ეზდიური არქიტექტურა და სალოცავები

ეს სტატია აღწერს ეზდიების წმინდა არქიტექტურას, აქცენტით ლალîშზე: ცენტრალურ სალოცავზე შêხანის ოლქში, მოსულის ჩრდილოეთით (ჩრდილოეთ ერაყი). იგი ეყრდნობა რელიგიათმცოდნეობით და ხელოვნებათმცოდნეობით სამეცნიერო ლიტერატურას (განსაკუთრებით Açıkyıldız 2010, Kreyenbroek 1995, Allison 2001, Spät 2005/2010, Omarkhali 2017) აგრეთვე დამადასტურებელ ინსტიტუტებს (UNESCO, ALIPH Foundation, World Monuments Fund). საკუთარი სახელები გადმოცემულია ლათინური ეზდიური (Hawar) მართლწერით.

შესავალი

ეზდიების რელიგია არ იცნობს ერთ-ერთ, ცენტრალურად ნორმირებულ ღვთის სახლს მეჩეთის ან ეკლესიის გაგებით, არამედ დასახლების ტერიტორიებზე გაბნეულ ქსელს სალოცავების, მავზოლეუმების, წმინდა წყაროების, გამოქვაბულების, ხეებისა და ჭალების სახით. ამ საკრალური ლანდშაფტის ცენტრში დგას ლალîშის ხეობა, ეზდიების უწმინდესი ადგილი, სადაც განისვენებს რეფორმატორის შêხ ადîს ibn მუსაფირის († 1162) საფლავი (Açıkyıldız 2010; UNESCO Tentative List 6467, 2011).

ეზდიური საკრალური არქიტექტურისთვის დამახასიათებელია კონუსისებრი, გრძივად დაღარული კოშკი (ქურთ. qubbe / quba) სამლოცველოების თავზე, სამშენებლო ელემენტი, რომელიც ლალîშიდან შინგალისა (სინჯარი) და შêხანის გავლით სომხურ და ქართულ დიასპორამდე მეორდება და რელიგიას არქიტექტურულად ამოსაცნობს ხდის (Açıkyıldız 2010). ეს სტატია არქიტექტურას ათავსებს მის თეოლოგიურ მნიშვნელობაში, აღწერს მომლოცველობას და მის რიტუალებს და განიხილავს ეზდიური ადგილების განადგურებას ე.წ. „ისლამური სახელმწიფოს" (IS) მიერ 2014 წლიდან, აგრეთვე აღდგენას.

ცნებათა განმარტება: ქვემოთ Tawûsî Melek აღნიშნავს „ანგელოზ ფარშევანგს", შვიდი ანგელოზური არსების უმაღლესს, იგი არ გაიგივება „[უთქმელთან]" (გარეგნულად მიკუთვნებული ცილისწამება). Xwedê არის ეზდიური სიტყვა ღმერთისთვის და არ ემთხვევა „ალაჰს". Sersal („წლის თავი", ეზდიური ახალი წელი აპრილში) დამოუკიდებელი დღესასწაულია და არ არის იდენტური ქურთული Newroz-ისა.

1. ლალîში: ცენტრალური სალოცავი

1.1 მდებარეობა და საკრალური გეოგრაფია

ლალîში (ასევე Lalişa Nûranî, „ნათელით სავსე ლალîში") მდებარეობს შêხანის ოლქში ნინევეს გუბერნიაში, ერაყის ქურთისტანის რეგიონში, მოსულის დაახლოებით 60 კმ ჩრდილოეთით და ქალაქ შêხანის დაახლოებით 12 კმ აღმოსავლეთით, დაახლოებით 861 მ სიმაღლეზე (Wikipedia „Lalish", დაყრდნობით Encyclopaedia Iranica-ზე; Mesopotamia Heritage). ვიწრო ხეობა შემოსაზღვრულია სამი მთით, რომლებიც ეზდიურ გადმოცემაში თავადაც საკრალურადაა დატვირთული, ლიტერატურაში უმეტესწილად მოხსენიებულია როგორც Hizret (დასავლეთი), Erefat/Arafat (ჩრდილოეთი) და Mişet/Misat (სამხრეთი); ზუსტი წაკითხვები წყაროებს შორის ვარირებს.

კომპლექსი უნდა გავიგოთ არა როგორც ერთი შენობა, არამედ როგორც საკრალური ლანდშაფტი: ტაძრის კომპლექსი, წყაროები, გამოქვაბულები, ხიდები, ხეები და მომლოცველთა ბილიკები ერთად ქმნიან სივრცეს, რომლის ცალკეულ სადგურებსაც მომლოცველები გადიან განსაზღვრული თანმიმდევრობით (Spät 2010, Places of Pilgrimage; Kreyenbroek 1995). მთავარი კომპლექსი Mesopotamia-Heritage-პროექტის გაზომვით მოიცავს დაახლოებით 4500 მ²-ს და იყოფა რელიგიურ ცენტრალურ ნაწილად (მავზოლეუმები, წყაროები, სალაშქრო დარბაზები) და პროფანულ ზონებად (მომლოცველთა სასტუმროები, სამზარეულო, საწყობები).

1.2 ისტორია და დაარსება

XII საუკუნის დასაწყისში შêხ ადî ibn მუსაფირი: ლიბანიდან წარმოშობილი მეცნიერი და სუფიური Adawiyya-ორდენის დამაარსებელი, გადასახლდა ლალîშში და იქ დააარსა მონაზვნის სავანე (zawiya). მისი გარდაცვალების შემდეგ 1162 წელს იგი დაკრძალეს ადგილზევე; მისი საფლავი გახდა გვიანდელი ეზდიური რელიგიის კრისტალიზაციის წერტილი (Wikipedia „Lalish" Encyclopaedia Iranica-ის მიხედვით; Kreyenbroek 1995). მომდევნო საუკუნეებში კომპლექსი გაიზარდა: შêხ ჰესენის მავზოლეუმი წარმოიქმნა მისი გარდაცვალების შემდეგ 1254 წელს, შემდგომი დარბაზები და სამლოცველოები დაემატა XIII საუკუნეში.

ლალîში არაერთხელ იყო თავდასხმებისა და ჩამორთმევის სამიზნე. 1892 წელს ხეობა ანექსირებულ იქნა ოსმალურ-ისლამური რეპრესიის ფარგლებში და დროებით გადაკეთდა ისლამურ სკოლად; მხოლოდ 1904 წელს მოახერხეს ეზდიებმა მîრ ალî ბეგის მეთაურობით თავიანთი სალოცავის დაბრუნება (Wikipedia „Lalish" Encyclopaedia Iranica-ის მიხედვით). 2011 წლიდან ლალîში იმყოფება UNESCO-ს მსოფლიო მემკვიდრეობის სავარაუდო სიაში (ID 6467).

1.3 შêხ ადîს მავზოლეუმი და კონუსისებრი კოშკები

კომპლექსის გული არის შêხ ადîს მავზოლეუმი (Quba Şêxadî). იგი მისდევს ეზდიური საკრალური ნაგებობების ძირითად ტიპს: კუბისებრი ქვედა ნაგებობა საფლავის კამერით, მის თავზე გარდამავალი ზონა (დაფი/drum) და ბოლოს დამახასიათებელი კონუსისებრი, დაღარული კოშკი. სარკოფაგი დაფარულია ჭრელი ქსოვილის ზოლებით (perî); შიდა სივრცეს ანათებს პატარა სანათი ღიობები და ზეთის ლამპრები (Açıkyıldız 2010; Mesopotamia Heritage).

დაღარული კონუსისებრი კოშკების სიმბოლიკა რელიგიის ისტორიულად კარგად არის დამოწმებული: არქიტექტურის ისტორიკოს ბირგულ აჩыქylдызის (Birgül Açıkyıldız) მიხედვით დანაოჭებული კონუსი სიმბოლიზებს მზის სხივებს, რომლებიც ანათებენ მიწასა და კაცობრიობას: ვერტიკალური ნეკნები მიემართებიან წვერიდან წრიული ფუძისკენ, რომელიც თავის მხრივ განასახიერებს მიწას, რომელიც იღებს მზის შუქს (Açıkyıldız 2010, ციტ. Mesopotamia Heritage-ის მიხედვით; UNESCO 6467). ეს სინათლის სიმბოლიკა შეესაბამება მზის ცენტრალურ მდგომარეობას ეზდიურ ღვთისმოსაობაში (შდრ. შêხ შემსის მზის სალოცავი, → 1.6).

კოშკის წვერზე ხშირად ზის ბრინჯაოს გვირგვინი ერთი ან რამდენიმე ბურთისგან, შევსებული ბეჭდით, ნახევარმთვარით ან სხვა ციური ნიშნით, რომელთა გარშემოც კვლავ ჭრელ ქსოვილის ნაჭრებს კრავენ (Açıkyıldız 2010). ღარების რაოდენობა უმეტესწილად 24-ია, 28 ან 32, ზოგჯერ 40.

სამშენებლო ტექნიკა და მასალა: კედლები ტრადიციულად შედგება ღია კირქვისგან, შიდა სივრცე შელესილია და ლამპრების ზეთითა და ცვილით საუკუნეების განმავლობაში გამუქებულია. XX საუკუნის რესტავრაციებისას (მათ შორის 1989) შიგნით გამოყენებულ იქნა მარმარილო. შêხ ადîს მავზოლეუმის აღმოსავლეთით მდებარეობს სამი თაღოვანი საწყობი, რომლებშიც დიდ ქილებში (kûp) ინახება სარიტუალო ზეითუნის ზეთი ლამპრებისთვის, მოპოვებული ბაჰზანîს წმინდა ზეითუნის ჭალებიდან (Mesopotamia Heritage; Açıkyıldız 2010).

არქიტექტურული შედარება (დამოწმებული): კვადრატული გეგმარება მის თავზე ამართული გუმბათით დაფზე შეესაბამება XII–XIII საუკუნეების კონვენციებს, რომლებიც გვხვდება აგრეთვე მოსულის მიდამოების შიიტურ მავზოლეუმებზე (Açıkyıldız 2010, ციტ. Mesopotamia Heritage-ის მიხედვით). ეზდიური თავისებურება მდგომარეობს დანაოჭებულ, ძლიერ ვერტიკალიზებულ კონუსში გლუვი ნახევარსფეროს ნაცვლად, რეგიონალურად უნიკალური ტიპი. უფრო ძველი, წინაისლამური ფესვების შესახებ (მესოპოტამიური, მითრაული/ზოროასტრიული) მსჯელობენ კვლევაში; ასეთი ინტერპრეტაციები რჩება ჰიპოთეტური და უნდა განიხილებოდეს წყაროკრიტიკულად თავშეკავებით (შდრ. Kreyenbroek 1995).

1.4 წმინდა წყაროები: Kanîya Spî და Zemzem

ლალîშის შიგნით ამოდის ორი წმინდა წყარო, რომლებიც ეზდიური ღვთისმოსაობისთვის უმაღლესი მნიშვნელობისაა (Wikipedia „Lalish"; Açıkyıldız 2010).

Kanîya Spî („თეთრი წყარო") არის ეზდიობის ერთადერთი ნათლისმცემელი: აქ ხორციელდება ნათლობის/წყლის კურთხევის რიტუალი morkirin, რომელიც ყოველმა ეზდიმ იდეალურად ცხოვრებაში ერთხელ (სასურველია ბავშვობაში) უნდა მიიღოს. სივრცე მართკუთხედია, აღმოსავლეთ-დასავლეთით ორიენტირებული, ქვის აუზებითა და კედლის ნიშებით ზეთის ლამპრებისთვის, შიგნით თაღოვანი, გარეთ დაღარული სეგმენტური გუმბათით (Mesopotamia Heritage; Açıkyıldız 2010).

Zemzem (Kanîya Zemzem) მდებარეობს მიწისქვეშ გამოქვაბულში შêხ ჰესენის მავზოლეუმის არეალის ქვეშ; ვიწრო კიბე ჩადის ქვემოთ. წყალი ითვლება კომპლექსის უწმინდეს წყლის წერტილად; შესვლა ეზდიებისთვისაა დათქმული. სახელი სახელობით მიუთითებს მექის ზემზემის ჭაზე, თუმცა ეზდიური წყარო დამოუკიდებლადაა ჩართული ადგილობრივ საკრალურ გეოგრაფიაში (Wikipedia „Lalish"; Açıkyıldız 2010). Mesopotamia Heritage აღნიშნავს, რომ წყარო ტრადიციულად დაკავშირებულია ზოროასტრიულ და მითრაულ წარმოდგენებთან, მიკუთვნება, რომელსაც წყარო ციტირებს, მაგრამ არ ამტკიცებს მას როგორც დადასტურებულ ისტორიულ ფაქტს.

1.5 გამოქვაბულები, ხიდი და ზღურბლის ტაბუები

რამდენიმე სხვა სადგური აყალიბებს მომლოცველთა ბილიკს ლალîშში:

• Pira Silat (Silat-/Sirat-ხიდი): ქვის ხიდი ხეობის ნაკადულზე, რომელიც სიმბოლურად აღნიშნავს საზღვარს პროფანულ და საკრალურ ზონას შორის. იგი დაკავშირებულია ესქატოლოგიურ „ხიდთან" (Sirat), ახლო აღმოსავლეთში ფართოდ გავრცელებულ რელიგიურ ტოპოსთან (Açıkyıldız 2010; Spät 2010).
• წმინდა გამოქვაბულები მთავარი სალოცავის ქვემოთ, რომლებიც ჩართულია მომლოცველთა რიტუალში.
• წმინდა ხეები, უპირველესად თუთის ხე პირდაპირ შêხ ადîს მავზოლეუმის კარიბჭის წინ, რომელზეც მომლოცველები ქსოვილის ნაჭრებს კრავენ.

სალოცავის უნივერსალური მახასიათებელია ზღურბლის ტაბუები და ქცევის წესები (Açıkyıldız 2010; Spät 2010; მოგზაურობის ანგარიშები/Atlas Obscura):

• ზღურბელზე (sîpîr) დადგმა ან მისი შეხება არასოდეს არ შეიძლება, იგი ითვლება წმინდად; მომლოცველები ნაბიჯს დგამენ ზღურბელზე გადაბიჯებით (ხშირად ჯერ მარცხენა ფეხით).
• კარის ჩარჩოებსა და შესასვლელებს კოცნიან შესვლამდე.
• მთელ კომპლექსში მოქმედებს ფეხშიშველად ყოფნის ვალდებულება: არავინ შედის წმინდა ხეობაში ფეხსაცმლით, ზამთარშიც კი.

1.6 გველი კარიბჭესთან: მნიშვნელობა და მითი

შêხ ადîს მავზოლეუმის შესასვლელის მარჯვნივ მდებარეობს დიდი რელიეფი ვერტიკალურად მდგარი შავი გველის, წმინდა ზეთის ლამპრების ჭვარტლით გაშავებული; ზღურბლის თავზე ჩასმულია ფარშევანგის მოტივი (Spät 2010; Atlas Obscura). მომლოცველები შესვლისას მოწიწებით ეხებიან გველს, შეხება ითვლება კურთხევისა და ბედნიერების მომტანად.

გველის მნიშვნელობა მითოლოგიურად მრავალგზის არის ინტერპრეტირებული (Omarkhali 2011, The Serpent Symbolism in the Yezidi Religious Tradition; Spät 2010): ერთი გავრცელებული გადმოცემის თანახმად შავმა გველმა გადაარჩინა ნოეს კიდობანი დაღუპვისგან, თავი ჩაიდო ჭუჭრუტანაში და ისე ჩახშო იგი, და ამით უზრუნველყო ადამიანისა და ცხოველის გადარჩენა. სხვა თხრობებში გველი წარმოადგენს დაცვას, სიბრძნესა და შემეცნებას. შავი გველი ამდენად არ არის მუქარის შემცველი, არამედ დამცავი სიმბოლო, რაც ეზდიების მტრულმა გარეგანმა აღქმამ დამატებით ვერ გაიგო.

2. მომლოცველობა: Cejna Cemaiyye (შემოდგომის შეკრება)

ეზდიური წლის უდიდესი და უწმინდესი დღესასწაულია Cejna Cemaiyye ანუ Cejna Cemayê („შეკრების დღესასწაული"), შვიდდღიანი მომლოცველობა ლალîშისკენ, რომელიც ყოველწლიურად 6-დან 13 ოქტომბრამდე იმართება შêხ ადîს პატივსაცემად (Wikipedia „Cejna Cemayê"; Encyclopaedia Iranica, Jažn-ā Jamāʿiya; Kreyenbroek 1995). ვისაც შეუძლია, უნდა იმოგზაუროს ლალîშისკენ სულ მცირე ცხოვრებაში ერთხელ; რეგიონში მცხოვრებლები ცდილობენ ყოველწლიურად მოვიდნენ შემოდგომის შეკრებაზე.

დღესასწაულის დროს თავს იყრის მთელი თემი, ტომის ბელადები, რელიგიური ღირსეულნი და სულიერი წინამძღოლი (Baba Şêx), ერთსა და იმავე ადგილას. მსვლელობა მისდევს მკაცრად განსაზღვრულ რიტუალურ დრამატურგიას (Wikipedia „Cejna Cemayê"; Spät 2010):

• დღეები 1–3 (ზოგადი რიტუალები): მომლოცველები ასრულებენ morkirin-ს (წყლის კურთხევა) Kanîya Spî-სთან და selakirin-ს („წმინდა მისალმება") Zemzem-ის წყაროსთან, შემოუვლიან შêხ ადîს საფლავს და გადადიან Pira Silat-ზე ანთებული ჩირაღდნებით Qewl-ების (წმინდა ჰიმნების) გალობით. ყოველ საღამოს იმართება Sema Êvarî: თორმეტი თეთრად შემოსილი მამაკაცი შემოუვლის შუაში ანთებულ წმინდა ჩირაღდანს.
• დღე 4 (10 ოქტ.), Perî-ს კურთხევა: ჭრელი ქსოვილის ზოლები (perî), რომლებიც ამშვენებენ სამლოცველოებს, განახლდება და კურთხდება წყაროს წყლით, ბუნების განახლების სიმბოლო.
• დღე 5 (11 ოქტ.), Qebax/Qebaxgêran: შêხ შემსის (მზის ანგელოზისა და Heft Sirr-ის, შვიდი ანგელოზის, წევრის) სამლოცველოსთან რიტუალურად იწირება კურატი. მისი ხორცი იყოფა მომლოცველებზე როგორც კურთხეული საჭმელი (simat) ხორბალთან ერთად; მონაწილეები ირჭობენ მწვანე ტოტებს თავსაბურავზე „მიწის სიმწვანის მოსვლის" ნიშნად.
• დღე 6 (12 ოქტ.), Berê Şibakê: სპილენძის გისოსი/ტახტისებრი ნაგებობა საზეიმო პროცესიით მიაქვთ წმინდა აუზთან, იქ კურთხდება და უბრუნდება სამლოცველოს.
• დღე 7, დასასრული: მომლოცველები ცეკვავენ Govenda Derê Kanîya Spî-ს და ამოაქვთ წმინდა წყალი, რომელსაც სახლში მიაქვთ.

დღესასწაულის განმავლობაში მოვლენაში შედის პროცესიები, საერთო ტრაპეზები (simat), Qewl-ების კითხვა, ცხოველთა მსხვერპლშეწირვა, სანთლებისა და ლამპრების ანთება, აგრეთვე ცეკვები, მუსიკა და ბაზრობები (Wikipedia „Cejna Cemayê"; Nadia’s Initiative 2022).

კვლევითი მინიშნება: ზოგი ავტორი ავლებს პარალელებს კურატის მსხვერპლშეწირვასა და ძველირანულ Mihragan-დღესასწაულს ანუ მითრაულ ტრადიციებს შორის. ეს ინტერპრეტაცია კვლევაში სადავოა და უნდა წავიკითხოთ როგორც ჰიპოთეზა და არა როგორც დადასტურებული წარმომავლობა (შდრ. Kreyenbroek 1995; Spät 2010).

2.1 განმეორებადი რიტუალური ელემენტები

ლალîშის რამდენიმე რიტუალი გვხვდება შემოდგომის შეკრების მიღმაც და სამშენებლოდ აყალიბებს საკრალურ არქიტექტურას:

• ზეითუნის ზეთის ლამპრები: მზის ჩასვლამდე სალოცავებში და მათ გარშემო ანთებენ 365 ზეთის ლამპარს: რიცხვი, რომელიც აღნიშნავს წლის დღეებს და სიმბოლიზებს მზის შუქს როგორც ღმერთის შუქს (Kurdistan24; channel8). ამისთვის თითოეულ მავზოლეუმს აქვს კედლის ნიშები სამსხვერპლო ლამპრებისთვის. (ხშირად გავრცელებული ფორმულირება „365 სამლოცველო" არაზუსტია: დამოწმებულია 365 ლამპარი ანუ 365 წმინდა არსების/Xudan-ის წარმოდგენა ეზდიურ პანთეონში და არა 365 შენობა.)
• კვანძის ქსოვილები / სურვილის რიტუალი: წმინდა სვეტებზე (Stûna Mîraza), ხეებსა და სამლოცველოებზე მომლოცველები კრავენ კვანძებს აბრეშუმის ან ქსოვილის ნაჭრებში, რათა გამოთქვან სურვილი, და იმავდროულად ხსნიან უფრო ძველ კვანძს, გამოთხოვილი წყალობის „გადაცემა" შემდეგ მთხოვნელზე (Spät 2010; Açıkyıldız 2010).
• წმინდა ხეები და ჭალები, რომელთა ზეითუნის ზეთი (ბაჰზანîდან) და ნაყოფი რიტუალურად გამოიყენება.

3. ეზდიური საკრალური ნაგებობების არქიტექტურული ძირითადი ელემენტები

ყველა რეგიონში, ლალîში, შინგალი, შêხანი, ბაშიქა/ბაჰზანî, დიასპორა, შესაძლებელია განმეორებადი სამშენებლო ელემენტების იდენტიფიცირება (Açıkyıldız 2010):

დანაოჭებული კონუსისებრი კოშკი (qubbe). მთავარი მოტივი: კონუსისებრი, გრძივად დაღარული კოშკი მრავალსაფეხურიან დაფზე, რომელიც ხშირად შუამავლობს კვადრატიდან ოქტოგონის გავლით წრემდე (გადასვლა ხშირად სკვინჩების მეშვეობით). ღარვა (უმეტესწილად 24/28/32, იშვიათად 40 სეგმენტი) სიმბოლიზებს მზის სხივებს (Açıkyıldız 2010). მასალა: ღია კირქვა.

გვირგვინი (პინაკლი). ბრინჯაოს/სპილენძის ნაგებობა ბურთით (ბურთებით), ბეჭდითა და ციური ნიშნით; რეგიონალურად ნიშანი ვარირებს (შინგალში ხშირად ნახევარმთვარე, ბაშიქა/ბაჰზანîში ზოგჯერ ხელი). ჭრელ ნაჭრებს კრავენ მის გარშემო.

ზღურბლები, კარები, ტაბუები. დაბალი შესასვლელები, რომლებიც აიძულებენ დახრას (პატივისცემის ჟესტი); შეუხებელი ზღურბელი; ნაკოცნი კარის ჩარჩოები; ფეხშიშველად ყოფნის ვალდებულება.

აპოტროპეული სიმბოლოები. შავი გველი როგორც დამცავი სიმბოლო (ნოეს მითი); რეგიონალურად აგრეთვე მორიელის გამოსახულებები (განსაკუთრებით შინგალში), რომლებიც ბოროტებისგან დაცვად განიმარტება.

კედლის ნიშები ზეთის ლამპრებისთვის თითოეულ მავზოლეუმში; წმინდა წყაროები, აუზები და რეზერვუარები; აგრეთვე სალაშქრო დარბაზები (მაგ. Mereka ლალîშში) ლიტურგიისა და თემისთვის.

რიცხვითი სიმბოლიკა. რიცხვი შვიდი (Heft Sirr, შვიდი ანგელოზი) აყალიბებს საკრალურ ანსამბლებს; იგი ათვისებულია არქიტექტურულად ანქალიჩის/სომხეთის დიდ დიასპორულ ტაძარში შვიდი გუმბათით ცენტრალური მერვის გარშემო (→ 5).

4. სალოცავები შინგალში (სინჯარი) და შêხანში

ლალîშის გარდა შინგალის მთები (სინჯარი) და შêხანის რეგიონი ნინევეს ვაკეზე ქმნიან სალოცავთა ყველაზე მკვრივ სარტყელს.

4.1 შინგალი / სინჯარი

• შერფედîნის ტაძარი (Şeref ed-Dîn), სინûნêს მახლობლად, ლალîშის შემდეგ მეორე უმნიშვნელოვანესი სალოცავი, მიძღვნილი შêხ ჰესენის ვაჟს Şeref ed-Dîn (Sharaf ad-Dîn ibn al-Hasan)-ს; წყაროების მიხედვით წმინდანი დაეცა დაახლოებით 1258 წელს მონღოლების წინააღმდეგ ბრძოლაში, ხოლო ტაძრის საფუძვლის ქვა ატარებს 1274 წელს (აშენების და არა გარდაცვალების წელი). დამახასიათებელია ორი კონუსისებრი წვერი ოქროს ბურთებითა და ნახევარმთვარით (Wikipedia „Sharfadin Temple").
• Mam Reşan / Mam Rashan-სამლოცველო სინჯარზე, დაახლოებით XII საუკუნე, მიძღვნილი წვიმასთან, სოფლის მეურნეობასა და მოსავალთან დაკავშირებული წმინდანისადმი (Xudan). მაღალი კონუსისებრი კოშკი კვადრატული კამერის თავზე. 2014 წელს IS-ის მიერ განადგურდა, ALIPH Foundation-ისა და World Monuments Fund-ის მიერ აღდგენილი (გახსნა დაახლოებით 2020) (ALIPH Foundation; WMF/Culture in Crisis).
• Çel Mêra / Chermera („ორმოცი მამაკაცი") შინგალის უმაღლეს მწვერვალზე, მწვერვალის სალოცავი, რომელშიც, თქმულებით, 40 წმინდანი უნდა იყოს დაკრძალული.

4.2 შêხანი და ბაშიქა/ბაჰზანî

• შêხ Mend აინ სიფნიში (შêხანი): „გველების უფლის" სალოცავი განსხვავებული არქიტექტურით: კვადრატული და ბრტყელი სახურავით (კონუსისებრი კოშკის გარეშე), აგრეთვე გველის გამოსახულებით კარიბჭესთან (Spät, Black Snake; Açıkyıldız 2010).
• შêხ ბექირის წმინდა ზეითუნის ჭალა ბაჰზანîსთან, სარიტუალო ზეითუნის ზეთის წყარო; IS-ის ცეცხლის წაკიდებით 2014–2016 წლებში მძიმედ დაზიანდა (3000 ზეითუნის ხიდან დაახლოებით 800 დაიწვა) და მას შემდეგ ALIPH-ის მიერ რეაბილიტირებულია (ALIPH Foundation).
• ბაშიქასა და ბაჰზანîში მრავალი მავზოლეუმი განადგურდა 2014 წელს და უმეტესწილად დიასპორის მიერ აღდგა.

5. დიასპორის სალოცავები

მიგრაციასთან ერთად ერაყის გარეთაც წარმოიქმნა ეზდიური ტაძრები, რომლებიც ითავსებენ ლალîშის სტილს და განავითარებენ მას:

• Quba Mêrê Dîwanê ანქალიჩში (სომხეთი), გახსნილი 2019 წელს: მსოფლიოს უდიდესი ეზდიური ტაძარი. სომეხმა არქიტექტორმა არტაკ ღულიანმა (Artak Ghulyan) დააპროექტა ნაგებობა გრანიტისა და მარმარილოსგან შვიდი გუმბათით ცენტრალური თაღოვანი გუმბათის გარშემო; შვიდი მიუთითებს Heft Sirr-ზე (შვიდი ანგელოზი) (Wikipedia „Quba Mêrê Dîwanê"). უშუალო სიახლოვეს დგას უფრო ძველი Ziyaret-ტაძარი 2012 წლისა, პირველი ეზდიური ტაძარი პოსტსაბჭოთა სივრცეში.
• სულთან-ეზიდის ტაძარი თბილისში (საქართველო), გახსნილი 2015 წელს: კლასიკურ ლალîშურ სტილში ერთი კონუსისებრი წვერით; მას დაერთვის თეოლოგიური აკადემია.
• გერმანიაში 2010-იანი წლებიდან წარმოიქმნება პირველი სალაშქრო და სალოცავი ნაგებობები, აგრეთვე ეზდიური სასაფლაოს განყოფილებები (მათ შორის აუგსბურგი, ბილეფელდი); გადამწყვეტია ჰანოვერის ეზდიური აკადემია (დაარს. 2009) როგორც სამეცნიერო-კულტურული დაწესებულება.

6. განადგურება 2014 წლიდან და აღდგენა

2014 წლის აგვისტოში ე.წ. „ისლამურმა სახელმწიფომ" ჩაიდინა გენოციდი ეზდიების მიმართ სინჯარში: დაახლოებით 3100 მოკლული (PLOS-ის შეფასება; სხვა წყაროები ~5000-მდე), დაახლოებით 6800 გატაცებული ქალი და ბავშვი, დაახლოებით 400 000 დევნილი. რელიგიური ადგილები ამ დროს მიზანმიმართულად ეძებდნენ და ანადგურებდნენ (The Art Newspaper 2023; Forensic Architecture; Rudaw). რეგიონში ყველაზე ხშირად ციტირებული აღწერების მიხედვით დაახლოებით 68 სამლოცველო დაზიანდა ან განადგურდა, მათ შორის Mam-Reşan-სამლოცველო, ბიბლიოთეკები ბაჰზანîში და შêხ ბექირის ზეითუნის ჭალის ნაწილები.

აღდგენას მას შემდეგ უპირველესად ჟენევაში დაფუძნებული ALIPH Foundation, World Monuments Fund, Nadia’s Initiative, აგრეთვე ადგილობრივი თემები ეწევიან; Forensic Architecture-მ დააფიქსირა განადგურება სასამართლო-ექსპერტიზულად (ALIPH Foundation; WMF/Culture in Crisis; Forensic Architecture). დასრულებულ პროექტებს შორისაა Mam-Rashan-სამლოცველო და შêხ ჰესენისა და შêხ Mend-ის ტაძრები სინჯარში, აგრეთვე შêხ ბექირის წმინდა ჭალის რეაბილიტაცია. ბაშიქასა და ბაჰზანîში მრავალი მავზოლეუმი სახელმწიფო დახმარების გარეშე დიასპორის მიერ აღდგა.

ლალîში თავად დაუზიანებელი დარჩა პირდაპირი განადგურებისგან და გახდა თავშესაფრისა და იდენტობის წამყვანი. 2011 წლიდან იგი იმყოფება UNESCO-ს სავარაუდო სიაში (ID 6467); მუდმივი შენარჩუნებისა და შესაძლო მსოფლიო მემკვიდრეობად აღიარების ძალისხმევა გრძელდება (UNESCO; Ezidi24).

წყაროები

სამეცნიერო ლიტერატურა

• Açıkyıldız, Birgül (2010): The Yezidis. The History of a Community, Culture and Religion. London: I.B. Tauris., სტანდარტული ნაშრომი ეზდიური საკრალური არქიტექტურის შესახებ (მათ შორის კონუსისებრი კოშკების მზის სხივების სიმბოლიკა, ლალîშის სამშენებლო ფაზები).
• Kreyenbroek, Philip G. (1995): Yezidism, Its Background, Observances and Textual Tradition. Lewiston: Edwin Mellen Press., რელიგიის ისტორია, დღესასწაულები, წყაროკრიტიკა წინაისლამური მიკუთვნებების შესახებ.
• Allison, Christine (2001): The Yezidi Oral Tradition in Iraqi Kurdistan. Richmond: Curzon., ზეპირი ტრადიცია და სალოცავთა მიმართებები.
• Spät, Eszter (2005): The Yezidis. London: Saqi; აგრეთვე Spät (2010): Places of Pilgrimage / კვლევები Sanjak-ტრადიციისა და გველის/Mam-Reşan-ის სიმბოლიკის შესახებ.
• Omarkhali, Khanna (2011): The Serpent Symbolism in the Yezidi Religious Tradition and the Snake in Yerevan., შავი გველის მნიშვნელობის შესახებ. შდრ. აგრეთვე Omarkhali (2017): The Yezidi Religious Textual Tradition. Wiesbaden: Harrassowitz.

ინსტიტუტები და საცნობარო ნაშრომები

• UNESCO World Heritage Centre: Lalish Temple, Tentative List ID 6467 (2011). https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6467/
• Encyclopaedia Iranica: სტატია Yazidis აგრეთვე Jažn-ā Jamāʿiya (Cejna Cemayê).
• Mesopotamia Heritage Project: The Spiritual Centre of Lalish and the mausoleum of Sheikh Adi. https://www.mesopotamiaheritage.org
• ALIPH Foundation: რესტავრაციის პროექტები სინჯარი / Reconstruction of the Yazidi Mam Rashan Shrine. https://www.aliph-foundation.org
• World Monuments Fund / Culture in Crisis: Mam-Rashan-სამლოცველო.
• Nadia’s Initiative: ანგარიშები შემოდგომის შეკრებისა და აღდგენის შესახებ. https://www.nadiasinitiative.org
• Forensic Architecture: The Destruction of Yazidi Cultural Heritage. https://forensic-architecture.org
• The Art Newspaper (2023): Ancient Yazidi heritage still under threat after Isis genocide.

ენციკლოპედიური და ჟურნალისტური წყაროები (მიმოხილვითი წარმოდგენისთვის)

• Wikipedia (EN): Lalish, Cejna Cemayê, Yazidism, Sharfadin Temple, Quba Mêrê Dîwanê, Mam Rashan Shrine, Sheikh Mand.
• Kurdistan24, channel8: 365 ზეთის ლამპრის სიმბოლიკისა და სადღესასწაულო ტრადიციების შესახებ.
• Atlas Obscura: Lalish Temple (სამოგზაურო დოკუმენტაცია, გველის/ზღურბლის პრაქტიკა).

ვერიფიკაციისა და სიზუსტის მინიშნება: არქიტექტურული ზომები და სამშენებლო ფაზები მისდევს Açıkyıldız-ს (2010) და Mesopotamia-Heritage-პროექტს. წინაისლამური წარმომავლობები (მითრაული/ზოროასტრიული) კვლევაში სადავოა და ტექსტში გარკვევით აღნიშნულია როგორც მიკუთვნება/ჰიპოთეზა. რიცხვი „365" დამოწმებულად ეხება ზეთის ლამპრებს ანუ წმინდა არსებებს (Xudan), და არა 365 სამლოცველო შენობას. 2014 წლის გენოციდის მსხვერპლთა რიცხვი და დაახლოებით 68 განადგურებული სამლოცველოს რიცხვი მისდევს ყველაზე ხშირად ციტირებულ არასამთავრობო/პრესის აღწერებს და წყაროების მიხედვით შესაძლოა ოდნავ ვარირებდეს.

მდგომარეობა: 2026-06-04.