Merkezî Qewl Metinleri: Kutsal İlahilerin Tek Tek Analizi

Qewl’ler (kurmancî qewl, “söz, deyiş”) Êzîdîlerin kutsal ilahileridir; söylenerek aktarılan, yüzyıllar boyunca tamamen sözlü olarak nesilden nesile geçen metinlerdir ve Êzîdî dininde, Yahudilik, Hıristiyanlık ve İslam’da kutsal kitapların tuttuğu yeri tutarlar (Kreyenbroek & Rashow 2005). Qewl türünü bütün olarak ne tanımlar, onun ilahî esinli mertebesi, taşıyıcıları (Qewwallar), yüzyıllar süren yazıya geçirme yasağı, 1970’lerden itibaren yazıya dökülmesi ve 2014’ten sonraki tehlike altında oluşu, Qewl, sözlü kutsal gelenek genel makalesinde ele alınmaktadır.

Bu makale bir kademe daha derine iner: Tek tek, adıyla bilinen ve bilimsel olarak edisyonu yapılmış Qewl ve Beyt’leri, belgelenmiş içerikleri, teolojik anlamları ve kaynak durumları ile tanıtır. Temel olarak yalnızca yayımlanmış uzman literatür, özellikle Philip Kreyenbroek ve Khalil Jindy Rashow’un standart eseri God and Sheikh Adi are Perfect (2005) alınmıştır; buna Kreyenbroek Yezidism (1995), Khanna Omarkhali The Yezidi Religious Textual Tradition (2017), Eszter Spät ve Artur Rodziewicz’in metin edisyonları eşlik etmektedir.

Ön Not: Sirr ve Saygı

Êzîdî kutsal metinleri ezoterik bir boyut taşır. Bazı içerikler Sirr’e (sır, gizem) aittir: Bunlar yüzyıllar boyunca bilinçli olarak dışarıdakilerden gizlenmiş ve yalnızca sözlü olarak, mahremiyete erenlerden mahremiyete erenlere aktarılmıştır. Bu makale yalnızca uzman literatürde yayımlanmış ve çözümlenmiş olanı aktarır: gizli anlamları yorumlamaz, hiçbir “gizli” anlam iddia etmez ve eksiksiz dize metinleri alıntılamaz. Araştırmanın kendisinin belirsizlikten söz ettiği yerde (örneğin kapalı kıtalarda), bu açıkça belirtilir. Amaç, bir gizemi ifşa etmek değil, nesnel ve saygılı bilgi vermektir.

Önemli bir uzlaşı baştan belirtilmeli: Tawûsî Melek, Tavus Melek, Êzîdî teolojisinde meleklerin en yücesi ve Tanrı’nın vekilidir; asla bir “şeytan” ya da düşmüş melek değildir. Bu özdeşleştirme dışarıdakilerden gelir ve bir iftiradır; bu konuda ayrıntılı bilgi için Tawûsî Melek makalesine bakınız.

Dil hakkında: Burada anılan tüm Qewl, Beyt ve Du’aların özgün dili Kurmancî’dir (Kuzey Kürtçesi); bunlar sabit bir yazılı biçimde değil, sözlü olarak aktarılmıştır. Bu makalede aktarılan tüm içerikler ve tek tek ifadeler, kurmancî özgün lafzı değil, anılan bilimsel edisyondan yapılmış Almanca çevirilerdir, yani içerik aktarımlarıdır. Tek bir dize anlamca alıntılandığında, onu bir çeviri olarak anlamak gerekir; özgün metin, belirtilen edisyonlarda (özellikle Kreyenbroek & Rashow 2005) okunabilir.

Külliyat Nasıl Düzenlenmiştir

Qewl’lerin yinelenen bir düzenleme ilkesi, Şêx Adî etrafındaki kurtuluş tarihidir (Şîxadî, Şeyh Adi ibn Musafir, 12. yy.): Birçok ilahi, bu merkezî reformcunun ve inanç kurucusunun etkinliğinden önceki bir döneme ve sonraki bir döneme atıfta bulunur (Encyclopædia Iranica, “Qawl”). İçerik bakımından Kreyenbroek ve Omarkhali metinleri başka şeylerin yanı sıra Yaratılış ve Erken Tarih, kutsal şahsiyetler ve eskatolojik temalara göre gruplandırır.

En yüksek mertebeli grubu Qewlên Beran (“Koç İlahileri”) oluşturur; bunlar Sema (din adamlarının resmî alayı) çerçevesinde icra edilir. Bunlar arasında burada tanıtılan yaratılış ilahilerinden birkaçı yer alır (Kreyenbroek & Rashow 2005). Aşağıdaki bölümler en iyi belgelenmiş tekil metinleri öne çıkarmaktadır.

Qewlê Zebûnî Meksûr: Zayıf Kırılmışın İlahisi

Tema ve İçerik

Qewlê Zebûnî Meksûr (“Zayıf/biçare Kırılmışın İlahisi”) Êzîdîlerin merkezî yaratılış ilahisidir ve Qewlên Beran’a, yani genel olarak en yüksek mertebeli metinlere aittir. Bu ilahide, kutsal meleklerden biri olan Melik Fexredîn’den, dünyanın yaratılışını anlatması rica edilir (Cheung; Kreyenbroek & Rashow 2005).

Belgelenmiş yaratılış sıralaması, kendine özgü bir imge dizisini izler: Başlangıçta Tanrı, tüm renkleri içinde barındıran, parlak beyaz bir küre olan İlk İnci’de (dur) gizli olarak bulunur. Tanrı bu inciden çıkar ve yaratmaya başlar; bir “maya” gibi etki eden sevgi (mihbet) aracılığıyla ilahî varlıklar açığa çıkar; bunların arasında manevi önderlik şahsiyeti olarak Siltan Êzîd (Sultan Ezîd) de bulunur. İnciden su akar, ışık ve gelenek açığa çıkar ve merkezî kutsal mekân Laliş, daha gök ve yer var olmadan önce meydana gelir (Cheung). Bu bağlama, Tanrı’nın hazırlayıp kutsadığı kutsal giysi olan Xerqe de aittir (Kreyenbroek & Rashow 2005). Ayrıntılı yaratılış mitini Yaratılış makalesi ele alır.

Teolojik Anlam

İlahi, sudur edici bir kozmogoni açar: Dünya yoktan değil, sevgi aracılığıyla ilahî birlikten kademeli bir çıkış yoluyla meydana gelir. Kreyenbroek ve Rashow, tek tek kıtaların araştırmayı bilmecelerle karşı karşıya bıraktığına işaret eder; örneğin 7. kıtadaki “sevgi dalı” ifadesi gibi; bunu, sevginin bölünmemiş varlıktan türemiş, kendi başına ayrı bir güç olarak anlaşıldığına dair bir işaret olarak yorumlarlar. Ayrıca, birçok Qewl’de İslamî kavram ve simgelerin tutarlı kullanımının, Qewl geleneğinin esaslı bir bölümünün, kimliğin anlamlı biçimde İslamî dindarlık kavramlarıyla ifade edilebildiği bir döneme uzandığına işaret ettiğini gözlemlerler (Kreyenbroek & Rashow 2005). Mistik geleneklerle (sufizm, geç antik akımlar) bağlantıları özellikle Artur Rodziewicz işlemiştir (Mitoloji & Simgesellik).

Kaynak / Edisyon

Qewlê Zebûnî Meksûr bilimsel olarak edisyonu yapılmış ve çevrilmiş haliyle Kreyenbroek’te (1995) ve ayrıntılı olarak Kreyenbroek & Rashow’da (2005) yer alır. Kendine ait bir filolojik edisyonu (Kurmancî metin, çeviri, yorum) Artur Rodziewicz sunmuştur: Jezydzkie hymny kosmogoniczne: Qewlê Zebûnî Meksûr i Qewlê Bê û Elîf (Przegląd Orientalistyczny 265–266, 2018).

Qewlê Bê û Elîf ve Yaratılış Qewl’leri: İnci, Sirr ve Heft Sur

Tema ve İçerik

Qewlê Bê û Elîf (Arapça-Kürtçe bê ve elîf harflerine göre “B ve A İlahisi”), Qewlên Beran grubunun bir başka kozmogonik ilahisidir. Harflerin simgeselliği üzerine temel teolojik kavramlar açar ve Zebûnî Meksûr ile birlikte Rodziewicz’in ortaklaşa edisyonunu yaptığı yaratılış ilahilerine aittir (Rodziewicz 2018).

Buna sıkı sıkıya bağlı olan, ikinci büyük kozmogoni olan Qewlê Afirîna Dinyayê (“Dünyanın Yaratılışı İlahisi”)dir. Benzer bir akışı anlatır: inci, gücün ya da kaderin “kalemi”, ilk okyanustaki mayayı; ve ek olarak yaratılışın dört köşesine dağılıp Laliş’te toplanan Çar Yar’ı (“Dört Dost”) ve ayrıca Nuh (Nûh) şahsiyetini sahneye getirir (Cheung). Bu ilahilerde Âdem’in yaratılışı da tasvir edilir: Bedeni topraktan, sudan, rüzgârdan ve ateşten biçimlenir, ancak ruhu ona ancak kutsal sazların, Şibab (ney) ve Def (çerçeve davul) sesi aracılığıyla girer ve bunda Tawûsî Melek aracı olarak rol alır (Cheung).

Sirr ve Heft Sur ile İlişkisi

Bu yaratılış imgeleri Sirr (gizem) ile ve Heft Sur yahut Tanrı’nın dünyayı emanet ettiği Yedi Melek/Gizem ile sıkı sıkıya bağlıdır. Bu öğretinin maddî simgesi Berat’tır: Êzîdî kozmogonisinde İlk İnci’ye geri gönderme yapan, Laliş’in kutsal toprağından yapılmış küçük, inci biçimli beyaz küre; Rodziewicz onun oluşumunu ve mesajını özel olarak incelemiştir (“The Blessed Handful of Light”, 2022). İnci, Sirr ve Heft Sur ile tam yaratılış miti Yaratılış makalesinde sunulmuştur; simge dünyası için bkz. Mitoloji & Simgesellik.

Teolojik Anlam

Êzîdî yaratılış öğretisinin tek bir bağlayıcı metinde sabitlenmemiş olması, bunun yerine birbirini tamamlayan birden çok ilahide (Zebûnî Meksûr, Afirîna Dinyayê, Bê û Elîf) yaşaması, başlı başına teolojik bir ifadedir: Kanonik bir “nihai biçim” olmaksızın, sözlü, çeşitlemelere açık aktarım ilkesini yansıtır (krş. Qewl Geleneği).

Kaynak / Edisyon

Qewlê Bê û Elîf ve Qewlê Zebûnî Meksûr: Rodziewicz 2018. Qewlê Afirîna Dinyayê ve yaratılış ilahileri bütün olarak: Kreyenbroek (1995), Kreyenbroek & Rashow (2005), Omarkhali (2017); özetleyici içerik analizi için Johnny Cheung (“On the Tales of Creation recounted by the Yezidi singers”).

Qewlê Şêx Adî: İnanç Kurucusu Etrafındaki İlahiler

Tema ve İçerik

Şêx Adî (Şîxadî, Şeyh Adi ibn Musafir, ölm. yaklaşık 1162) Êzîdîlerin merkezî tarihsel-dinî şahsiyetidir; Laliş’teki mezarı en önemli kutsal mekândır. Bütün bir ilahi dizisi onun ve yoldaşları etrafında döner; bunların arasında, Şêx Adî’yi ve kutsal şahsiyetler halkasını öven ve toplumsal kimlik için olağanüstü öneme sahip olan Qewlê Şêxadî û Mêra (“Şêx Adî ve Kutsal Erler İlahisi”) yer alır (Kreyenbroek & Rashow 2005; Omarkhali 2017).

Buna sıkı sıkıya bağlı olan, geleneksel olarak Şêx Adî’nin öğrencilerine atfedilen Qesîde’ler (övgü şiirleri) grubudur; bunların arasında Qesîda Şêx Adî bulunur. Qesîdeler saygıdeğer sayılır, ancak Qewl’lerin aksine ilahî esinli sayılmaz (Encyclopædia Iranica, “Qawl”). Şêx Adî’nin şahsı, soy zinciri ve dinî rolü ile kutsal aileler hakkında bkz. Kutsal Soy Zinciri ve Din Adamları.

Teolojik Anlam

Şêx Adî ilahilerinde Êzîdî tarih yorumu yoğunlaşır: Şêx Adî, “öncesi” ile "sonrası"nın ayrıldığı kurtuluş tarihinin dönüm noktasını belirler. Dikkat çekici olan, birçok metinde fark edilen Şêx Adî’nin ilahî olanla kaynaşmasıdır; standart eserin başlığı, God and Sheikh Adi are Perfect, tam da Êzîdî dindarlığında Tanrı ile Şêx Adî’nin bu yakınlaştırılmasını yansıtır.

Kaynak / Edisyon

Kreyenbroek & Rashow (2005) Şêx Adî ile ilgili birçok metnin edisyonunu yapar; bunların çoğu, Khalil Rashow’un ses kayıtlarından yaptığı transkripsiyonlara dayanır. Başka tanıklıklar için bkz. Kreyenbroek (1995) ve Omarkhali (2017).

Qewlê Tawûsî Melek: Tavus Meleğe İlahi

Tema ve İçerik

Qewlê Tawûsî Melek, meleklerin en yücesi ve Tanrı’nın yeryüzündeki vekili olan Tawûsî Melek’e bir övgüdür. İlahi onun gücünü, iyiliğini ve sınırsız, ezelî kudretini terennüm eder; onu “dünyanın melek-hükümdarı” ve “ezelden beri ebedî” olarak öven yakarışlar içerir (Asatrian & Arakelova; Kreyenbroek 1995). Ritüel icrada, Qewlê Tawûsî Melek söylenirken Tanrı’ya “Tavus Meleğin sancakları aracılığıyla” dua edilir (Asatrian & Arakelova).

Teolojik Anlam

İlahi, Êzîdîlerin merkezî melek şahsiyetini anlamak için anahtar bir metindir. Araştırmanın dikkat çekici bir bulgusu şudur: Belgelenmiş duruma göre bu Qewl belirli bir ritüelin sabit bir parçası değildir, daha çok serbest bir dua ve övgü biçimi olarak işlev görür (Asatrian & Arakelova). Tavus Meleğin ayrıntılı teolojisi ve “şeytan” iftirasına karşı net ayrım, Tawûsî Melek makalesinde ele alınır.

Kaynak / Edisyon

En eksiksiz biçimini Pîr Xidir Silêman ve Xelîl Cindî Reşo 1979’da, Êzîdîlerin kendileri tarafından yazıya dökülen ilk metin ciltlerinden biri olan, yol gösterici derlemeleri Êzdiyatî’de (Bağdat) yayımlamıştır. Philip Kreyenbroek bunu 1995’te yeniden yayımladı; yayın tarihçesi için krş. Asatrian & Arakelova, “Malak-Tawus: the Peacock Angel of the Yezidis”.

Qewlê Qiyametê: Dünyanın Sonu İlahisi

Tema ve İçerik

Qewlê Qiyametê (“Diriliş İlahisi” yahut “Dünyanın Sonu İlahisi”) külliyatın merkezî eskatolojik metnidir. Omarkhali (2017) her biri kendi ezgisine sahip iki bağımsız sürüm kaydeder. İlahi, dünyanın sonunu ve son şeyleri ele alır (Kreyenbroek 1995, “The Hymn of the Resurrection”; Omarkhali 2017).

Yayımlanmış araştırma bu metin için özellikle başlık, sürümler ve ezgi bilgisini verir; geniş bir içeriksel ayrıntı analizi, burada değerlendirilen genel kaynaklarda yaratılış ilahilerine göre daha kısadır. Bu nedenle makale bilinçli olarak yalnızca güvence altına alınmış temayı (eskatoloji, diriliş, dünyanın sonu) çekingen biçimde aktarır ve ölüm, ruh ve ahiret ile ilgili Êzîdî öğretisi için, ruh göçü dahil, Ölüm & Ruh makalesine yönlendirir.

Teolojik Anlam

Bir uçta yaratılış Qewl’leri, diğer uçta Qewlê Qiyametê ile ilahi külliyatı, İlk İnci’den dünyanın sonuna kadar bütün kurtuluş tarihi yayını gerer. Böylece eskatoloji ve kozmogoni, Êzîdî dünya yorumunun söylenen biçimde açıldığı iki kutbu oluşturur.

Kaynak / Edisyon

Kreyenbroek (1995); Omarkhali (2017), her iki sürümü ezgi bilgisiyle birlikte sistematik olarak kaydeder.

Beyta Cindî: Sıradan Müminin Uyandırma Çağrısı

Tema ve İçerik

Beyta Cindî (“Sıradan Müminin Beyti”, İng. Song of the Commoner) Êzîdîler arasında en bilinen Beyt’lerden biridir: yani çok itibar gören, ama (bir Qewl’in aksine) ilahî esinli sayılmayan bir metindir (Kreyenbroek 1995; Omarkhali 2017). Müminleri “uykudan uyanmaya”, sert dünyaya kararlılıkla karşı koymaya ve savaşa çıkmaya çağırır (Spät).

Beyta Cindî çoğu zaman Qewlê Kofa (“Başörtüsü İlahisi”) ile birlikte okunur; görünüşte bağımsız olan bu kısım, Spät’e göre "uyandırma çağrısı"nın üçüncü öğesinin, yani göksel ödül vaadinin edebî ifadesidir (Spät). İcra sırasında Def ve Şibab çalınır.

Teolojik Anlam

Eszter Spät, Beyta Cindî’nin uyku-ve-uyanış izleğini gnostik bir “uyandırma çağrısı” olarak yorumlamıştır; bu, Êzîdî geleneğini geç antik (gnostik-maniheist) dinî akımlarla birleştiren bir motiftir. İnsan burada, gerçek durumunun bilincine “uyandırılması” gereken bir uyuyan olarak tasarlanır. Spät bundan, Êzîdî sözlü geleneğinin eski geç antik mirası korumuş olabileceğine dair daha kapsamlı bir sonuç çıkarır (Mitoloji & Simgesellik). Bununla birlikte, bu yorumun bir Êzîdî öz-ifadesi değil, dinbilimsel bir yorum olduğu önemini korur.

Kaynak / Edisyon

Kreyenbroek (1995); Omarkhali (2017). İçeriksel analiz ve gnostik yorum: Eszter Spät, “The Song of the Commoner: The Gnostic Call in Yezidi Oral Tradition” ve Late Antique Motifs in Yezidi Oral Tradition (Gorgias 2010).

Edisyonu Yapılmış Diğer Qewl, Beyt ve Du’alar

Yukarıda tek tek ele alınan metinlerin ötesinde, Kreyenbroek & Rashow’un (2005) standart eseri, edisyonu yapılmış ve çevrilmiş çok sayıda başka ilahi, dua ve anlatı içerir. Aşağıdaki seçki, en önemlilerini teması ve bu edisyondaki bulunma yeriyle anar (özgün dil baştan sona Kurmancî; sayfa numaraları basılı edisyona işaret eder):

İnanç ve Tanrı Tasavvuru

• Qewlê Hezar û Yek Nav (“Bin Bir İsim İlahisi”, s. 74): Tanrı’nın sayısız ismi üzerine; pek çok isimde kendini açan tek Tanrı. Tanrı’nın 1.001 (yahut 3.003) isim taşıdığı ifadesini tamamlar (bkz. Din).
• Qewlê Îmanê (“İman İlahisi”, s. 83): Êzîdî inancının temelleri ve yükümlülükleri.
• Qewlê Qendîla (“Işıklar İlahisi”, s. 90): Tezahürün aracı olarak ilahî ışık; güneş ve ışık simgeselliğiyle sıkı sıkıya bağlı.

Kutsal Şahsiyetler

• Qewlê Pîr Dawud (s. 127) ve Qewlê Êzdînê Mîr (s. 184): Merkezî kutsal aracı figürler üzerine.
• Dua û Qewlê Şêşims (s. 201) ve Beyta Sibê / Beyta Şêşims (s. 210): Güneş ve ışık şahsiyeti Şêx Şems’in tâzimi; sabah beyti, doğan güneşe yapılan dua ile bağlanır (bkz. Dua ve Gündelik Pratik).

Hukuk, Ölüm ve Ahir Zaman

• Qewlê Mirîdiyê (“Mirîd İlahisi”, s. 292): Laik kastın konumu ve yükümlülükleri (bkz. Toplumsal Düzen).
• Qewlê Seremergê (“Ölüm Anı İlahisi”, s. 341): Cenazelerde okunur; ruh, ölüm ve geçiş (bkz. Ölüm & Ruh).
• Qewlê Tercal (“Sahte Kurtarıcı İlahisi”, s. 364) ve Qewlê Şerfedîn (s. 368): Ahir zaman sınavı ile mesihçi umudun eskatolojik karşıt çifti; yukarıda ele alınan Qewlê Qiyametê’ye bir tamamlayıcı.
• Qewlê Aşê Mihbetê (“Sevgi Değirmeni İlahisi”, s. 379): İlahî sevgi aracılığıyla mistik arınma.

Bunun yanında Kreyenbroek & Rashow, Dua Bawiriyê (“İnanç Duası”, s. 104), Dua Ziyaretbûn (“Hac Duası”, s. 106) ve Dua Tifaqê (“Birlik Duası”, s. 109) gibi bağımsız Du’aların (duaların) edisyonunu yapar. Khanna Omarkhali (2017) ek olarak başka ilahilerin eksiksiz örnek edisyonlarını sunmuştur; bunların arasında Qewlê Padişa (“Efendi İlahisi”) ve Qewlê Pişt Perde (“Perde Arkası İlahisi”) yer alır; sonuncusu, Tanrı’nın yaratılıştan önceki gizli oluşunu ele alır.

İnanç İkrarı (Şehde)

Tamamen ya da kısmen Sirr’e ait olan çoğu kutsal metnin aksine, Şehde (ayrıca Şehdetiya Dîn, “İnancın Tanıklığı”) alenen bilinen ve belgelenmiş bir ikrardır. Başka şeylerin yanı sıra uyumadan önce söylenir ve kimlik kurucudur. Alenen aktarılan üç temel ifadesi şunlardır:

1. Tek bir Tanrı vardır (Yek Xwedê ye); Êzîdîlik tektanrıcıdır.
2. Tawûsî Melek, bu ilahî birliğin tanığı olarak ikrar edilir (asla “şeytan” olarak değil).
3. İlahî ışığın görünür işaretleri olarak Güneş ve Ay’ın tâzimi.

Tam biçimi bilimsel literatürde (Omarkhali 2017) ve Êzîdîlerin kendi yayınlarında belgelenmiştir. Yaşanan dua pratiği, gündelik dualar (Du’a Sibê/Êvarê) ve güneşe doğru dua yönü için bkz. Dua ve Gündelik Pratik; Qewl, Beyt, Qesîde, Du’a ve Dirozge türlerinin ayrımı için bkz. Qewl Geleneği.

Genel Bakış: Ele Alınan Metinler

Değerlendirme

Burada tanıtılan metinler, yaklaşık 100 sahih sayılan Qewl ve genel olarak 1.150’den fazla belgelenmiş sözlü metin külliyatından yalnızca bir kesittir (Omarkhali 2017). Daha pek çok ilahi ve Beyt şimdiye dek yalnızca başlık ya da ses kaydı olarak kaydedilmiş ve henüz edisyonu yapılmamıştır. Türün yapısını, Qewwalların rolünü ve 2014 soykırımından sonraki kurtarma projelerini anlamak isteyenler bunu Qewl Geleneği makalesinde bulur; Êzîdî dini bütününe ilişkin bkz. Din.

Kaynaklar

Tüm kaynaklar bu makale için Haziran 2026’da çağrılıp denetlenmiştir. Yalnızca yayımlanmış, bilimsel olarak çözümlenmiş içerikler aktarılmaktadır; eksiksiz dize metinleri ve yayımlanmamış ezoterik yorumlar bilinçli olarak aktarılmaz.

1. Philip G. Kreyenbroek & Khalil Jindy Rashow: God and Sheikh Adi are Perfect: Sacred Poems and Religious Narratives from the Yezidi Tradition (Iranica 9, Harrassowitz 2005), Yayınevi/Enstitü sayfası FU Berlin: https://www.geschkult.fu-berlin.de/en/e/iranistik/publikationen/iranica/iranica09/index.html · İnceleme Cambridge (Iranian Studies): https://www.cambridge.org/core/journals/iranian-studies/article/god-and-sheikh-adi-are-perfect-sacred-poems-and-religious-narratives-from-the-yezidi-tradition-philip-g-kreyenbroek-and-khalil-jindy-rashow-wiesbaden-harrassowitz-verlag-2005-isbn-3447053003-xvii-435pp/C46B6A9EBF8382142EDC2DD48FA2C042
2. Khanna Omarkhali: The Yezidi Religious Textual Tradition: From Oral to Written (Harrassowitz 2017), Tam metin PDF (Göttingen Üniv.): https://www.uni-goettingen.de/de/document/download/7aa23de7edf74949749e706f404d2d4e.pdf/Omarkhali_Yezidi_Religious_Textual_Tradition_2017.pdf
3. Wikipedia (en): “Yazidi literature” (Kreyenbroek/Rashow 2005, Omarkhali 2017, Allison 2001 tanıklıklarıyla Qewl/Beyt listesi), https://en.wikipedia.org/wiki/Yazidi_literature
4. HandWiki: “Religion: Yazidi literature” (Qewlê Qiyametê 1 & 2 dahil ayrıntılı Qewl listesi, ezgi bilgileri), https://handwiki.org/wiki/Religion:Yazidi_literature
5. Johnny Cheung: “On the Tales of Creation recounted by the Yezidi singers”, araştırma blogu Yezidi Stories (hypotheses.org / OpenEdition), https://yes.hypotheses.org/36
6. Estelle Amy de la Bretèque & Khanna Omarkhali: “The Yezidi Religious Music”, Oral Tradition Journal, https://oraltradition.org/the-yezidi-religious-music/
7. Encyclopædia Iranica: “QAWL” (Qewl’lerin sınıflandırılması ve Şêx Adî kurtuluş tarihi üzerine), https://www.iranicaonline.org/articles/qawl/
8. Artur Rodziewicz: Jezydzkie hymny kosmogoniczne: Qewlê Zebûnî Meksûr i Qewlê Bê û Elîf (Kurmancî metin, çeviri, yorum; Przegląd Orientalistyczny 265–266, 2018), https://www.academia.edu/38199521/
9. Artur Rodziewicz: “The Blessed Handful of Light: Genesis and Message of the Yezidi berat”, British Journal of Middle Eastern Studies 51/1 (2022), https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13530194.2022.2108000
10. Artur Rodziewicz: Eros and the Pearl: The Yezidi Cosmogonic Myth at the Crossroads of Mystical Traditions (Peter Lang), https://www.peterlang.com/document/1305489
11. Garnik Asatrian & Victoria Arakelova: “Malak-Tawus: the Peacock Angel of the Yezidis” (Qewlê Tawûsî Melek’in yayın tarihçesi ve ritüel işlevi üzerine; Silêman & Reşo, Êzdiyatî, Bağdat 1979’a atıf yapar), https://www.academia.edu/3172037/Malak_Tawus_the_Peacock_Angel_of_the_Yezidis
12. Eszter Spät: “The Song of the Commoner: The Gnostic Call in Yezidi Oral Tradition”, https://www.academia.edu/33663927/THE_SONG_OF_THE_COMMONER_THE_GNOSTIC_CALL_IN_YEZIDI_ORAL_TRADITION · Late Antique Motifs in Yezidi Oral Tradition (Gorgias 2010): https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.31826/9781463222024-011/html

Bu makale çok dilli Êzdîxan Wiki’sinin bir parçasıdır ve Qewl Geleneği genel makalesini tamamlar.

Dinî metinlerin tür sistemi

Burada tek tek tanıtılan ilahiler, zengin biçimde yapılandırılmış bir tür sisteminin parçasıdır. Êzîdî dinî geleneği büyük ölçüde şiirden oluşur; bu şiir sözlü olarak ve neredeyse tamamen Kurmancî dilinde aktarılır. Bunun yanında, ilahilerin karanlık, arkaik dilini cemaate açıklayan düzyazı türleri bulunur (Omarkhali 2017; Wikipedia, „Yazidi literature"). Aşağıdaki sistematik, araştırmaların ayrı türler olarak ayırt ettiği şeyleri özetler; Qewl/Beyt arasındaki temel ayrım için ayrıca bkz. Qewl geleneği.

Şiirsel türler

• Qewl („söz, deyiş") — dar anlamda dinî ilahi; ilahi esinli sayılır ve bu nedenle en yüksek rütbeli metin tipidir. Qewl’ler külliyatın merkezini oluşturur (yaklaşık 100 adet sahih sayılan Qewl; Omarkhali 2017).
• Beyt — biçimsel olarak dıştan Qewl’lere benzer, ancak rütbe bakımından daha düşüktür: Beyt’ler saygıdeğer sayılır, fakat ilahi esinli kabul edilmez (Kreyenbroek 1995; Omarkhali 2017). Örnek: yukarıda ele alınan Beyta Cindî.
• Qesîde (Ar. qaṣīda, övgü şiiri) — geleneksel olarak Şêx Adî’nin öğrencilerine atfedilen övgü şiirleri; saygıdeğer, ancak ilahi esinli değildir (Encyclopædia Iranica, „Qawl"). Örnek: Qesîda Şêx Adî.
• Du’a („dua") ve Dirozge — iki dua türü; Dirozge, uzun aziz litanisiyle bir şefaat olarak nitelenir (ör. Dirozga Şêxşims; Omarkhali 2017).
• Sema’ (kelime anlamıyla „işitme, dinleme") — hem din büyüklerinin tören niteliğindeki alayını hem de bu çerçevede icra edilen metinleri ifade eder. Sema’ içinde icra edilmek, belirleyici rütbe ölçütüdür: Tam da Qewlên Beran („Koç ilahileri") Sema’ içinde söylendiği için, bunlar genel olarak en yüksek rütbeli Qewl’ler sayılır (Omarkhali 2017; Amy de la Bretèque & Omarkhali, „The Yezidi Religious Music").
• Robarîn (ayrıca Robar) ile Lavij, Xerîbo, Xizêmok, Payîzok — Êzîdî geleneğinin araştırmalarda adlandırılan diğer şiirsel türleri; tür listelerinde kayıtlıdırlar, ancak bilimsel olarak Qewl ve Beyt’e kıyasla çok daha az incelenmişlerdir (Omarkhali 2017; Wikipedia, „Yazidi literature").
• Bunlara işlevsel olarak belirlenmiş özel biçimler de eklenir; örneğin Şehdetiya Dîn (Şehde iman ikrarı, bkz. yukarıda), Terqîn (kurban sonrası dua) ve yaratılıştan önce Tanrı’nın gizli yönünü işleyen Pişt Perde („perdenin arkasında") (Omarkhali 2017).

Düzyazı türleri ve „Mishabet"

Arkaik-şiirsel geleneğin yanında düzyazı türleri yer alır; bunların başında Çîrok ve Çîvanok (efsaneler, mitler ve anlatılar) gelir. Bunlar konuşma dilinde, genel olarak anlaşılır bir dilde tutulur ve ilahilerin içeriğini ve bağlamını açıklamaya hizmet eder (Omarkhali 2017; Wikipedia, „Yazidi literature"). Bir örnek, Çîroka Siltanî Zeng û Şîxadî (Zengî sultan ile Şêx Adî’nin anlatısı) adlı anlatıdır.

Şiir ve düzyazı Mishabet („vaaz, öğretici konuşma") içinde bir araya gelir: Bir Qewwal burada tipik olarak bir ilahinin bölümlerini icra eder, ilgili öyküyü düzyazı olarak anlatır ve bundan ahlaki bir ders çıkarır (Kreyenbroek 1995; Wikipedia, „Yazidi literature"). Böylece Mishabet, söylenen Sirr bilgisinin cemaat için açıldığı ritüel-didaktik biçimdir.

Kozmogonik çekirdek ilahilere genel bakış

Bu sistem içinde, adıyla öne çıkan iki metin kozmogonik çekirdeği oluşturur; her ikisi de yukarıda ayrıntılı olarak ele alınmıştır ve her ikisi de en yüksek rütbeli Qewlên Beran arasında yer alır:

• Qewlê Zebûnî Meksûr („Zayıf düşmüş kırığın ilahisi") — şu imge dizisiyle merkezî yaratılış ilahisi: İlk İnci → „maya" olarak sevgi → ilahi varlıkların ortaya çıkışı → Laliş’in oluşumu (bkz. yukarıda; Kreyenbroek & Rashow 2005; Rodziewicz 2018).
• Qewlê Afirîna Dinyayê („Dünyanın yaratılışı ilahisi") — İnci, kader „kalemi", Çar Yar („Dört Dost") ve Âdem’in Şibab ile Def’in sesiyle canlandırılmasını içeren ikinci büyük kozmogoni (bkz. yukarıda; Kreyenbroek & Rashow 2005; Cheung).

Yaratılışın tek bir kanonik metinde değil, birbirini tamamlayan birden çok Qewl’de (Zebûnî Meksûr, Afirîna Dinyayê, Bê û Elîf) açımlanması, türün varyantlara açık, sözlü karakterinin bizzat bir ifadesidir.