن او جێژنا ئێزی (جشن زمستانی) است؛ زیارتگاهش در لالش قرار دارد.

۴. سه دودمان شێخ: شەمسانی، ئەدانی، قەتانی

کاست شێخ به سه دودمان تقسیم می‌شود که با یکدیگر ازدواج نمی‌کنند و هر یک نیایی و یک کارکرد عالی دارد (yazidiculturalheritage.com؛ Iranica؛ Wikipedia، «Yazidi social organization»):

یک ظرافت در منابع. برخی منابع (yazidiculturalheritage.com، Iranica) به‌طور خلاصه می‌گویند که قەتانی «از شێخ ئادی» نسب می‌برند. اما از آنجا که شێخ ئادی بی‌فرزند درگذشت، صورت‌بندیِ دقیق‌تر این است: قەتانی نسب خود را به شێخوبەکر می‌رسانند که خویشاوند یا همراهِ شێخ ئادی به‌شمار می‌رود (ezidi-heritage.org؛ Açıkyıldız 2010). از طریق دودمان متأخرِ پیسمیر، دودمان دنیویِ میر از قەتانی برخاسته است (نگاه کنید به بخش ۷).

چهار پسر ئێزدینا میر (شەمسانی). از شێخ شەمس دودمان شەمسەدین برمی‌خیزد، از فەخرەدین دودمان فەخرەدین که بابێ شێخ از آن برگزیده می‌شود. سجادین و ناصردین بیش از همه از نظر الهیاتی به‌عنوان فرشته ستوده می‌شوند.

اولیای زنِ شێخ. سنّت اولیای برجستهٔ زن را نیز می‌شناسد: پیش از همه خاتونا فەخرا (دختر فەخرەدین)، حامیِ زایمان و بارداری و یکی از مهم‌ترین مکان‌های عبادتِ زنانه، و نیز سِتّ نەفیسە (شفا) و چند تن از دختران شێخ شەمس.

۵. کاست پیر

اصطلاح پیر («مهتر، فرزانه») کاست روحانیِ دوم در کنار شێخ‌ها را نشان می‌دهد. سنّت به‌طور آرمانی چهل دودمان اصلی («چەلی پیر») را برمی‌شمارد؛ اما از نظر تاریخی زیردودمان‌های بسیار بیشتری مستند شده‌اند (ezidi-heritage.org؛ yazidiculturalheritage.com). به هر خانوادهٔ میرید دقیقاً یک پیر منتسب است، به‌طور موروثی و ناگسستنی.

وظایف پیر. سرپرستی معنویِ خانواده‌های میریدِ منتسب، مشارکت در جشن‌ها و مناسک گذار، دیدارهای سالانه برای برکت‌دادن (با نان و نمک) و دریافت زکاتِ دینی؛ آنان در برابر شێخ‌ها از جایگاه سیاسیِ کمتری برخوردارند (Iranica؛ ezidi-heritage.org).

تابوی ازدواج پیر. پیرها نمی‌توانند در این موارد ازدواج کنند: دودمان‌های میریدهای خودشان، دودمان پیر/راهبر خودشان و نیز دودمان‌هایی که از نظر معنوی در رتبه‌ای پایین‌تر از آنان قرار دارند (ezidi-heritage.org؛ Kreyenbroek 1995).

دودمان‌های مهم پیر (گزیده، با کارکردهای به‌خوبی مستند):

۶. مناصب روحانی و دنیوی

مجموعهٔ آرامگاهی شێخ ئادی در لالش (۱۹۸۱). · CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

نظام دینیِ ایزدیان مناصب عالی را از نظر تبارشناختی میان سه دودمان شێخ توزیع می‌کند و آن‌ها را با مناصب خدمتی تکمیل می‌کند که از کاست پیر یا میرید نیز پر می‌شوند (Iranica؛ yazidiculturalheritage.com؛ Wikipedia، «Yazidi social organization»):

منابع دربارهٔ مناصب: ezidi-heritage.org؛ yazidiculturalheritage.com؛ Iranica؛ Wikipedia، «Yazidi social organization» (به‌تاریخ ۲۰۲۶: بابێ شێخِ در حال خدمت، شێخ علی الیاس است، از نوامبر ۲۰۲۰).

۷. دودمان میر

میرها از سدهٔ شانزدهم نهاد عالیِ دنیویِ ایزدیان هستند؛ آنان به دودمان قەتانی تعلق دارند و در سنّت به‌عنوان جانشینان مشروع شێخ ئادی شمرده می‌شوند. از نظر تبارشناختی، این دودمان از طریق شێخ مەحمەدێ باتنی و شاخهٔ پیسمیر نسب می‌برد (Wikipedia، «Sheikhan principality»؛ ezidi-heritage.org). از سدهٔ شانزدهم تا اوایل سدهٔ هجدهم، امیرنشین شێخان به‌عنوان یک ناحیهٔ اداریِ عثمانی اداره می‌شد؛ امیران غالباً لقب «داسنی» را داشتند (نام منطقه‌ایِ کهن و مترادفِ «ایزدی»).

این دودمان به‌طور پیوسته با آزار و کشتار آمیخته بوده است, تنها شمار اندکی از میرها به مرگ طبیعی درگذشتند (ÊzîdîPress). ایستگاه‌های مهم:

منابع: Wikipedia، «Sheikhan principality»، «Tahseen Said»، «Hazim Tahsin Beg»؛ ÊzîdîPress، «The Last Mîr». مایان خاتون به‌عنوان تنها مورد مستندِ رهبریِ زنانهٔ بالفعل و یکی از چهره‌های تأثیرگذارِ تاریخ اخیر ایزدیان به‌شمار می‌رود.

۸. اسطوره و تاریخ

تبارشناسی مقدس ایزدیان دو سطح را به‌هم پیوند می‌دهد که باید آن‌ها را از یکدیگر تفکیک کرد:

• یک سطح الهیاتی که در آن نیاکان هم‌زمان فرشتگانِ هفت سرّان هستند (کیراس گوهۆرین)، و
• یک سطح تاریخی با اشخاص دارای تاریخِ معین از سدهٔ یازدهم تا سیزدهم (شێخ ئادی، شێخ حەسەن، شەرفەدین).

پژوهش‌ها تأکید می‌کنند که میراث تبارشناختی در درجهٔ نخست در قەول‌ها زنده است, شفاهی، خوانده‌شده، شکل‌گرفته از نظر الهیاتی, و نباید آن را به‌عنوان یک آرشیو تاریخی خواند (Kreyenbroek 1995؛ Omarkhali 2017؛ Allison 2001). به‌ویژه نسل‌های پیشین و روابط خویشاوندیِ دقیق تا اندازه‌ای نامطمئن‌اند؛ سنّت برای مثال شێخ ئادی دوم را با چهرهٔ فرشته‌سانِ مەلیک شێخسن درمی‌آمیزد. آنجا که منابع با یکدیگر تفاوت دارند, مانند خاستگاه قەتانی, این نه تناقضی در سنّت، بلکه بیانگرِ همین سرشتِ دوگانهٔ اسطوره و تاریخ است. سنّت شفاهی همچنان مرجع اصلی باقی می‌ماند؛ ژرف‌اندیشیِ موثق از طریق قەوال‌ها و ویرایش‌های انتقادیِ متن در پژوهش‌ها صورت می‌گیرد.

۹. منابع

آثار علمیِ اصلی

• Kreyenbroek, Philip G.: Yezidism, Its Background, Observances and Textual Tradition. Lewiston: Edwin Mellen Press, 1995. (اثر بنیادین دربارهٔ الهیات، هفت سرّان، شێخ ئادی)
• Kreyenbroek, Philip G. & Rashow, Khalil J.: God and Sheikh Adi are Perfect, Sacred Poems and Religious Narratives from the Yezidi Tradition. Wiesbaden: Harrassowitz, 2005. (ویرایش قەول‌ها)
• Omarkhali, Khanna: The Yezidi Religious Textual Tradition: From Oral to Written. Wiesbaden: Harrassowitz, 2017. (تاریخ متن، میشور، ساختار تیره‌ای)
• Açıkyıldız, Birgül: The Yezidis: The History of a Community, Culture and Religion. London: I.B. Tauris, 2010. (تاریخ فرهنگی، شجره‌نامه‌ها)
• Allison, Christine: The Yezidi Oral Tradition in Iraqi Kurdistan. Richmond: Curzon, 2001. (سنّت شفاهی)
• Asatrian, Garnik & Arakelova, Victoria: The Religion of the Peacock Angel: The Yezidis and Their Spirit World. Yerevan/Durham: Acumen, 2014.
• Spät, Eszter: The Yezidis. London: Saqi Books, 2005.
• Rodziewicz, Artur: „The Holy Trinity of the Yazidis…", in Iran and the Caucasus (2014 ff.); Sammelband Yazidism: Historical and Theological Roots, Harrassowitz 2019.
• Kreyenbroek, P. G. & Allison, C.: „YAZIDIS i. GENERAL", in Encyclopaedia Iranica (Online). iranicaonline.org
• „A Yezidi Manuscript: Mišūr of Pîr Sīnī Bahrī / Pîr Sīnī Dārānī", in Iranian Studies 53/1–2 (2019). tandfonline.com

منابع جامعه‌ای و وبی

• Ezidi Heritage: „Ezidi Caste System: Şêx, Pîr & Mirîd". ezidi-heritage.org
• Yazidi Cultural Heritage: „Society". yazidiculturalheritage.com
• ÊzîdîPress: „The Last Mîr". ezidipress.com
• Wikipedia: Yazidism · Tawûsî Melek · Adi ibn Musafir · Sheikh Hasan ibn Sheikh Adi II · Yazidi social organization · List of Yazidi holy figures · Sheikhan principality · Sultan Ezid

۳. کیهان‌شناسی هفت‌گانه و تثلیث الهی

بخش ۲ هفت‌گانه را به‌عنوان شخصیت‌ها معرفی کرد. اما آن‌ها در عین حال یک نظام کیهان‌شناختی هستند: الگویی از این‌که خدا چگونه جهان را پدید می‌آورد، نظم می‌بخشد و در تاریخ حاضر می‌ماند. این بخش آنچه را که پژوهش‌های منتشرشده در این باره آشکارا بیان می‌کنند خلاصه می‌کند.

۳.۱ آفرینش از مروارید (Dur)

بنا بر Qewl، پیش از جهان تنها Xwedê (خدا) وجود داشت که از نور خویش (Ronahî) یک مروارید سفید (Dur، نیز Durr «مروارید») آفرید و در آن جای گرفت. از این مروارید جهان آفریده‌شده پدید آمد؛ در چندین سرود این مروارید بر شاخ‌های گاوی نری قرار دارد که خود بر روی ماهی ایستاده است، تصویری که Êzîden آن را با کیهان‌شناسی‌های همسایه‌ی خاور نزدیک باستان مشترک‌اند (Kreyenbroek 1995؛ Yazidism, Wikipedia؛ Tawûsî Melek, Wikipedia).

از ذات الهی که Êzîden آن را Sur (نیز Sirr، «راز، رمز، جوهر») می‌نامند، هفت‌گانه به‌عنوان نخستین فیض‌ها پدید می‌آیند. Tawûsî Melek در این میان به‌مثابه وجودی فهمیده می‌شود که دسترسی بی‌واسطه به Sur خدا دارد، گاه به‌عنوان نخستین فیض Sur به‌طور کلی (Rodziewicz 2018, Heft Sur). خدا «همه‌ی امور جهان» را به هفت‌گانه می‌سپارد؛ بدین‌سان آن‌ها خودِ خدا نیستند، بلکه تدبیر او در آفرینش‌اند، الگویی که پژوهش آن را یونی‌پلورال (uniplural) توصیف می‌کند: یک وجود برترِ یگانه که در هفت پیکر متمایز اما پیوسته نمایان می‌شود.

۳.۲ هفت‌گانه به‌عنوان تجلی سه‌گانه: فرشتگان، سیّارات، اولیا

ویژگی نظام êzîdî در این است که همان عدد هفت در سه سطح ظاهر می‌شود. بنا بر Rodziewicz، هفت فرشته در عین حال هفت سیّارهی دین اخترشناختیِ کهن‌تر و نیز هفت نیای مقدس نسب‌نامه‌ی زمینی‌اند، که همگی تجلیات همان Sur یگانه‌اند:

دقیقاً اینجاست که آموزه‌ی kiras guhorîn («تعویض پیراهن»، بخش ۲) به کار می‌آید: هفت‌گانه «پیراهن را عوض می‌کنند»، یعنی در گذر زمان در حاملان زمینیِ همواره تازه ظاهر می‌شوند. بدین‌سان نسب‌نامه‌ی مقدس صرفاً یک شجره‌نامه نیست، بلکه نمایان‌شدنِ تاریخیِ یک طرحِ کیهانیِ جاودانه است.

رد پای حرّانی. Rodziewicz انگاره‌ی هفت فرشته را از طریق «صابئین» حرّان در دوران باستان متأخر (آمیزه‌ای از سنت‌های افلاطونی و اخترپرستیِ محلی) دنبال می‌کند. پس از ویرانی معابد آنان، شاید واپسین نمایندگان این گروه به منطقه‌ی Mardin و Mosul کوچ کرده و در جامعه‌ی Êzîdî که در آنجا میان سده‌های دوازدهم تا چهاردهم شکل می‌گرفت، حل شده باشند (Rodziewicz 2018). این یک فرضیه‌ی پژوهشی درباره‌ی خاستگاه این انگاره است، نه یک اصل اعتقادی Êzîden.

۳.۳ تثلیث الهی: Tawûsî Melek – Şêx Adî – Sultan Êzî

در §۲ (پایان) و §۳.۵ پیشتر از آن یاد شد؛ اینجا آموزه‌ی تجسد را در پیوند کلی می‌آوریم. دین‌پژوه لهستانی Artur Rodziewicz یک تثلیث الهی را توصیف می‌کند (که او آن را «Holy Trinity of the Yazidis» می‌نامد)، که در آن سه پیکر به‌عنوان سه اقنوم از خدای واحد فهمیده می‌شوند (Rodziewicz 2014, Iran and the Caucasus؛ Yazidism / Sultan Ezid, Wikipedia):

1. Tawûsî Melek، فرشته‌ی طاووس، رهبر هفت‌گانه و نایب خدا؛
2. Şêx Adî ibn Musafir، اقنوم دوم، پیکر اصلاح‌گرِ تاریخی (نگاه کنید به §۴.۱)؛
3. Sultan Êzî (Êzîdê Sor)، اقنوم سوم و نام‌بخشِ Êzîden (نگاه کنید به §۴.۵).

هسته‌ی آموزه‌ی تجسد: هویت‌های این سه در یکدیگر فرومی‌روند. Şêx Adî به‌مثابه تجسد Tawûsî Melek شمرده می‌شود (و برعکس، Tawûsî Melek در Şêx Adî نمایان می‌شود)؛ همین درباره‌ی Sultan Êzî نیز صدق می‌کند که او هم می‌تواند با Tawûsî Melek یکی دانسته شود. Tawûsî Melek در این تفسیر به‌مثابه نخستین فیضِ Surِ الهی ظاهر می‌شود که خود را در تاریخ در Yazīd ibn Muʿāwiya (← Sultan Êzî) و در Adi ibn Musafir متجلی ساخته است (Rodziewicz 2014/2018). بدین‌سان تثلیث نه شرک، بلکه شکلِ êzîdîِ بیانِ کنشِ الهیِ یگانه در چند چهره است، و همتای نسب‌نامه‌ایِ آموزه‌ی کیهان‌شناختیِ هفت‌گانه.

جای‌گیری. «تثلیث/تثلیث الهی» یک اصطلاح تحلیلی پژوهشی است (Rodziewicz)، نه یک جزم رسمی با متنی ثابت. خودِ Êzîden این پیوندها را در Qewl روایت می‌کنند و در باب رازهای درونیِ Sur به یک تعهد سکوت پایبندند (بخش ۲). Tawûsî Melek فرشته‌ی نیکو و برترِ خدا هست و چنین می‌ماند، هرگز یک شیطان نیست.