Sancak (Senceq) ve Tawisgêran Alayı

Sancak (Kurmancî Senceq, ayrıca Sancak, Sinjaq; halk dilinde ayrıca Tawis / Tawûs, „tavus") Êzîdîlerin en önemli maddi kült nesnesidir: en yüce melek Tawûsî Melek’i simgesel olarak temsil eden, bir şamdan veya kandil ayağı üzerinde duran, bronzdan (ya da pirinç veya bakırdan) döküm bir tavus heykeli. Yüzyıllar boyunca bu kutsal figürler dinsel bir tur yolculuğunda, Tawisgêran („tavusun çevrede dolaştırılması", ayrıca Tawûsgêran, Parading of the Peacock), meslekten ilahi okuyucular (Qewwal) tarafından köyden köye taşındı. Böylece coğrafi olarak geniş bir alana dağılmış cemaati kutsal merkez Laliş’e ve dinsel-dünyevi başkanın, Mîr’in otoritesine bağladılar.

Bu makale Êzîdîliğin maddi kültürünü ele alır, literatürde uzun süre yeterince aydınlatılmamış kalan ve ancak Eszter Spät’in („Materializing Memory") ve Birgül Açıkyıldız’ın çalışmalarıyla dizgesel olarak açımlanan bir alan.

Önemli bir ön not: Tavus (tawûs) Êzîdîlikte tek Tanrı Xwedê’nin sadık vekili Tawûsî Melek için kutsal bir ışık simgesidir. O asla „Şeytan", „İblis" veya „Şeytan" olarak anlaşılmaz, bu özdeşleştirme çürütülmüş yabancı bir iftiradır (bkz. Tawûsî Melek). Bronz sancak da bir „put" veya tapılan bir tanrı değil, aşkın ilahi gerçekliğe bir simge ve bağlantı halkasıdır.

1. Sancak / Senceq nedir?

Sancak sözcüğü (Osmanlıca-Türkçe „bayrak, sancak, asker nişanı", sonradan ayrıca bir idari birim) Êzîdî bağlamında aynı anda birbiriyle bağlantılı iki şeyi ifade eder:

1. bronz tavus heykelinin kendisi, çoğunlukla çok katmanlı bir şamdan veya mum ayağı üzerine monte edilmiş, kuş biçiminde bir tasvir;
2. böyle bir heykelin atfedildiği bir Êzîdî bölgesi veya kült bölgesi (bkz. Bölüm 2).

Geleneğe göre Tawûsî Melek’in bizzat figürleri „tavus olarak kendi suretinde" pirinç veya bakırdan yaptığı söylenir; başka bir rivayet ise Êzîdîlerin yedi sancağı mitsel ana yurtlarından kendileriyle getirdiklerini anlatır (Spät 2017; peacock-angel.org). Din bilimi açısından korunmuş figürler hatırı sayılır yaşta döküm metal işleridir, ancak kesin tarihlendirmeleri güvenceye alınamamış kalır.

En önemli ve en kutsal figür Anzal (ayrıca Enzel, „en kadim olan") adını taşır. Merkezî bölge Şêxan’a ve böylece doğrudan Laliş’e atfedilir ve büyük sonbahar bayramı Cejna Cemaiyê’de hacılara gösterilir (Spät 2017; Kreyenbroek & Rashow 2005). („en kadim olan" okunuşu için ayrıca bkz. Mitoloji + Simgesellik maddesi.)

1.1 Maddilik ve İkonografi

Sancaklar bronz, pirinç veya bakırdan yapılır. Karakteristik olan, üsluplaştırılmış tavus biçimidir, dik duran bir kuş, çoğu kez açılmış veya toplanmış bir kuyrukla –, birkaç halka veya disk taşıyan sütun veya kandil benzeri bir kaide üzerine monte edilmiştir. Dinsel kullanımda figür değerli kumaşlara sarılır ve yalnızca kısmen açılmış olarak gösterilirdi. Tavus biçimi, canlı tavusun tüy örtüsünün işaret ettiği aynı ışık simgeselliğine işaret eder: ilahi ışık, güzellik, saflık ve yaratılışın doluluğu (Açıkyıldız 2010; krş. Êzîdî bayrağı + simgeleri).

Heykellerin kesin özgün biçimini yeniden kurmak zordur, çünkü yalnızca az sayıda figür korunmuştur ve yüzyıllar boyunca geniş kamuya hiç erişilebilir olmamıştır. Erken Batılı betimlemeler, örneğin 19. yüzyılda Austen Henry Layard tarafından, bir yandan ününe, öte yandan yanlış „şeytana tapan" etiketinin pekişmesine katkıda bulundu (krş. Sahtelikler + iftiralar).

2. Yedi Sancak ve Bölgeleri

Geleneğe göre aslında yedi sancak vardı, yedi kutsal meleğe (Heft Sirr) ve aynı zamanda yine sancak denilen yedi Êzîdî kült bölgesine karşılık gelir. Bu bölgeler Êzîdîlerin tarihsel yerleşim alanını kapsıyordu: Irak’taki Şingal’den Suriye’deki Halep üzerinden kuzeybatı İran’a ve Kafkasya’ya kadar (Spät 2017; Açıkyıldız 2010).

Aşağıdaki atıf, literatürde ve Êzîdî kaynaklarında en sık adı geçen yedi heykel ile bölgelerinin listesini özetler. Kaynak durumuna ilişkin not: Yazımlar, sayı ve atıf kaynaklar arasında dalgalanır; tek tek isimler akademik literatürde tutarlı biçimde belgelenmemiştir, kısmen Êzîdîlerin kendi beyanlarına ve genel sunumlara dayanır. Tablo bu nedenle çekinceli geleneksel bir atıf olarak okunmalıdır.

Bu listenin kaynakları: Açıkyıldız (2010) temelli genel sunumlar ile Êzîdî kaynakları (ÊzîdîPress; ezidikhan.net; peacock-angel.org). 1911’den kalma, biraz farklı, daha eski bir „yedi sancak bölgesi" listesi şunları sayar: Şêxan, Şingal, Halep, Khatta (Mardin/Diyarbakır), Zozan (Dicle/Batman/Şırnak), Haweri (Cizîr) ve Moscow (Maverâ-yı Kafkasya), kaymalar, atfın ilgili döneme ve kaynağa ne denli güçlü biçimde bağlı olduğunu gösterir.

3. Tawisgêran: „tavusun çevrede dolaştırılması"

Tawisgêran (ayrıca Tawûsgêran), sancağın bağlayıcı işlevini açığa çıkardığı merkezî ritüeldi. Bu alayda Qewwal tavus figürünü Êzîdî bölgeleri boyunca taşırdı, köyden köye, evden eve. Figüre saygı gösterilir, bağışlar toplanır, vaazlar verilir ve kutsal ilahiler okunurdu (Spät 2017; Wikipedia Tawûsgeran, Kreyenbroek 2009 / Maisel 2016’ya göre).

3.1 Taşıyıcılar olarak Qewwal

Taşıyıcılar ve icracılar Qewwal idi (qewl, „söz/konuşma"dan), meslekten ilahi okuyucular ve „söz ustaları", aynı zamanda sözlü olarak aktarılan dinin en önemli yaşayan koruyucularıdır (krş. Qewl, sözlü kutsal gelenek). Geleneksel olarak Musul yakınındaki ikiz köyler Başîqa (Beşîqe) ve Bahzanê (Behzanê)'den gelirler ve iki gruba mensupturlar: Dimlî ve Tazhî (Spät 2017; Kreyenbroek 1995). Bu atıf Êzîdî dinsel kanonu ve tabaka yapısıyla tutarlıdır (bkz. Êzîdî ruhban sınıfı).

Qewwal’in seçimi hem dinsel hem siyasal açıdan anlamlıydı: Mîr’in Şêxan’da dinsel-siyasal otoritesini uzakta yerleşmiş cemaatler arasında da koruyup pekiştirdiği başlıca bağ halkasıydılar (Spät 2017).

3.2 Seyir ve Taşınan Kutsal Nesneler

Qewwal turlarında sancakla birlikte bir dizi kutsanmış nesne taşırdı (Spät 2017; Kurdistan24 2024):

• Laliş’teki „Beyaz Pınar"dan (Kaniya Spî / Sherbik) kutsal su;
• Berat: Laliş vadisinin kutsal toprağından küçük yuvarlaklar halinde biçimlendirilmiş, bereket olarak dağıtılan parçacıklar;
• bir kutsal mum.

Ziyaretlerde ilahiler (Qewl) söylenir, seçilmiş dinsel konularda vaazlar verilir ve ortak yemekler düzenlenirdi. İnananlar figüre saygı gösterir, bağışlar sunar ve karşılığında kutsanmış su ile Berat alırdı. Toplanan armağanların büyük bölümü Mîr’e akardı ve dinsel kurumların geçimine hizmet ederdi (Spät 2017).

Ziyaretlerin sıklığı kademeliydi: merkezî bölgelerin sancakları yılda iki üç kez turlar, daha uzak bölgelere yılda yalnızca bir kez veya daha da seyrek ulaşılırdı (Spät 2017).

3.3 Maddileşmiş Bellek

Eszter Spät, sancağı ve Tawisgêran’ı cemaatin „maddileşmiş belleği" (materializing memory) olarak yorumlar: ağırlıklı olarak sözlü, yazısı az bir dinde gezici heykel, dinsel birliği, Laliş’e bağlılığı ve geleneğin sürekliliğini elle tutulur biçimde cisimleştirir. Nesne, soyut kutsal merkezi uzak köyler için fiziksel olarak deneyimlenebilir kılar ve böylece mesafeler ötesinde bütünlük yaratır (Spät 2017).

4. Pratiğin Gerilemesi ve Kesintiye Uğraması

Tawisgêran bir dizi tarihsel kopuşla güçlü biçimde kısıtlandı:

• 1892 müsaderesi: Êzîdî karşıtı şiddet içeren bir kampanya sırasında (Osmanlı valisi Ömer Vehbi Paşa ile bağlantılı) Laliş’te saklanan sancaklardan beşi ganimet olarak alınıp Bağdat’a götürüldü (Spät 2017; YezidiTruth; peacock-angel.org). Êzîdî kaynakları bu kampanyayı Fermane (zulüm dalgaları; krş. Fermane kroniği, varsa) arasında sayar.
• Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra yeni devlet sınırları: Bölgenin Türkiye, Suriye, Irak ve Sovyetler Birliği arasında paylaşılması eski güzergâhları kesti. Tavus, sınırların ötesindeki birçok cemaate artık ulaşamıyordu; daha 1920’lerde yalnızca üç figür turluyordu (Spät 2017).
• Zulüm ve güvenlik durumu: Saldırılar ve genel güvensizlik turları yinelenen biçimde kesintiye uğrattı. Anzal figürü terör tehlikesi nedeniyle bir süre artık turlamadı.
• 2014 soykırımı (IŞİD): Sözde „İslam Devleti"nin Ağustos 2014’te Şingal’e saldırısı, toplu katliam, köleleştirme, yerinden etme, sancaklardan birinin çekirdek bölgesini vurdu ve dinsel yaşamı geniş ölçekte durma noktasına getirdi (krş. Şingal, varsa).
• Modernleşme ve değişim: Modernleşmiş bölgelerde (örneğin 1991’den itibaren özerk Kürdistan bölgesinde) pratik, sözlü dinsel gelenekten yazılıya genel geçişe paralel olarak kısmen geriledi (Spät 2017).

5. Korunan Sancaklar ve Bugün Canlanma

Aslen yedi figürden bugün yalnızca azı korunmuş ve kullanımda sayılır. Tutarlı biçimde adı geçenler (Spät 2017; Kurdistan24 2024):

• Tawisa Anzal: en kutsal figür, Şêxan bölgesine atfedilir; Şêxan, Tel Kêf, Duhok ile Başîqa ve Bahzanê’deki cemaatleri turlar;
• Tawisa Şingalê: Sincar bölgesine ve Zaxo yakınındaki köylere atfedilir;
• Tawisa Helebê (Halep): Suriye’deki Êzîdî yerleşimleri için.

Başka figürler için (örneğin Halep veya Diyarbakır sancakları) çelişkili bilgiler vardır; esasen güvenceye alınmış olan, iki Iraklı ana figürün (Şêxan ve Şingal) varlığını sürdürmesidir. Geri kalanlar kayıp, yok edilmiş veya müsadere edilmiş sayılır.

Daha yakın zamanda canlanmalar vardır: 2024’te kurdistan24, yıllık „Tavus Turu"nun birkaç yıllık aradan sonra yeniden Duhok ilinin Êzîdî köyleri arasından geçtiğini bildirdi, bu, cemaatlerde büyük sevince yol açtı. Qewwal alaya öncülük etti, dinsel metinler okudu, Sherbik (Beyaz Pınar’ın kutsanmış suyu) sundu ve Berat ile mumlar dağıttı (Kurdistan24 2024). Bu yeniden başlatmalar, Tawisgêran’ın tüm kopuşlara rağmen yaşayan bir gelenek olarak sürdüğünü ve kimlik oluşturucu kalmaya devam ettiğini gösterir.

6. Doğru Terimler (Uzlaşımlar)

Kaynaklar

• Eszter Spät: „Materializing Memory, The Role of the Yezidi Peacock Sanjak", in: Materializing Memory, Archaeological Material Culture and the Semantics of the Past (Archaeopress, Oxford). PDF: academia.edu
• Eszter Spät: „The Sanjak of the Peacock Angel" (CEU). personal.ceu.hu
• Birgül Açıkyıldız: The Yezidis, The History of a Community, Culture and Religion. London: I. B. Tauris, 2010.
• Philip G. Kreyenbroek: Yezidism, Its Background, Observances and Textual Tradition. Lewiston: Edwin Mellen Press, 1995.
• Philip G. Kreyenbroek & Khalil Jindy Rashow: God and Sheikh Adi are Perfect, Sacred Poems and Religious Narratives from the Yezidi Tradition. Wiesbaden: Harrassowitz, 2005.
• Khanna Omarkhali: The Yezidi Religious Textual Tradition. Wiesbaden: Harrassowitz, 2017.
• Encyclopædia Iranica, „Yazidis" maddesi (çevrimiçi). iranicaonline.org
• Wikipedia: „Tawûsgeran". en.wikipedia.org
• „The Sacred Journey of Tawus Tour: Reviving Ancient Yezidi Traditions", Kurdistan24, 2024. kurdistan24.net
• „Reincarnation, the Sanjak, and an ancient Yezidi prophecy", peacock-angel.org. peacock-angel.org
• ÊzîdîPress: „Représentations yezidies et symboles nationaux" (yedi Tawis bölgesinin listesi üzerine). ezidipress.com

Not: Yedi sancağın sayısı, adlandırması ve bölgesel atfı (Bölüm 2) kaynağa ve döneme göre değişir; farklı listeler ve emin olunmayan atıflar metinde açıkça bu şekilde işaretlenmiştir ve güvenceye alınmış olgular olarak okunmamalıdır.

Bu makale çok dilli Êzdîxan Wiki’sinin bir parçasıdır ve 13 başka dilde daha mevcuttur.