Êzîdîlikte Ölüm, Ruh ve Yeniden Doğuş

Êzîdîlerin ahiret tasavvurları, çevrelerindeki İbrahimî dinlerden temelden farklıdır. Merkezde ebedî bir cehennem tehdidi değil, ruhun birkaç dünya hayatına yayılan uzun bir arınma ve kemale erme yolu tasavvuru durur. Ölüm bu anlayışta nihai bir kopuş değil, bir geçiştir, simgesel olarak bir giysi değişimi. Öğreti yalnızca sözlü olarak kutsal ilahilerde (Qewl) ve ruhban sınıfının deneyimsel bilgisinde aktarılır; bağlayıcı bir dogmada sabitlenmemiştir, bu nedenle araştırmacılar bölgesel ve rivayete bağlı farklılıklara sürekli dikkat çekerler (Kreyenbroek 1995; Omarkhali 2017).

Terminoloji notu: Bu makale baştan sona Êzîdî/Êzîdîler öz-adlandırmasını kullanır. Tawûsî Melek, Tavus Melek, Êzîdî teolojisinde asla „şeytan" veya düşmüş bir melek olarak anlaşılmaz, bu özdeşleştirme polemikçi yabancı literatürden kaynaklanır ve birincil kaynaklara tamamen aykırıdır. Êzîdî ahireti de Tanrı’nın kozmik bir hasmını tanımaz.

1. Ruh (ruh) ve İnsanın Konumu

Êzîdî düşüncesinde insan, ölümden sonra var olmaya devam eden ölümsüz bir ruha (Kurmancî ruh, ayrıca gîyan) sahiptir. Beden gelip geçicidir ve, bazı çileci geleneklerin aksine, ilkesel olarak reddedilmiş değil, ruhun geçici „giysisi" olarak görülür. Bu imge bütün ahiret öğretisini anlamak için merkezîdir (Kreyenbroek 1995; Asatrian & Arakelova 2012).

Ruh, asli günah anlamında doğası gereği kurtuluşa muhtaç değildir. Aksine her insan eylemlerinin sorumluluğunu taşır ve ahlakî bilançosu ruhun ölümün ötesindeki yolunu belirler. İyi ve kötü burada iki kozmik gücün savaşı olarak değil, bir arınma yolundaki basamaklar olarak düşünülür, Êzîdî dininin düalist olmayan temel yapısıyla sıkı sıkıya bağlantılı bir tasavvur.

2. Kiras guhertin: „gömlek değiştirmek"

Êzîdî ruh öğretisinin merkezî kavramı kiras guhertin’dir (ayrıca kiras guhorîn), kelimesi kelimesine „gömlek/giysi değiştirmek". Bununla ruh göçü veya reenkarnasyon kastedilir: ruh ölümde bedenini eskimiş bir giysi gibi çıkarır ve yeni bir doğumda yeni bir „giysi" alır (Kreyenbroek 1995; Kreyenbroek & Rashow 2005; Omarkhali 2017).

2.1 Birçok hayat boyunca arınma

Bu döngünün anlamı ruhun kademeli arınması ve kemale ermesidir. Bir ruh, saflık durumuna ulaşana dek defalarca yeniden doğar. Bir sonraki varoluşun niteliği önceki hayattaki ahlakî davranışa bağlıdır: kim saf ve cemaatin buyruklarına göre yaşarsa, onu daha iyi bir yeniden doğuş bekler (Asatrian & Arakelova 2012).

Halk rivayetinde, kötü eylemlerle ağır biçimde kirlenmiş bir ruhun önceki basamağının altına düşebileceği, hatta Êzîdî cemaatinin dışında yeniden doğabileceği, tasavvuru bulunur. Tersine, Êzîdî olarak geri dönüş başarılı bir sınamanın işareti sayılır. Bu tür anlatılar kaynaklarda belgelenmiştir, ancak kesin yorumları bölgeye göre değişir ve yeknesak bir dogma olarak yanlış anlaşılmamalıdır (Asatrian & Arakelova 2012; Spät 2005).

2.2 Önceki hayatı hatırlamama

Yaygın tasavvura göre ruh, yeni hayatına önceki varoluşlarına dair hiçbir bilinçli anı taşımaz. Rivayette bir istisnayı belirli yetenekli kişiler oluşturur, örneğin Koçek (vizyoner yeteneğe sahip dinî figürler) –, onlara tekil hayatların sınırının ötesine bir „görüş" atfedilir. Bir çocuğun davranışında veya özelliklerinde bir merhumun geri dönüşünü tanıdığına inanan aileler, bunu kiras guhertin çerçevesinde yorumlar (Spät 2005; Omarkhali 2017).

2.3 Teolojik anlam: ebedî cehennem yerine arınma

Reenkarnasyon öğretisinin geniş kapsamlı bir sonucu vardır: Êzîdî dünya görüşü hiçbir ebedî lanet tanımaz. Nihai bir cehennemin yerini, her ruhun yeniden doğuşların döngüsü aracılığıyla iyileşme ve nihayetinde İlahî olana dönüş olanağını koruduğu düşüncesi alır (Kreyenbroek 1995; Asatrian & Arakelova 2012). Bunda temelde merhamet ve kemale erme yönelimli bir kurtuluş tasavvuru kendini gösterir, Êzîdî teolojisini düalist cehennem imgelerinden açıkça ayıran bir nokta.

3. Ruhun Ölümün Hemen Ardından Geçtiği Yol

Uzun vadeli reenkarnasyonun yanı sıra rivayet, ruha can çekişmede ve hemen sonrasında eşlik eden bir dizi figür ve durağı tanır. Bu tasavvurlar kısmen reenkarnasyon öğretisiyle iç içe geçmiştir, kısmen de onun yanında kendi rivayet kolları olarak durur.

3.1 Sicadîn ve Nasirdîn: ölümün bekçileri

Rivayete göre can çekişmede Yedilerin (Heft Sirr) çevresinden iki kutsal varlık insanın yanına gelir:

İkisi de gelenekte Ezdîna Mîr’in oğulları sayılır ve kutsal soy içinde tek Tanrı’nın tezahürlerine aittir. Görevleri ceza değil, refakattir: ruhu bedenden çıkarır ve onu sonraki yola teslim ederler (Asatrian & Arakelova 2012; krş. Kreyenbroek & Rashow 2005).

3.2 Sırat Köprüsü (Pira Selat)

Bilinen bir motif Sırat Köprüsü’dür, Kurmancî Pira Selat (ayrıca Pira Silat). Ruh, kurtuluş alanına ulaşmak için ölümden sonra onun üzerinden geçmek zorundadır. Rivayette ruh bu sırada Şêx Adî’nin huzuruna getirilir ve sorgulanır; sınavı geçtiğinde Şêx Adî en yüce Tanrı katında şefaatçi olarak ortaya çıkar ve ruha öncülük eder (Asatrian & Arakelova 2012).

Bu tasavvurun Zerdüştî Çinvad Köprüsü ile belirgin bir koşutluğu vardır ve araştırmaca Êzîdî eskatolojisinin Eski İran katmanlarının kanıtı sayılır (Asatrian & Arakelova 2012; Kreyenbroek 1995). Lalîş’te köprü aynı zamanda mekânsal-ritüel olarak da mevcuttur: Lalîş tapınağındaki bir Pira Selat, hacıların tapınağa girerken simgesel olarak gerçekleştirdiği, kutsal-dışı dünyadan kutsal dünyaya geçişi simgeler (Açıkyıldız 2010). Bu dünyevî köprü ile eskatolojik köprü birbirini yansıtır.

Not: Köprü sınavı ile reenkarnasyonun kesin iç içe geçişi kaynaklarda çelişkisiz biçimde sunulmaz. İki motif yan yana var olur; sözlü gelenek bu tür gerilimleri bilinçli olarak açık bırakır (Omarkhali 2017).

3.3 Birê ve Xwişka Axretê: Ahiretin kardeşi ve kız kardeşi

Êzîdî toplumsal düzeninin bir özelliği, bir ahiret kardeşine veya kız kardeşine kurumsal bağlanmadır: Kurmancî Birê Axretê (kardeş) ve Xwişka Axretê (kız kardeş). Her yetişkin Êzîdî, yaşamı boyunca böyle bir manevî kardeşliğe girmelidir, erkekler kural olarak bir „kardeşle", kadınlar bir „kız kardeşle", istisnalar olmakla birlikte (Kreyenbroek 1995; Spät 2005).

Bu kişi yalnızca dünyevî bir sırdaş değil, ruha can çekişmede ve ahirete giden yolda eşlik etmeli ve onun için aracılık etmelidir. Ölümde ahiretin kardeşi/kız kardeşi ritüel bir rol üstlenir ve ölmekte olana destek olan kişilerdendir. Bu bağ, manevî bir öğretmene (Pîr) ve ruhban sınıfından bir veliye bağlanmanın yanı sıra, her Êzîdînin zorunlu dinî ilişkilerindendir.

4. Ölüm Ritüelleri ve Defin

Defin, cemaatin geleneklerinde kökleşmiş ve bedenin hızla, onurlu biçimde toprağa iadesini amaçlayan sabit kurallara göre gerçekleşir.

4.1 Yıkama ve hazırlık

Ölüm gerçekleştikten sonra naaş ritüel olarak yıkanır. Merhumun ağzına veya dudaklarına Lalîş’ten toprak veya su konur, Êzîdîlerin en kutsal yerinden gelen, ölüyü dinin kutsanmış merkezine simgesel olarak bağlayan madde (Asatrian & Arakelova 2012). Sıklıkla berat’ın kutsanmış toprağı da (Lalîş toprağından preslenmiş küçük kürecikler) kullanılır.

4.2 Defin ve mezarın yönelimi

Defin derhal, mümkünse ölüm günü gerçekleşir. Naaş, baş doğuya dönük ve yüz güneşe veya Kutup Yıldızına (kuzeye) yönelmiş olacak şekilde yatırılır (Asatrian & Arakelova 2012). Yönelim, doğan güneşe duanın merkezî bir edim olduğu Êzîdî dindarlığında güneşin ve ışığın yüksek önemine işaret eder.

4.3 Dinî figürlerin rolü

Definde yetkili manevî bakıcılar (Şêx ve Pîr) ile ahiretin kardeşi/kız kardeşi rol alır. Rivayette Koçek’e zaman zaman özel bir rol atfedilir, çünkü onların ruhun sonraki kaderini veya geri dönüşünü „görme" yeteneğine sahip oldukları söylenir (Spät 2005). Ağıtlar, sözlü Qewl geleneğinin kendine özgü bir türü, ölüme ve yasa eşlik eder.

5. Yas ve Anma

5.1 Yas süresi

Ölümün ardından yakınların düzenli bir yas süresi gelir; ağıt, şenliklerde çekimserlik ve cemaatsel katılımla. Ölülerin ardından ağıt, soykırımların (Fermane) tarihi aracılığıyla özel bir derinlik kazanmış uzun bir kolektif yas geleneğine gömülüdür.

5.2 Ölü yemeği ve anma (Ehmen)

Anmanın merkezî bir biçimi ölü yemeği ve merhumun anısına sadaka olarak (xêr/sedeqe) yiyecek dağıtımıdır. Rivayette, ölümden birkaç gün sonra mezarda bir hayvanın (örneğin bir sığırın) kurban edildiği ve etinin yoldan geçenlere ve muhtaçlara dağıtıldığı belgelenmiştir, merhumun ruhuna fayda sağlaması amaçlanan hayırsever bir edim olarak (Asatrian & Arakelova 2012). Ortak anma yemeği (ehmen) ve belirli günlerde anma, dirilerle ölüler arasındaki bağı ayakta tutar.

Bu anma pratiği, dirilerin iyi eylemlerinin: sadaka, misafirperverlik, şefaat, ruhun ahiretteki yolunu olumlu etkileyebileceği Êzîdî anlayışına uyar.

6. Sınıflandırma: Bir Umut Teolojisi

Êzîdî ahiret tasavvurları, sistematik-dogmatik olmasa da tutarlı bir yapı olarak okunabilir:

• Ölüm geçiştir, son değil, bir „giysi değişimi".
• Ruh, kiras guhertin’de birçok hayat boyunca bir arınma yolundan geçer.
• Bekçi figürler (Sicadîn/Nasirdîn), Sırat Köprüsü ve ahiretin kardeşi/kız kardeşi ruha eşlik eder ve onu sınar.
• Hiçbir ebedî cehennem yoktur, ama arınma, şefaat ve İlahî olana dönüş ufku vardır.

Merhamet, arınma ve kemale erme yönelimli bu kurtuluş tasavvuru, Êzîdî dininin teolojik bakımdan en özgün çizgilerindendir ve aynı zamanda bölgenin Eski İran ve eski Mezopotamya dinî dünyalarındaki derin köklerine işaret eder (Kreyenbroek 1995; Asatrian & Arakelova 2012; Omarkhali 2017).

Kaynaklar

• Philip G. Kreyenbroek: Yezidism, Its Background, Observances and Textual Tradition. Lewiston: Edwin Mellen Press, 1995.
• Philip G. Kreyenbroek & Khalil Jindy Rashow: God and Sheikh Adi are Perfect, Sacred Poems and Religious Narratives from the Yezidi Tradition. Wiesbaden: Harrassowitz, 2005.
• Khanna Omarkhali: The Yezidi Religious Textual Tradition, From Oral to Written. Wiesbaden: Harrassowitz, 2017.
• Eszter Spät: The Yezidis. London: Saqi Books, 2005.
• Birgül Açıkyıldız: The Yezidis, The History of a Community, Culture and Religion. London: I.B. Tauris, 2010.
• Garnik S. Asatrian & Victoria Arakelova: „The Hereafter in the Yezidi Beliefs", in: Iran and the Caucasus 16/3 (2012), S. 309–318., brill.com · academia.edu
• „Yazidis", in: Encyclopaedia Iranica., iranicaonline.org
• Khanna Omarkhali: „The Book Revealing the Future in a Religion without Books: the Apocalyptic Visions of Yezidi Seers" (zu Koçek/Seher)., academia.edu
• Ölüm bekçilerine ek olarak: Wikipedia, „Sicadîn", en.wikipedia.org/wiki/Sicadîn · „Nasirdîn", en.wikipedia.org/wiki/Nasirdîn · „Silat Bridge", en.wikipedia.org/wiki/Silat_Bridge

İlgili makaleler: Êzîdî dini · Tawûsî Melek · Lalîş · Gelenekler · Toplumsal düzen · Ruhban · Qewl geleneği · Kutsal soy · Mitoloji ve simgesellik