De Sanjak (Senceq) en de Tawisgêran-processie

De Sanjak (Kurmanci Senceq, ook Sancak, Sinjaq; in de volksmond ook Tawis / Tawûs, „pauw") is het belangrijkste materiële cultusobject van de Êzîdî’s: een gegoten pauwenbeeld van brons (of messing of koper) op een kandelaar- of lampstandaard, dat de hoogste engel Tawûsî Melek symbolisch voorstelt. Eeuwenlang werden deze heilige figuren in een rituele rondreis, de Tawisgêran („het ronddragen van de pauw", ook Tawûsgêran, Parading of the Peacock), door beroepsmatige hymnezangers (Qewwal) van dorp tot dorp gedragen. Zo bonden zij de geografisch wijd verspreide gemeenschap aan het heilige centrum Lalîş en aan het gezag van het religieus-wereldlijke opperhoofd, de Mîr.

Dit artikel behandelt de materiële cultuur van het Êzîdisme, een veld dat in de literatuur lang onderbelicht bleef en pas door het werk van Eszter Spät („Materializing Memory") en Birgül Açıkyıldız systematisch werd ontsloten.

Belangrijk vooraf: De pauw (tawûs) is in het Êzîdisme een heilig lichtsymbool voor Tawûsî Melek, de trouwe plaatsbekleder van de ene God Xwedê. Hij wordt nooit als „duivel", „Iblis" of „Şeytan" begrepen, deze gelijkstelling is een weerlegde vreemde laster (zie Tawûsî Melek). Ook de bronzen Sanjak is geen „afgod" en geen aanbeden godheid, maar een symbool en een verbindingsschakel naar de transcendente goddelijke werkelijkheid.

1. Wat is een Sanjak / Senceq?

Het woord sancak (Ottomaans-Turks „standaard, banier, veldteken", later ook een bestuurseenheid) duidt in de Êzîdî-context tegelijk twee verbonden dingen aan:

1. het bronzen pauwenbeeld zelf, een vogelvormige beeltenis, vaak gemonteerd op een meertraps kandelaar of kaarsenstandaard;
2. een Êzîdî-regio of cultusdistrict waaraan zo’n beeld was toegewezen (zie deel 2).

Volgens de overlevering zou Tawûsî Melek de figuren zelf „in zijn beeld als pauw" uit messing of koper hebben geschapen; een andere overlevering laat de Êzîdî’s de zeven Sanjaks vanuit hun mythische oorspronkelijke vaderland meebrengen (Spät 2017; peacock-angel.org). Vanuit religieuswetenschappelijk oogpunt zijn de bewaard gebleven figuren gegoten metaalwerken van aanzienlijke ouderdom, waarvan de precieze datering echter onverzekerd blijft.

De belangrijkste en heiligste figuur draagt de naam Anzal (ook Enzel, „de aloude"). Zij is toegewezen aan het centrale district Şêxan en daarmee rechtstreeks aan Lalîş, en wordt bij het grote herfstfeest Cejna Cemaiyê aan de pelgrims getoond (Spät 2017; Kreyenbroek & Rashow 2005). (Over de lezing „de aloude" zie ook het lemma in Mythologie + symboliek.)

1.1 Materialiteit en iconografie

De Sanjaks bestaan uit brons, messing of koper. Kenmerkend is de gestileerde pauwengestalte, een rechtop staande vogel, vaak met een uitgewaaierde of strakgetrokken staart –, gemonteerd op een zuil- of lampachtige sokkel met meerdere ringen of schijven. Bij ritueel gebruik werd de figuur in kostbare doeken gehuld en slechts gedeeltelijk onthuld getoond. De pauwengestalte verwijst naar dezelfde lichtsymboliek als het verenkleed van de levende pauw: goddelijk licht, schoonheid, reinheid en de volheid van de schepping (Açıkyıldız 2010; vgl. Êzîdî-vlag + symbolen).

De precieze oorspronkelijke vorm van de beelden is moeilijk te reconstrueren, omdat slechts weinig figuren bewaard zijn gebleven en eeuwenlang voor het brede publiek helemaal niet toegankelijk waren. Vroege westerse beschrijvingen, bijvoorbeeld door Austen Henry Layard in de 19e eeuw, droegen enerzijds bij aan de bekendheid, anderzijds aan de verankering van het valse „duivelaanbidder"-etiket (vgl. Vervalsingen + lasteringen).

2. De zeven Sanjaks en hun regio’s

Volgens de overlevering waren er oorspronkelijk zeven Sanjaks: overeenkomend met de zeven heilige engelen (Heft Sirr) en tegelijk met de zeven Êzîdî-cultusdistricten, die eveneens sancak werden genoemd. Deze districten beslaan het historische nederzettingsgebied van de Êzîdî’s: van Şingal in Irak via Aleppo in Syrië tot noordwest-Iran en de Kaukasus (Spät 2017; Açıkyıldız 2010).

De volgende toewijzing vat de in de literatuur en in Êzîdî-bronnen meest genoemde lijst van de zeven beelden en hun gebieden samen. Opmerking over de bronnensituatie: spellingen, aantal en toewijzing schommelen tussen de bronnen; afzonderlijke namen zijn niet doorlopend in de academische literatuur aangetoond, maar steunen deels op eigen opgaven van de Êzîdî’s en op overzichtsvoorstellingen. De tabel is daarom te lezen als een traditionele toewijzing onder voorbehoud.

Bronnen voor deze lijst: overzichtsvoorstellingen op basis van Açıkyıldız (2010) alsmede Êzîdî-bronnen (ÊzîdîPress; ezidikhan.net; peacock-angel.org). Een oudere, licht afwijkende opsomming van de „zeven Sanjak-regio’s" uit 1911 noemt: Şêxan, Şingal, Aleppo, Khatta (Mardin/Diyarbakır), Zozan (Tigris/Batman/Şırnak), Haweri (Cizîr) en Moscow (Transkaukasië), de verschuivingen tonen hoe sterk de toewijzing afhangt van het betreffende tijdperk en de betreffende bron.

3. De Tawisgêran: „het ronddragen van de pauw"

De Tawisgêran (ook Tawûsgêran) was het centrale ritueel waarin de Sanjak zijn bindende functie ontvouwde. In deze processie droegen de Qewwal de pauwenfiguur door de Êzîdî-gebieden, van dorp tot dorp, van huis tot huis. De figuur werd vereerd, giften werden ingezameld, preken werden gehouden en heilige hymnen werden voorgedragen (Spät 2017; Wikipedia Tawûsgeran naar Kreyenbroek 2009 / Maisel 2016).

3.1 De Qewwal als dragers

Dragers en voordragers waren de Qewwal (van qewl, „woord/rede"), de beroepsmatige hymnezangers en „meesters van het woord", die tegelijk de belangrijkste levende bewaarders van de mondeling overgeleverde religie zijn (vgl. Qewl, de mondelinge heilige overlevering). Zij stammen traditioneel uit de tweelingdorpen Başîqa (Beşîqe) en Bahzanê (Behzanê) nabij Mosul en behoren tot twee groepen: de Dimlî en de Tazhî (Spät 2017; Kreyenbroek 1995). Deze toewijzing is consistent met de Êzîdî-religieuze canon en de standenstructuur (zie Êzîdî-geestelijkheid).

De selectie van de Qewwal was zowel religieus als politiek betekenisvol: zij waren de hoofdverbindingsschakel waarmee de Mîr in Şêxan zijn religieus-politieke gezag ook onder de ver weg gevestigde gemeenschappen handhaafde en versterkte (Spät 2017).

3.2 Verloop en meegevoerde heilige voorwerpen

Op hun ronde voerden de Qewwal met de Sanjak een reeks gewijde voorwerpen mee (Spät 2017; Kurdistan24 2024):

• heilig water uit de „Witte Bron" (Kaniya Spî / Sherbik) in Lalîş;
• Berat: kleine, tot balletjes gevormde klompjes heilige aarde uit het Lalîş-dal, die als zegen werden uitgedeeld;
• een heilige kaars.

Bij de bezoeken werden hymnen (Qewl) gezongen, preken over uitgekozen religieuze thema’s gehouden en gemeenschappelijke maaltijden gehouden. De gelovigen vereerden de figuur, brachten giften en ontvingen in ruil gewijd water en Berat. Het grootste deel van de ingezamelde gaven vloeide naar de Mîr en diende voor het onderhoud van de religieuze instellingen (Spät 2017).

De frequentie van de bezoeken was gestaffeld: Sanjaks van de centrale regio’s toerden twee tot drie keer per jaar, afgelegener districten werden slechts eenmaal per jaar of nog zeldzamer bereikt (Spät 2017).

3.3 Gematerialiseerd geheugen

Eszter Spät duidt de Sanjak en de Tawisgêran als het „gematerialiseerde geheugen" (materializing memory) van de gemeenschap: in een overwegend mondelinge, schriftarme religie belichaamt het rondtrekkende beeld tastbaar de religieuze eenheid, de aanhechting aan Lalîş en de continuïteit van de traditie. Het object maakt het abstracte heilige centrum voor afgelegen dorpen fysiek ervaarbaar en sticht zo over afstanden heen samenhang (Spät 2017).

4. Neergang en onderbreking van de praktijk

De Tawisgêran werd door een keten van historische breuken sterk ingeperkt:

• Confiscatie 1892: Bij een gewelddadige anti-Êzîdî-campagne (verbonden met de Ottomaanse gouverneur Omar Wehbi Pasja) werden vijf van de in Lalîş bewaarde Sanjaks als buit genomen en naar Bagdad gebracht (Spät 2017; YezidiTruth; peacock-angel.org). Êzîdî-bronnen rekenen deze campagne tot de Fermane (vervolgingsgolven; vgl. Fermane-kroniek, indien aanwezig).
• Nieuwe staatsgrenzen na de Eerste Wereldoorlog: De opdeling van de regio tussen Turkije, Syrië, Irak en de Sovjet-Unie sneed de oude routes door. De pauw kon veel gemeenschappen aan gene zijde van de grenzen niet meer bereiken; reeds in de jaren 1920 toerden nog slechts drie figuren (Spät 2017).
• Vervolging en veiligheidssituatie: Aanslagen en algemene onveiligheid onderbraken de rondes herhaaldelijk. De Anzal-figuur toerde tijdelijk wegens terreurgevaar niet meer.
• Genocide 2014 (IS): De aanval van de zogenaamde „Islamitische Staat" op Şingal in augustus 2014, massamoord, slavernij, verdrijving, trof het kerngebied van een van de Sanjaks en bracht het religieuze leven grootschalig tot stilstand (vgl. Şingal, indien aanwezig).
• Modernisering en verandering: In gemoderniseerde gebieden (zoals de autonome regio Koerdistan vanaf 1991) liep de praktijk deels terug, parallel aan de algemene overgang van mondelinge naar schriftelijke religieuze overlevering (Spät 2017).

5. Bewaard gebleven Sanjaks en heropleving vandaag

Van de oorspronkelijk zeven figuren gelden vandaag nog slechts weinige als bewaard gebleven en in gebruik. Eensluidend worden genoemd (Spät 2017; Kurdistan24 2024):

• Tawisa Anzal: de heiligste figuur, toegewezen aan het Şêxan-district; toert gemeenschappen in Şêxan, Tel Kêf, Duhok alsook Başîqa en Bahzanê;
• Tawisa Şingalê: toegewezen aan het Sinjar-gebied en dorpen bij Zaxo;
• Tawisa Helebê (Aleppo): voor de Êzîdî-plaatsen in Syrië.

Voor andere figuren (zoals de Aleppo- of Diyarbakır-Sanjaks) bestaan tegenstrijdige opgaven; wezenlijk verzekerd is het voortbestaan van de twee Iraakse hoofdfiguren (Şêxan en Şingal). De overige gelden als verdwenen, vernietigd of geconfisqueerd.

In recentere tijd zijn er heroplevingen: in 2024 berichtte kurdistan24 dat de jaarlijkse „Tawus-Tour" weer door Êzîdî-dorpen van de provincie Duhok was getrokken, na een pauze van meerdere jaren, wat in de gemeenschappen grote vreugde teweegbracht. Qewwal leidden de processie, droegen religieuze teksten voor, reikten Sherbik (gewijd water van de Witte Bron) aan en deelden Berat en kaarsen uit (Kurdistan24 2024). Zulke hervattingen tonen dat de Tawisgêran, ondanks alle breuken, als levende traditie voortbestaat en identiteitsvormend blijft.

6. Juiste termen (conventies)

Bronnen

• Eszter Spät: „Materializing Memory, The Role of the Yezidi Peacock Sanjak", in: Materializing Memory, Archaeological Material Culture and the Semantics of the Past (Archaeopress, Oxford). PDF: academia.edu
• Eszter Spät: „The Sanjak of the Peacock Angel" (CEU). personal.ceu.hu
• Birgül Açıkyıldız: The Yezidis, The History of a Community, Culture and Religion. London: I. B. Tauris, 2010.
• Philip G. Kreyenbroek: Yezidism, Its Background, Observances and Textual Tradition. Lewiston: Edwin Mellen Press, 1995.
• Philip G. Kreyenbroek & Khalil Jindy Rashow: God and Sheikh Adi are Perfect, Sacred Poems and Religious Narratives from the Yezidi Tradition. Wiesbaden: Harrassowitz, 2005.
• Khanna Omarkhali: The Yezidi Religious Textual Tradition. Wiesbaden: Harrassowitz, 2017.
• Encyclopædia Iranica, artikel „Yazidis" (online). iranicaonline.org
• Wikipedia: „Tawûsgeran". en.wikipedia.org
• „The Sacred Journey of Tawus Tour: Reviving Ancient Yezidi Traditions", Kurdistan24, 2024. kurdistan24.net
• „Reincarnation, the Sanjak, and an ancient Yezidi prophecy", peacock-angel.org. peacock-angel.org
• ÊzîdîPress: „Représentations yezidies et symboles nationaux" (over de lijst van de zeven Tawis-regio’s). ezidipress.com

Opmerking: Het aantal, de benaming en de regionale toewijzing van de zeven Sanjaks (deel 2) varieert naargelang bron en tijdperk; afwijkende lijsten en onzekere toewijzingen zijn in de tekst uitdrukkelijk als zodanig gemarkeerd en mogen niet als verzekerde feiten worden gelezen.

Dit artikel maakt deel uit van het meertalige Êzdîxan-wiki en is in 13 andere talen beschikbaar.